(Sýrette: Qaraǵandy oblysy, Aqtoǵaı aýdanynyń ákimi Nıqanbaı Imanǵalıuly Omarhanov )

Qaraǵandy oblysynyń Aqtoǵaı aýdandyq lıseı rektorynyń orynbasary ózine-ózi qol jumsaǵany jaıly aqparat otandyq BAQ-tyń bas taqyrybyna aınalǵan edi. Sodan beri eki apta ótti. Alaıda istiń aq-qarasy anyqtalar emes áli kúnge deıin.

Qaperińizde bolsa, Aqtoǵaı eldi mekenindegi kásiptik lıseı rektorynyń 52 jastaǵy orynbasary óz úıinde asylyp qalǵan. Er adam ózin aýdan ákimi ólimge ıtermelegenin aıtyp, sońǵy jazba qaldyrǵan. Onda: «Meniń ólimime aýdan ákimi Nıhanbaı kináli», – dep jazylǵan (sýrette). Polısıa oqıǵa boıynsha tergeýaldy tekseris júrgizip jatqan. Al lıseı ákimshiligi qandaı da bir túsinikteme berýden bas tartqan edi. Sodan ne nátıje deısiz ǵoı?! Ázirshe esh.

Álqıssa, sodan respýblıkalyq BAQ ókilderi lıseı rektory orynbasarynyń týystarymen tildesti. Olar biraýyzdan aýdan ákimin aıyptap otyr.

«Ol kisi mundaıǵa barmas edi. Ákimniń kesiri», – deıdi marqumnyń qyzy Gúljan Ahmetova. Al marqumnyń jubaıy Órik Kúsenbaeva: «Ákim qyspaqtady. Ol kóp nárseni aıta qoımaıtyn. Men aldap surap alatynmyn», – deıdi. Otaǵasy qaıǵyly oqıǵadan bir kún buryn ǵana aýdan ákimimen kezekti ret tildesken eken. Sózderinshe, birneshe aıdan beri aýdan basshysy ustazdy ákim bolýǵa májbúrlep kelgen. Úlken ataqqa qyzyqpaǵan ustazdy sheneýnik, tipti, qorqytýǵa deıin barǵan kórinedi.

Marqumnyń uly Arnur Sovet ákimniń kináli ekenin birden bilgen. «Tergeýshilerge birden aıttym ol ákim dep. Aıqaıladym. Óıtkeni ákim maza bermeıtin», – deıdi ol.

Al ákimniń ózi ne deıdi? Marqumnyń aqyrǵy hatynda kináli dep kórsetilgen ákimmen suhbattasýdyń sáti túspedi. Aýdan ákimi Nıqanbaı Imanǵalıuly Omarhanov tilshilermen tildesýden nelikten qashyp otyr?! Sáıkesinshe, baspasóz máslıhatyn uıymdastyryp, istiń aq-qarasyn aıyryp berse abzal edi. Nege únsiz?

Qazirgi ýaqytta birjaqty ǵana pikir qalyptasyp otyr. Qandaı? «Ákim kináli» degen. Óıtkeni ekinshi taraptan jaýap joq. Sondyqtan buqara halyqta ákimge, eń bastysy, memlekettik qyzmetkerge degen senimsizdik týyndaıdy.

 SENİMSİZDİK VOTÝMY

Álbette, buqara halyq, tipti, biz (BAQ) ákimge senimsizdik bildire almaımyz. Óıtkeni bizde ondaı quziret joq. Alaıda aýdandyq máslıhat depýtattary qaıda? Aıǵa qarap otyr ma, saıǵa qarap otyr ma?! Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsıasynyń 87-babynda taıǵa tańba basqandaı jazylǵan: «Máslıhat depýtattarynyń jalpy sanynyń keminde besten biriniń bastamasy boıynsha ákimge senimsizdik bildirý týraly másele qoıylýy múmkin. Bul jaǵdaıda máslıhat óz depýtattarynyń jalpy sanynyń kópshilik daýsymen ákimge senimsizdik bildirýge jáne ony qyzmetinen bosatý jóninde tıisinshe Respýblıka Prezıdentiniń ne joǵary turǵan ákimniń aldyna másele qoıýǵa haqyly», – dep. Qarapaıym tilmen aıtqanda, senimsizdik votýmy.

Qadirli Mırhaıat Ońǵarqululy, «Aýdandaǵy ókiletti bıliktiń ókili retinde aýdandyq máslıhat elmen birge bite qaınasyp, qaı kezeńde de halyq múddesi úshin qyzmet etýde», – degen óz sózińiz.

Oǵan qosa Aqtoǵaı aýdandyq máslıhaty aýdan aýmaǵyndaǵy ókildi organ bolyp tabylady, halyqtyń erkin bildiretin jáne QR zańdaryna sáıkes ony iske asyrý úshin qajetti sharalardy belgileıtin jáne olardyń júzege asyrylýyn baqylaıtyn organ.

Olaı bolsa, aýdandyq máslıhattyń kezekten tys sesıasyn ótkizý qajet tezdetip. Ne úshin? Halyq múddesi úshin. Shýly istiń shyndyǵyn ashyp, buqaraǵa aıtpaq úshin.

Álbette, biz joǵarydaǵyny «syltaýratyp», zańǵa sáıkes «senimsizdik bildirińiz» dep otyrǵanymyz joq. Máselen, senimizdik bildiremin dese negiz joq emes.

Aqtoǵaı aýdandyq máslıhatynyń hatshysy

M. Ońǵarqulov myrzanyń jáne depýtattar nazaryna!

AÝTSAIDER AÝDAN

Arqadaǵy Aqtoǵaı – Alash eliniń talaı sańlaqtary týǵan jer. Olardyń atyn aıtyp, túsin tústep jatý artyq, árıne. Án men jyrdyń, ónerdiń qara shańyraǵy ekeni ámbege aıan. Alaıda, áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan osylaı maqtaı almaıtynymyz ókinishti.

2014 jylǵy 1 qańtarǵa berilgen málimet boıynsha, oblystyń qalalary men aýdandarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń reıtıńisine sáıkes, Aqtoǵaı aýdany sońǵy 18-inshi orynda ekeni jasyryn emes.

Qaperińizge sala keteıik, aǵymdaǵy jyldyń 12-29 naýryzy aralyǵyndaǵy kezeńde Aqtoǵaı aýdanynyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna keshendi tekserý júrgizilgen edi. Qorytyndysy mynaý: Aqtoǵaı – Qaraǵandy oblysynyń aýtsaıder (artta qalǵan – Avt.) aýdany. Ne sebepti?

Óıtkeni jaǵdaı jergilikti atqarýshy organdardyń jumysyndaǵy birqatar kemshiliktermen túsindiriledi.

Aqtoǵaı aýdany ekonomıkasynyń negizgi baǵyty aýylsharýashylyǵy óndirisi bolyp tabylady, soǵan baılanysty ekonomıkany ósirý rezervi áleýeti, negizinen, mal sharýashylyǵyn damytý esebinen oryn alady. Aýdanda mal sharýashylyǵyn tabyspen damytý úshin tabıǵı jaıylym alqaptarynyń úlken resýrstary bar, mal baǵý úshin jaıylym jetkilikti. Qazirgi ýaqytta aýdannyń agroónerkásip keshenin (AÓK) damytýda mal sharýashylyǵyna basymdyq belgilenip otyr.

Sonymen qatar iri qara maldyń basy 5,4%, jumyrtqa óndirý 36,9%, jún óndirý 12,1%-ǵa kemigeni baıqalady. Nátıjesinde aýylsharýashylyǵy jalpy ónimderiniń aıǵaqty kólem ındeksi 89%-dy qurady.

Kórsetkishterdiń tómendeýi jergilikti atqarýshy organdardyń álsiz jumysymen túsindiriledi. Mysaly, Tasaral, Kejek selolyq okrýgterinde jáne Aqtoǵaı selosynda veterınarlyq pýnktter qurylmaǵan, Qaramende bı, Qyzylaraı, Qýsaq selolyq okrýgterinde qurylýy kózdelgen jaılar elektrmen, jylýmen qamtamasyz etilmegen, úı-jaıǵa quqyq belgileýshi qujattar joq. Selolyq okrýgterde qurylǵan 14 veterınarlyq pýnktte respýblıkalyq búdjet esebinen alynǵan vetpreparattardy saqtaıtyn jaılar (jaǵdaı) joq. 8 selolyq jáne kenttik okrýgte turǵyndarǵa qyzmet kórsetetin mal soıatyn oryndar joq. Selolyq okrýgterdiń ákimderi eldi mekenderde mal jaıatyn jerlerdi belgilemegen.

Aqtoǵaı aýdanynyń etno-, eko- týrızmdi damytýǵa úlken áleýeti bar. Soǵan qaramastan, damyǵan ınfraqurylymnyń bolmaýy, sonyń ishinde jol boıyndaǵy servıstiń joqtyǵy, óńirde týrızmdi damytýdyń naqty jospary, aýdan ortalyǵynyń bas jospary bolmaýy osy salany odan ári damytýdy tejep otyr.

«Qoljetimdi turǵyn úı – 2020» baǵdarlamasy boıynsha aýdandyq búdjetten arendalyq turǵyn úı men ınjenerlik-kommýnıkasıalyq ınfraqurylym qurylysyna qarjy bólinbeıdi. Aqtoǵaı aýdanynyń bas jospary bekitilmegen. Aqtoǵaı selosyndaǵy turǵyn úıler men ınfraqurylymnyń tozý kórsetkishi 90%-ǵa jetken. Turǵyn úılerge tartylǵan birqatar ınjenerlik jeliler aǵymdaǵy jáne kúrdeli jóndeý jumystaryn júrgizýge kelmeıdi. Aqtoǵaı selosynyń ishinde jeti zırat qorymy bar. Onyń ishinde úsheýi úlken aýmaqty alyp jatyr. Selo úıleriniń bir bóligi osy qorymdardyń shetinde tur. Bul sanıtarlyq qaýipsizdik normalary, moraldyq-psıhologıalyq jáne dinı talaptarǵa qaıshy keledi. Infraqurylymnyń tozýy saldarynan turǵyndarǵa áleýmettik jáne komersıalyq qyzmetter tolyq kólemde kórsetilmeıdi (káriz júıesi tartylmaǵan jáne kóp úılerge sýmen jabdyqtaý júıesi jetkizilmegen).

Turǵyndarynyń sany 5 myńnan asatyn eldi mekenderdiń bas josparlaryn ázirleýdiń 2013-2015 jyldarǵa arnalǵan kestesine sáıkes, Saryshaǵan men Shashýbaı kentteriniń bas josparlaryn ázirleý 2014 jylǵa belgilengen. Osy ýaqytqa deıin Aqtoǵaı aýdanynyń ákimdigi joǵaryda atalǵan qala qurylysy qujattaryn daıyndaýǵa qarjy qarastyrmaǵan. Búgingi kúnge deıin Aqtoǵaı aýdanynyń sáýlet jáne qala qurylysy bólimi osy jumystardy smetalaý men aýdannyń ekonomıka jáne qarjy bólimine búdjettik ótinim usyný jumysyn uıymdastyrmaǵan.

Aqparattyq-nasıhat jumystaryn uıymdastyrý, bir jylǵa arnalǵan aqparattyq kún tártibin jasaqtaý úshin úlken mańyzy bar oqıǵalar qataryn eskerýsiz qaldyryp, ishki saıasat salasynda naqty muqtajdyqtar kórsetilmegen.

Aýdanda búgingi zaman talaptaryn eskere otyryp, ishki saıasat salasyndaǵy jumystyń tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan jańa kózqarastar men ádister qoldanylmaıdy.

İshki saıasat salasyndaǵy jumysqa óńirlik elıta tartylmaıdy, al olardyń saıası bastamalardy josparlaýdaǵy, qoǵamdyq jaǵymdy pikirdi qalyptastyrýdaǵy roli óte mańyzdy.

Utqyrlyqta máseleler bar: kólik joq, soǵan baılanysty selolyq okrýgter men kentter arasynda tıisti deńgeıdegi ózara baılanys joq. İshki saıasat bóliminiń mamandary selolyq eldi mekenderge barmaıdy.

Bólim mamandary ózderine tán emes fýnksıalardy (syılyqtardy satyp alý, taratý; negizinen, mádenı-buqaralyq is-sharalar ótkizý) oryndap júr. Jumysta júıelilik joq. Bir jolǵy is-sharalardyń sany úlken.

Búdjettik josparlaý kezinde memlekettik áleýmettik tapsyrysty oryndaý máselesi eskerilmegen. Solaı bola tura, damý baǵdarlamasynda azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen birlese is-áreket etý ındıkatory mańyzdy bolyp tabylady.

Jer qatynastary bólimi aýylsharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer telimderin paıdalaný jumysyn nashar júrgizedi, talapty buzǵan jer qoınaýyn paıdalanýshylarmen jumys tıisti deńgeıde emes, sol sıaqty jerdi sý qory jerine aýystyrý júrgizilmegen.

Ormanǵa jaramdy jerlerdi anyqtaý, olardyń baǵynyshtylyǵyn naqtylaý, aýdan aýmaǵynda jasyl beldeýler ornatý úshin topyraqty taldaý men jerdi qaıtarymsyz negizde berý úshin qujattar daıyndaý jóninde oblys ákiminiń orynbasary bergen tapsyrma oryndalmaǵan, aýdannyń eldi mekenderin kógaldandyrý boıynsha is-sharalar jospary ázirlenbegen, aýdan jeri qorynan aýdan ákimdiginiń qaýlysymen orman-toǵaı qurýǵa jer belgilenbegen, selolyq okrýgter ákimderi tehnıkalyq pasporttar jasamaǵan jáne qorshaǵan ortany qorǵaýǵa emısıaǵa ruqsat almaǵan, QR Úkimetiniń 31.07.2013 jylǵy Qaýlysymen bekitilgen 2013-2020 jyldarǵa arnalǵan «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý jónindegi Tujyrymdamany iske asyrý jónindegi is-sharalar jospary ázirlenbegen, sol sıaqty EKSPO – 2017-ge arnalǵan is-sharalar jospary ázirlenbegen.

Aqtoǵaı selosynda nóser jaýyn káriziniń qurylysy qajet, sebebi Shatyrsha taýynan aǵatyn bulaq sýlary ár túrli baǵytpen seloǵa keledi. Sol sıaqty kóktemgi sý tasqyny men nóser jaýyn kezinde aǵyn sý únemi turǵyndardyń úıleri men sharýashylyq qurylystaryn buzyp ketedi, sebebi bul aýmaq tómende ornalasqan.

Aýdan boıynsha jylýmen jabdyqtaýdy oqshaý 3 qazandyq júzege asyrady, olar: Shashýbaı kentindegi 1 qazandyq, Saryshaǵan kentindegi 2 qazandyq jáne aýdan ortalyǵy Aqtoǵaı selosynda 37 avtonomdy jylytý júıesi. Aýdannyń jylý jelileriniń tozýy jekelegen bólikterde 50%-dan asady.

Jylytý maýsymy kezinde aýdan ortalyǵy Aqtoǵaı selosynda qoıý tútin baıqalady, bul – selodaǵy kóptegen avtonomdy jylytý júıeleriniń, shaǵyn qazandyqtar men peshterdiń tútinderi. Jekelegen ákimshilik ǵımarattarynda 3-4 uıym ornalasqan jáne árqaısysynyń avtonomdy jylytý júıesi bar. Bul jaǵdaı óńirdiń ekologıasy men turǵyndardyń densaýlyǵyna zıandy áserin tıgizýde. Aýdan ortalyǵynda qazandyqtar salý qajet.

Eldi mekenderdiń ishindegi joldardyń apatty jaǵdaıy basty másele bolyp tabylady. Jergilikti mańyzdaǵy jol jabyndysynyń tozýy 80 paıyzdan asady, aǵymdaǵy jóndeý jumystary bul máseleni sheshpeıdi. Kóptegen jyldar boıy aýdan búdjetinen joldardy jóndeýge qarjy bólinbegenin atap kórsetý kerek, bul óz kezeginde jol jabyndysynyń buzylýyna ákeldi. Biraq 2014 jyly birinshi ret ortasha jóndeýge 40 mln teńge aqsha bólinip otyr.

Óńirde jol-kólik oqıǵalarynyń artýy baıqalady. Esepti kezeń ishinde (2012-2013 jyldary) jol-kólik oqıǵalaryn tirkeý 28,5%-ǵa ósken (28-den 36-ǵa), jol apatynan qaza bolǵandar sany 7,7%-ǵa ósken (13-ten 14-ke), al jaralanǵandar sany 35,7%-ǵa ósken (42-den 57-ge). Bul jol-kólik oqıǵalarynyń negizgi bóligi (31 jol-kólik oqıǵasy) respýblıkalyq mańyzdaǵy joldarda oryn alǵan, olarǵa İİD ákimshilik polısıasynyń 4-inshi oblystyq vzvody qyzmet kórsetedi, sebebi joldyń bul bólikterine Aqtoǵaı aýdanynyń İİB qyzmetkerleri qyzmet kórsetpeıdi.

Aqtoǵaı aýdany ákimi apparatyna esepti 2013 jyly jeke tulǵalardan 788 aryz túsken (2012 j. – 650), bul 2012 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 138 aryzǵa kóp.

Azamattardan kelip túsken aryz-shaǵymdardyń taldaýy mynany kórsetti: barynsha kóp aryz jer qatynastary máseleleri boıynsha – 54%, jumyspen qamtý jáne áleýmettik qamtamasyz etý máseleleri boıynsha – 19%, úı bólý jáne kezekke qoıý máselesi boıynsha – 17,5%.

Jergilikti atqarýshy organdar qyzmetiniń negizgi ólshemderi – quzyrettilik, sabaqtastyq, turaqtylyq, jaýapkershilik jáne olardyń jumys nátıjesiniń tıimdiligi.

Ókinishke qaraı, Aqtoǵaı aýdany ákimi apparatynyń jumysyna jasalǵan taldaý kadr máselesi boıynsha memlekettik qyzmetshilerdiń kásibıligi búgingi kúnniń talaptaryna sáıkes kelmeıtinin kórsetti.

Tekseris barysynda ákim jáne aýdan ákimi apparaty tarapynan memlekettik qyzmet týraly zańnamany júzege asyrýda kemshilikter anyqtaldy.

TÚIİN

Ákim álimjettik jasaıtyn bolsa – áleýmettiń sory. Shyn máninde, ákim marqumdy ólimge ıtermeledi me? Suraq kóp, jaýap joq.

Týrasyn aıtsaq, artta qalǵan aýdandy alǵa bastaıtyn, aıaǵyn shalǵaı baspaıtyn ákim kerek. Jańashyl hám tabandy basshy. Áleýmettik-ekonomıkalyq baǵytta túbegeıli reformalardy júzege asyrý úshin. Ázirshe túıgenimiz – osy, ilerimiz áli alda.

 Altynbek QUMYRZAQULY