Meniń namysyma tıip júrgen másele sońǵy kezderi bizde «sabyrly, jýas, tózimdi, kónbis bolaıyq» degen urandardyń jıi aıtylýy. Jaratqan adamǵa maldan erekshe bolsyn dep ózindik kózqaras, sana, ustanym berdi emes pe...
Óz oıyn búgip, únemi úndemeıtin qoǵamda ekijúzdiler men qorqaqtar kóbeıedi. Al, Qazaq – qasqyr. Bóri sekildi qaısar, minezdi. Arystan, barys degender mysyq tuqymdas bolǵandyqtan qolǵa úırenedi, sırkte bılep, eldiń kóńilin kóteredi, qol jalaıdy. Al, qasqyr jaryqtyqtyń haıýanattar baǵynda, torda toryǵyp turǵanyn ǵana kóresiń. Sonda da rýhy táýelsiz ekenin baıqatyp, kózinen ot shashyp turady. Ony sırkte maımylsha bıletýge eshkimniń táýekeli barmaıdy, bılete de almaıdy! Túrki halyqtarynyń arasynda Asyl túrik sanalatyn qazaqtyń osyndaı erekshelikteri baryn bas jaqtaǵylar qaperden shyǵarmaý kerek. Qazaq qonaqty qurmetteıdi, syılaıdy, biraq, baǵynbaıdy. Bizdegi 135 ult ókilderiniń ózderiniń tarıhı otandary bar. Kún týsa aýa kóship, bas saýǵalap ketýine bolady. Al, qazaqtyń jalǵyz Otany – Qazaq eli! Osyny esten shyǵarmasyn... Men – Gerold Belger, Asyly Osman apamdy baǵalaımyn. Mine, naǵyz namysty, syı-qurmetti biletin, ary taza adamdar! Biz – baıyrǵy jáne búgingi qazaq jeriniń qojasymyz! El men jer babalardan amanatqa qalǵan. Biz ol amanatty óz urpaǵymyzǵa bútin tabystaýymyz kerek! Qazaqtyń altyn besigi – aýyl. Qaımaǵymyzdy buzbaı, salt-dástúrimizdi osy kezge deıin jetkizgen sol aýyldaǵy qasıetti shańyraqtar. Aqynyń da, batyryń da, ǵalymyń da sol qarasha úılerde, besik jyryn tyńdap ósken. Jaýgerlik rýh ananyń áldıimen, ákeniń uranymen urpaq boıyna sińdi, atanyń namysty sózi qaıralǵan qylyshtaı lypyǵan perzent tárbıeledi. Bir qarapaıym mysal aıtaıyn, kezinde qazaq jastary jıyn-toıda túıeniń, ógizdiń jiligin qolmen uryp syndyrǵan eken. Syndyra almaǵany «Masqara boldym!» dep uıattan ólip kete jazdaıdy. Oıynnyń ózinde osyndaı namysqa baýlyıtyn tárbıelik mán bar. Al qazirgi jastar she... Qazirgi inishekterdiń keıbiri taýyqtyń da súıegin syndyra alatynyna shúbám bar. Osy kúni namysty, rýhy ór, ózgelerdi tuqyrta sóıleı alatyn jigitterdiń mekeni túrme boldy. «At jaqsysy – kermede, jigit jaqsysy – túrmede»... Ózekti ókinish órteıdi. Bunyń ózi bizdiń tamyrdan ajyraǵanymyzdy baıqatady. Zamanynda osy keń saharada birde-bir abaqty bolmaǵan. Óıtkeni, biz eki sóılemeıtin tekti edik. Batyr da, handa ádilettiń aq týyna taǵzym etti, «eki sóılegenim ólgenim» dep haq sóıledi. Qazir she? Bastan sabalaı bergen tulpardaı búgelek kúıge tústik, ortamyzda alǵa shyqqandy, jol siltegen azamatty aranǵa jyqqysy keletin, ishin qyzǵanyshtyń qyzyl ıti jaılap alǵan aǵaıyn kóbeıdi. Túbimizge sol pasyqtar jetedi! Meniń attasym Sabyr Adaı «Ár qazaq meniń jalǵyzym» deıdi, men: Ár qazaq meniń Asylym!» dep espteımin. Asylyńnan aıyrylsań adamdyǵyńnan aıyrylasyń, ony joǵalta almaımyn. Ult bedelin, tektiligin saqtap qalý úshin qasyq qanym qalǵansha kúresýge daıynmyn. Ókinishke oraı, sportshylardy tek bilek kúshine sengen, urda-jyq dep baǵalaýshylar kóp. Qatty qatelesedi! Sportshylar arasynda «bilegimen birdi, bilimimen myńdy jyqqan» jigitter barshylyq. Olardyń júregi «qazaǵym» dep soǵady, osy eldiń qýanǵanyń kórse – shattanady, kúńirengenin kórse – shıryǵady. Meniń óz esebim boıynsha qazaqta júrekti, bilekti, bilimdi eki júzdeı sportshy bar. Qalandary ekijúzdi, búgini úshin bılik aldynda búgejektegender. Qaraqan basyn oılaǵandardan Uly jeńis kútý beker. İshi irigennen irilik shyqpaıdy. Osy kúngi qazaq jaýyngerleri dep sporttyń jekpe-jek túrlerinde júrgen jigitterdi atasa bolar. Olardy, parashúttan sekirt, otqa, sýǵa salshy – eshkimnen taısalmaıdy, olarǵa eshkim qarsy da kele almaıdy. Sebebi, tegi batyr! Bári Ertóstik sekildi bir-bir tóbe! Máselen «Qazaq fýtboly qashan órkendeıdi» dep kúıinemiz... Osy betimen júre berse – eshqashan. Sebebi, quramadaǵylardyń bári «aqsúıek», «kóksúıekterdiń» balalary. Fýtbolǵa qyrýar qarajat bólinedi, kóp aqshaǵa jattyqtyrýshy jaldaıdy. Biraq fýtboldy baı balalary jem jeıtin «aqyr» kúıinen qutqarmasaq bul sala damymaıdy. Aýyldaǵy daryndy balalardy jınap, Brazılıa, Argentına syndy elderdiń eń quryǵanda úshinshi dárejeli jattyqtyrýshylaryn aldyrsaq 10 jylda bir jetistikke jeterimiz anyq. Al, qazirgi qazaq balasynyń qali qalaı? Ony kim izdedi? Olar kesh batqanda «tańerteńgi nandy qaıdan taýyp jeımin?» dep qyp-qyzyl bolyp uıasyna kirip bara jatqan kúnge qamyǵa qaraıdy... Qysta tabannan ótken syzdan, jazda mańdaıdan ótken kúnnen qorlyq kóredi. Pana bolǵan, saıa bolǵan kim bar?! «Bala berseń – sana ber, sana bermeseń – ala ber» degen qazaq danalyǵynyń túbine úńilmeıdi, sanaly urpaq ósireıik dep qazaqtyń ordasy bolǵan aýylǵa, ondaǵy jastarǵa janashyrlyq tanytpaıdy... Al, aýyldaǵy ol jastarda ún joq. Yńyrsamaıdy, qyńsylamaıdy! Atalarynyń, ákeleriniń «Qasqyrdyń terisin tirideı sypyrsań da qyńsylamaıdy» degen sózin túısinip, óz betinshe kún kórýge talpynyp júr. Keıbiri joldan taısa lezde tóbeden «shuǵyl túrde buzyqtar men qylmyskerlerge qarsy kúres jarıalańdar» degen buıryq burq ete túsedi. Ózi qylmys jasap otyrǵanyn túsinbeıtinder ózgelerdiń qylmysymen kúrespek... Bul – Ulttyq másele, ult tragedıasy bolyp tur. Anam marqum «erkindik degen adaldyq» deıtin. El erkin, táýelsiz bolýy úshin ár qazaq Otanyna, ultyna adal bolýy kerek. Sol adal uldardy baǵalaı bilýimiz kerek. Allaǵa shúkir, ondaı júregin sýyryp beretin azamattar bar! Mysaly – Qanat Islam. Ol jigit Beıjińde jaqsy nátıje kórsetti. Eger fınalda Baqyt Sársekbaevpen shyqsa, Qanat jeńetinine shúbálanǵan emespin. Aqyly men qaıraty tasyǵan, óte myqty jigit. Qanatty 75 keli salmaqta Londonǵa aparý kerek edi... Elim, jerim dep, atajurtty ańsap kelgen jigitti ózekke teptik. Túsine bilgen adamǵa Qanattyń «Qazaqty áli shatalar bılep otyr eken» dep túnere aıtqan sózi, óte aýyr sóz. Bir aýyz sózben búgingi saıasatkerlerge dıagnoz qoıý bóriliktiń, iriliktiń belgisi. Azamatsyń, baýyrym! Bir-eki jeńisten soń marapat pen qyzmetke bógip qalǵan kóp sportshydan Qanattyń desi basym! 1940-jyldary Qazaqstanǵa kóptegen ult ókilderi aıdalyp keldi. Onan buryn patsha úkimeti sottalǵan, nekesiz týylǵan, teksiz kazaktardy jiberdi. Qazaq solardyń músápirin jubatty, teksizin tárbıelep, baýyryna tartty. Qazir solardyń urpaqtary «patrıotpyz!» dep jar salyp júr. Aldanbaıyq! El basyna kún týsa solardyń kóbi qashyp ketedi. Nege? Óıtkeni, patrıotızm qanmen, tabıǵı túrde kelýi kerek. Qazaqtyń besik jyryn tyńdamaı, qazaqtyń sherin uqpaı óskender qalaısha qazaq jeriniń patrıoty bolady? Al, Qanat sekildi jigitterdiń elge adaldyǵyna kóleńke túsirýdiń ózi – kúná! Mysaly qazir bılikte júrgen jigitterdiń kóbinde tórt-bes dılomnan bar. Bári aqyldy, danyshpan! Biraq, qorqaq... Basqany bylaı qoıǵanda áıeliniń qabaǵy shytylsa kirerge tesik tappaıdy. Otbasyna ıe bola almaı júrgender memleketke ege bolyp mandyta ma? Erkektik minez jetispeıdi.... «HHİ ǵasyr ǵylym men bilimdilerdiń zamany» deımiz.... Bizdegi bilimdiler qandaı, esi durys akademık bar ma? Ǵylymdy da jekeshelendirip alǵandyqtan qazirgi ǵalymdar akademıadan emes, JOO-nan (Jekeshe Oqý Oryndarynan) ataq alyp jatyr. Siz senesiz be sondaı akademık, profesorlarǵa? Óz basym senbeımin! Bilim salasy bireýlerdiń bıznesine, erikkenge ataq beretin ermekke aınaldy. Al, ǵylym men ilimge shyn sýsaǵan qara qazaq balasy oqı almaı júr. Test degen oqpany úlkenderdiń oıynyna aınalǵan, al aqylyǵa barǵanǵa shama joq! Qolǵapsha aýysatyn, reformashyl mınıstrlerdiń olarǵa moıyn burǵanǵa shamasy joq. Bul qalaı? Mundaıdy qoǵam degradasıaǵa ushyrady deıdi. Iaǵnı, keri ketip baramyz, azyp tozdyq. «Qazaq memleketi eń áýeli qazaqty qoldaýy kerek!» degen qarapaıym qaǵıdany túsinbeıdi tóbedegi tóresymaqtar. Myna irgedegi Túrkimen men Ózbekstanda osyndaı másele bar ma? Eshkimniń basyn jaryp, kózin shyǵarǵan joq, biraq, óz tilin, óz dilin, óz dinin, sóıtip baryp óz ultyn aldyǵa shyǵardy. Ózgeler ókpelegen joq, qaıta solarǵa uqsaýǵa, solarsha nazarǵa alynýǵa talpyndy. Al biz ózgelerdi qazaqqa úlgi etemiz, qazaqtyń ózgelerge eliktegenin, solardyń tilinde sóılep, qonaqtyń aldynda quraq ushqanyn qalaımyz. Úıdiń ıesi ekenin umyttyrmaqpyz... Mine sonyń jemisi: Táýelsizdik alǵaly 23 jyl ótkende qazaq balasy kóshe sypyryp, qyz-jigtter qul bolyp júr. Nege!? Osyndaılardy oılasam kóńilim qulazyp, jigerim qum bolady... Ýkraına oqıǵasy talaıymyzǵa ashshy sabaq boldy. Qudaı basqa salmasyn... Biraq saqtyqty umytpaı, judyryqtaı tastúıin júrýimiz kerek. Jer betinde eli joq, týy joq, Otany joq qanshama ult bar?! Qazaqty solardyń qataryna qosqysy keletin qaskóıler jeterlik. Qul etkisi keletinder de az emes... Aıýdy alqymynan almaq bolyp atylar, antalaǵan jaýdy qoraly qoıdaı yqtyrar bórilik ber! – deımin Jaratqanǵa. Bizde namys bar! 89-jyly Jańaózende taýlyqtardy, 90-jyldary Oralda kazaktardy táýbesine keltirdik, Semeıde sheshenderdi ornyna qoıdyq... Qazaqtyń tórge shyǵarsa da tóbege shyǵarmaıtynyn túsindirdik. Jeltoqsan kóterilisinen keıin qazaqtardyń rýhy kóterilip, aýyzbirligi kúsheıip edi. Al odan soń... Sodan soń qazaq rýhyn jasytý, jýasytý mehanızmi iske qosyldy. Tepsinip kelgendi tiksinip qarsy alatyn, qazaq azamattarynyń uıytqysy bolǵan jigitterdiń kóbi abaqtyǵa jabyldy. Atyldy! Ózimdi de jazyqsyzdan jazyqsy 7 jylǵa japty... «Adaldyń aty arymaıdy». Osy jasqa kelgenshe bir sábıdiń kóz jasyna qalyp, bir qarıanyń aldyn kesip attmaǵan qazaqpyn. Qazaq elindegi saıasat tym bylǵanyshty, óte las. 2006 jyldary meni ózim bas bolyp «Halyq dabyly» degen uıym qurdym. Ulttyń sózin sóılep, joǵyn joqtaıtyn, buralańsyz tik júretin bir uıym osy bolsa eken dep armandadym. Úkimetke «Prezıdenttikke saılanatyn adam qazaq tilin bilýge mindetti, emtıhan tapsyrady! Demek, mınıstrler de memlekettik tildi bilýge mindetti!» degen talap qoıdyq, «Anasy syrqattyń – urpaǵy syrqat» dep bazarda saýda jasap júrgen, telim-telimi shyqqan qyz-kelinshekter, analar máselesin qozǵadyq... Biraq bıliktiń quryǵy uzyn. Aınalamdaǵy adamdardyń peıili buzyldy, kedergi kóp boldy. Shoshyndym! Bireýge on myń teńgege kórsetiletin qyzmet, saǵan 100 myńǵa baǵalanady... Arqasúıer sanaǵanyń áldekimderdiń áýenine tóńkerilip shyǵa keledi. Sodan keıin qoıa qoıdym. Qanshama esil eńbek, qarjy ketti. Sadaqa! Shynyn aıtsam, en baılyqtyń ústinde, ash-jalańash júrgen halyq bar degenniń ózi uıat emes pe? Satylyp jatqan kómirdiń ózimen-aq halyqty eshkimnen kende etpeı asyraýǵa bolar edi... Al, biz mıllıondap, mıllıardttap, munaı, gaz ben altyndy da satyp jatyrmyz! Qandaı ketip jatyr sol qarjy? 23 jylda tolmaıtyn ol ne degen qurdym-qulqyn!? Óndiris oryndaryn ashyp, óndirýshi memleketter sapyna qosylmadyq. Jetken jetistigimiz Reseımen odaqtasý bolǵany ma? Kórshimizdiń jaman mashınasy kimge kerek? Nege qazaqty japonnyń «arǵymaqtaryna» otyrǵyzýdy armandamaımyz? Nege bizdiń maqsat-múdde tym usaqtalyp ketti? Musylman adam úsh nársege asyǵý kerek degen qaǵıda bar. Qaıtys bolǵan adamdy jerleýge, boıjetken qyzdy uzatýǵa, qaryzdan qutylýǵa asyq. Bizdiń basekeńder bárimizdi qaryz etip qoıǵan. Qazaqtyń bári qaryz. Qazaq elindegi qyrýar aqshany azsynǵandar shetelderden mıllıardttap qaryz alyp jatyr. Ony óteıtin – halyq! Sondyqtan salyqty ústemeleıdi, alymdy kóbeıtedi! Al, baılar záýlim úıler salyp, onyń syrtyn alyp qamaldarmen qorshap, oqqaǵar jaldap, ómir súrip jatyr. Bunyń bári úreıdiń belgisi. Bar baılyq óz eńbegińmen, biliktiligińmen kelip jatsa nesine óz halqyńnan jasyranasyń, qamaldyń tasasyna tyǵylasyń.... Báribir ol baılyqty ózińmen alyp kete almaısyń. Saǵan buıyrary eki metr jer men bóz ǵana! Alash arystary armandaǵan Ulttyq memleket qurýdyń sáti kelip-aq tur. Tistesip, ustasyp júrip saqtap qalǵan jerimizdiń qanshasynan aıyryldyq?! Edilden aıyrylyp, Jaıyqty jetimsirettik. Talas pen Shý sıaqty qazaq eliniń bir shetinde qatar aǵyp jatyr edi ǵoı... Tipti, ózbek te jerimizdiń bir shetin ońdyrmaı opyryp aldy. Sony qorǵaýǵa umtylǵan bireý bar ma? Ne ózderi sóılemeıdi, ne halyqty sóıletpeıdi! Endi kózben arbaǵan bıkeshteı janarlary jyltyrap Reseıdiń qoltyǵyna kirip barady. 45 mıllıon halqy bar Ýkrınany ońdyrmaǵan Reseı at tóbelindeı qazaqtyń mańdaıynan sıpaıdy dep oılaı ma?! Alystan syılasaıyq. Álemdik úrdispen geosaıası qarym-qatynas ornatýymyz kerek. Taqyrbastaryn aıtaqtap, el shetin arandatsa qazaq jigitteri barshylyq. Júz qorqaýdyń bir kókjaldan yǵatynyna shúbám joq. Eshkim shúbálanbasyn! Atoı salsa, qan oıanady! Bul úshin qazaq aýyzbirlikti bolýy kerek. Birimizdi birimiz tiri kúnimizde syılaıyq. Mysaly men – baqytty adammyn! Sebebi mende ókpe joq, baýyr ǵana. Qazaqty bólmeımin. Óıtkeni, osy jerdi bar qazaqtyń ata-babasy birlese qorǵaǵan. Ózim qazaǵymdy jamandap kórmeppin, ózgege de aıtqyzbaımyn! Osy ustanymyz bárimizge ortaq bolsa bar qazaq baqytty bolady dep oılaımyn! Aıtpaqshy, anaý «qazaqta el joq, jer bolmaǵan» dep júrgendermen kezdespeı júrmin. Kezdesip qalsa... Obaldary ózderine! Maldy taıaqpen ǵana qaıyrady!
"Parasat" jýrnaly
Áýelgi taqyryby: Sabyrjan Mahmetov: Men baqytty qazaqpyn!
