Birneshe kúnniń aldynda “Facebook” áleýmettik jelisinde Sáýle Ábildahanqyzynyń «MAǴAN MESHİT KEREK EMES» degen shaǵyn jazbasy kóptegen jeli qoldanýshylardy dúrliktirgen edi, soǵan qarsy óz maqalamdy jarıalap otyrmyn.
QAZAQTYŃ KÓKİREGİNE SİLTENGEN QAMSHY
Bizdiń ózi táýelsizdigimizdiń basty qundylyqtarynyń biri musylmandyq bolmysymyzdyń qaıta oralýy emes pe? «Burynǵy ótken zamanda, din musylman amanba?», «Qudaısyz qýraı synbaıdy» degen qazaq edik qoı. Musylmandyqty qabyldaǵanyna myń jyldar bolǵan el allaǵa, quranǵa, meshitke qurmeti joǵar bolǵan. Keýdesinen jany ushyp bara jatsa da esh ýaqytta shek keltirmegen. Shek keltirmegeniniń ústine, aqyrǵy sózin kálımamen qaıyrǵan qazaqty dinshil emes dep kim aıta alady? «Bardy eshkim barymtalap áketpeıdi» degenimiz beker eken, alty alashty qaratyp qoıyp, qazaqtan meshitti bólip tastaǵysy kelgen barymtalyq emes pe? Ejelden meshitke júregi baılanǵan qazaq rýhanıatynyń bastaýy bolǵan meshitti ulttan bólip tastasa jón be? On eki aıdan kóktemdi alyp tastasań ne qalady? Eshtemede qalmaıdy. Sol sıaqty qazaqtan ıslamdy alyp tastasań eshtemede qalmaıdy? Islamdy bilmegen adamǵa Abaı sózderi tizgin ustatpaıdy... Ýaqytqa teńesetin esh nárse joq, olaı bolsa ýaqyttyń daýylyna tótep beretin qundylyqtyń biri – Meshit. Keshe áleýmettik jeliden «Maǵan meshit kerek emes» degen jazbany kórip tóbeden bireý sý quıyp jibergendeı boldym... Qazaq rýhanıatynyń Altyn alqasyndaı bolǵan Meshitke qarsy shyǵý jaqsy emes, meshittiń artynda sende, mende, olda emes eshqandaı serigi bolmaǵan qudiretti jalǵyz – uly Alla tur!
Meshittiń jumys isteýine ótken ǵasyrda proletarıattar ǵana qarsy bolǵan. Maqalada oı talasymyz saltanat qurady dep senem. Alla taǵala quranda: «Adamdardyń ishinde Allahtyń jolynan adastyrý úshin aldandyratyn áńgimeni satyp alatyndar bar», – deıdi(Luqman súresi, 6 aıat). Olaı bolsa biz nege adamdardy adastyrýǵa meıildimiz? Álde bireýdiń jeń ushy jalǵastyǵyna satylyp otyrmyz ba? Kókiregimizge siltengen bul da bir qamshy boldy... Shaǵyn maqala avtoryn qarasam belgili jýrnalıs Sáýle Ábildahanqyzy eken. Ol kisini eldiń aldynda júrgen kisi bolǵanan keıin qaımana qazaqtyń bári biledi, jaqsy tanıdy, . Osy atalmysh jýrnalısıka salasynda ózindik qol tańbasy bar, qurmetpen qaraıtyn kisilerimizdiń biri edi. Apyrmaı, óte sátsiz jazylǵan dúnıe bolǵandyǵyna qynjylam.Halyqtyń aldynda júrgen sol apaıymyz mundaı ýáj aıtqanan keıin basqadan ne qaıyr? «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joq» deıdi qazaq. Endi aqıqat pen shyndyqtyń aldynda ádilin aıta almasam azamattyǵym qaısy? Sondyqtan qolyma qalam aldym. Jalpy jeke mamandyq pen ıslamnyń arasy – aspan men jerdeı. Jýrnalısıkany bilgenimen ıslamdy bilmeıtini kórinip tur... Sebebi mazmun bastalmaı jatyp sózden súrinedi. Jazbada búı deıdi: «Aqyrzamannyń bir belgisi – ár aýylda bir meshitten bolady... Degen eken Allam», – dep adam aıtqysyz qatelikke urynady. Alaıda, quran týraly jalǵan sóıleıtinder týraly esh nárse aıtpaı-aq qoıaıyn. Túsinersizder baýyrlarym. Alla aıtty dese ol – quran sózi, dál quranda esh jerde mundaı sóz joq. Shyndyǵy qystaǵy muzdanda taıǵaq osy jazbany kórip janym aýyrdy. Allanyń atynan aıtpaǵandy aıtty dep jalǵan sóıleýden artyq qandaı jalǵandyq bolsyn. Maqala taǵy bylaı jalǵasady: «Sol aqyrzaman belgileri kún saıyn kóbeıýde, ár aýylda qańyrap turǵan bir meshitti kóremiz»,- deıdi. Sáýle hanymnyń aıtýyna qaraǵanda, meshitte kúzetshi joq, aınalasy mahabbat qurǵan jastardyń qyz oınaǵy men alqash, narkomandardyń jyn oınaǵyna aınalypty. Bul týraly básim bar, esh qashan qandaı jyndy bolsada ısi qazaq balasy meshit dese kıeli dep qarap jolaýdan qorqady. Jastardy bylaı qoıǵanda atyp ketken alqashyń da jolamaıdy. Estigen qulaqta aıyp joq, alqash degen adamnyń óziniń: «Qasıetti jer ǵoı pále bolady» degenin talaı estigem. Sonda deımin, olar mańaılaýdyń ózinen qoryqqanda, joǵaltýǵa jany aýyrmaı júrgenderge ne joryq? Meshittiń jolyn keskenshe, kazıno, túngi klýb, jyn oınaq, túrmelermeler azaısyn dep dabyl qaqsa estigen adam alǵys aıtar edi ǵoı! Aıdaladaǵy meshit Sáýle hanymdy nege sonsha shoshytqanyna qaıranmyn. Aýyldy jerdiń jalǵyz meshitin nege kóp kórdi eken? Qarańǵylyqpen terbelgen, baǵytsyz aýyldyń mańdaıdaǵy baǵdar shamy sipetti, bes kúndik jalǵanda jalǵyz nury kóz qarashyǵyn shyǵaraıyn degeni me? Jyl saıyn aýyldy jerlerdiń meshitiniń jamaǵaty molaıyp keledi. Ásirese jastardyń qarasy mol. Danalyqtyń besigi, ımandylyqtyń esigi bolǵan meshit aýyldyń kókjıegin jyl saıyn keńeıtip keledi. Baıdyń asyn... baýyrymyzdan qyzǵanýdyń ne keregi bar? Aýyldaǵy meshitterdiń jyl saıyn yqpaly keńeıip kele jatqanynda shúba joq. Demek, ár aýyldy meshitin tirkeýge alyp, muftıat qadaǵalap otyr. QMDB tór aǵasy qyzmetin atqaryp otyrǵan óte bilimdi, kóz aıasy keń azamat Erjan qajy Malǵajyulynyń yqpalymen kóptegen aıtýly sharalar órkendep keledi. Demek, sol kisiniń esimine ekpin túsire aıtar bilteli oıymyzdy kelesige qaldyrdyq.
«Jemisi joq aǵashqa tas atý oıymda joq...» ol naqurystyq bolar. Sanaǵa qorǵasyn basqan osy bir jazba, eldiń erkin bılep ketpesin degendik. Endi-endi aıaǵyn basyp kele jatqan ımanıatqa azda bolsa demeý bolý. «Meshitti bıznes kózine aınaldyrǵandar qansha ma!» deıdi dabyl qaǵyp, bulda shynynda óte ústirt aıtylǵan sóz. Bireý meshit salyp paıda tapty degendi estimegen ekenbiz. Kóz tanys bir kisiniń Maqanshy aýdanyna meshit salyp, soǵan qaltasynan 80 myń dollar shyǵaryp, bir jylǵa taıaý ýaqytta salǵanyn óz kózimmen kórdim. Demek bıznes kózi emes, malyn sol jolǵa shashady. Bul shynynda qańqý sóz. Ol taǵyda meshit salynýǵa tıisti aýyl turǵyndarynan saýalnama júrgizip, monıtorıń jasaý týraly usynys qoıǵan eken. Saýaldyń syqpyty bylaı: «Siz meshit salatyn aýylda qansha halyq turady, qanshasy musylman, qanshasy meshitke barady, mektep, balabaqsha bar ma, aýyz sý bar ma, gaz bar ma, kiaphana bar ma, dem alatyn saıabaq bar ma?», - deı kelip taǵy: «Ol bolmasa ol aýylǵa meshit bes tıinǵa kerek emes!»- dep ózi úkim shyǵarǵan. Meni oılandyrǵany aýyldyń aýyr máselesin meshittiń moıyna qyl shylbyrǵyp kisendeýi neni kórsetedi? Meshit salý jeke adamdardyń halqyna qyzmet etýdiń úlken bir – úlgisi. Úkimet qolǵa alyp, júzege asyrýǵa tıisti zamanaýı qurylymdy meshittiń jolyna jýa qylyp jatqyzyp, mańdaıyna sary juldyzǵyp tańý qandaı ádiletsizdik? Muny adam sanasyna bekitilgen qandaı sózben aıtýǵa bolady?. Aýyl týraly ondaı keremet jaǵdaı, keshegi ólmeı turyp-aq, jumaqqa(Komýnızmge) jetemiz dep, baılyqtan kekirik atqan Keńes odaǵynyń ózinde joq bolatyn. Bul shynynda anasy men balasyn bir-birine qarsy qoıǵanmen birdeı. Meshittiń baǵyn myń jyldar boıy sheshimin tappaǵan gaz ben saıabaqpen baılaý adamdyqqa saıama? Bul beıkúná janyńdy jazyqsyz túrmelegenmen birdeı emes pe? Ushqan qustaı damyǵan búgingi Qytaıdyń ózinde ondaı jaǵdaı joq. Gaz ben saıabaq sol aspan asty elińniń ózinde sheshimin tappaǵan másele. Sonda aqylǵa sımaıtyn, oıǵa olaq sorynan baǵy alys usynysty áleýmet aldyna tepsine usyný nege kerek boldy eken? Álıhan Bókeıhanov «Halqyńa qyzmet etý, bilimnen emes ımannan, shaıtan jumaqtan bilimsizdiginen qýylǵan joq, ımansyzdyǵynan qýylǵan»- deıdi. Sonda kitaphana, mektep, gaz, balabaqsha ıslamnan, ımannan artyq bolǵany ma? Meshit degen bile bilse qazaqy rýhtyń, eltirideı julmalanǵan qazaq tiliniń de altyn arqaýy emes pe edi. Qazaqstandaǵy búkil meshit qazaq tilinde ýaǵyz júrgizgende, naǵyz qazaq memleketinde jasap otyrǵanyńdy sezinesiń. Qaısy meshit bolsa da, qazaqy bolmysyn joǵaltpaǵan ımamdar qazaqsha tárbıe jıynyn ótkizedi. Bul tarapyndaǵy qundylyqty taratsam tom jazýyma bolady... Keshegi qazaq kókjıegindegi juldyzdardyń kelý qaınary meshit pen medireseden ekeni haq. Sol aspanı qundylyqty jermen jeksen qylyǵan keshegi proleterıat qana bolatyn. Dál búgingi táýelsizdik tusynda bulaı aıtýǵa bola ma eken? Basynda muny Sáýle jazdy degenge qımadym, artynan bilgenen keıin ókindim... Sodan kelip taǵy aıtady «Allanyń súıikti qulyna aınalyp jumaqqa barǵyń kelse: balabaqsha sal, qudyq qaz, gaz júrgiz, kitaphana sal, saıabaq jasa»-deıdi. Dıskoteka sal demegenine shúkir... Adamzattyń asyly, absolút bolǵan paıǵambar Muhammet s.a.ý ózi sen bylaı isteseń jumaqqa barasyń dep aıtpaǵan... Tek Alla ýahı qylǵanda ǵana aıta alatyn bolǵan. Ǵaıyp iliminen habarsyz bolǵanyna qaramastan, ózine sengeni sonsha Sáýle apaıymyz jumaqqa qolynan jetelep kirgize salatyndaı kesip aıtady. Meniń taǵy bir oılandyrǵany gaz ben balabaqshanyń qorlyǵy bul kisigi nege sonsha óteken dep tań qaldym. Tezektiń otymen ystyq iship, danalyqtyń teńdessiz kókjıegine kóterilgen Abaı, Shákerim ómirge qaıta kelip, gaz ben saıabaq bolmasa namaz ben meshit kerek emes degen qarǵyly daýdy estise ne der edi? Bálkim «Qaınaıdy qanyń, ashıdy janyń» dep qusadan ajalynan buryn óler me edi? Biz ózi oń men soldy, aq pen qarany ajyrata almaı qaldyq. Munyń bári kezindegi proletarıatqada jaba berýge kelmeıdi aǵaıyn! Árıne túbi tunyq halyq emespiz be, elimizde ımanıattiń jaqsy deńgeıge órleý belgisi joǵary. Qazirgi kezde elde on adamnyń jeteýi ıslamǵa bet burýǵa daıyn, tek halyqqa ıslam tolyq jetpeı jatyr... Alǵy bolashaqty ata dinimiz saltanat qurady dep senem.
Mátinniń aıaǵynda: «Iá, maǵan meshit kerek emes. Meshitten góri áýlıe-ánbıelerdiń kesenensine, ata – babamnyń, aq ájemniń, asyl anamnyń zıratyna, Raımbek babamyzdyń, Jambyl atamyz ben Nurǵısa atamyzdyń basyna baryp ishteı syrlasý, arylý, tilek tileý, duǵa jasap bet sıpaý álde qaıda ishki jansaraıymdy tazartyp keńeıtedi...», - deıdi. «Sen árýahta men pende, ortamyzda bir perde» degen óleńimen kezinde kóptegen halyqtyń basyn qatyrǵan aqqýlar men suńqarlar týraly biletin bolarsyzdar. Dál myna mátin kezindegi eldi bastaǵan baqsy, táýip, kórip kelderdiń duıym jurtty bastap, Qoja Ahmet, Arstan bap, Beket ata, Raıymbek sıaqty sálıhtar jatqan qabyrlerdi sıynatyn qulshylyq orny qylyp alýdy qaıtadan jańǵyrtyp usynyp otyr... Paıǵambarymyz Muhammet s.a.ý ózi «Erteń meniń qabyrymdy, qulshylyq qylatyn oryn qylyp almasyn» dep Alladan tilegen. Keshe ǵana seni men men sıaqty pende bolyp júrgen adam ólgenen keıin qudaılyq dárejege kóterip alý qandaı aqylǵa sıady? Olardan bul týraly shynynda ólgenen keıin qasıet bite qaldyma dese, esepten jańylǵan adam qusap, joq olar Alla men bizdiń aramyzǵa dáneker bolyp shapaǵat etedi deıdi. Olar sonda ólgen árýahty Alla men ózderine deldal bolady dep oılaıdy? Demek olaı bolsa adamǵa tabyný kerek pe Allaǵa ma? Sol týraly bir dálel keltireıin: Quranda Alla taǵala: «Odan ózge qamqorshy etip alǵandar: «Biz olarǵa ózimizdi Allahqa kóbirek jaqyndatýlary úshin ǵana tabynamyz» -deıdi. Olar Allahty qoıyp, ózderine zıan da jasaı almaıtyn, paıda da tıgize almaıtyndarǵa tabynady jáne: «Bular Allahtyń aldynda bizdiń shapaǵatshylarymyz», – deıdi», – degen(Iýnýs súresi, 18 aıat). Alla aıtyp jatyr olar Allany tastap qoıdy da paıdasyz nárselerge tabynyp ketti deıdi. Jáne bir neshe Allanyń sózin keltiremiz qurannan: «Shynynda, men – Allahpyn. Menen ózge eshbir qudaı joq. Endeshe maǵan qulshylyq et jáne meni eske alý úshin namazdy orynda», – deıdi(Taha súresi, 14 – aıat). Osydan artyq ne kerek. Allaǵa serik qospańdar, maǵan qulshylyq et dep otyr. Sonda dúnıeni ǵana kórip, aqıqatty kórmeımiz be? Olgen árýaq emes, tiri adam qaıta bir narsemizdi kóterisip jiberer deseń shyndyqqa úıleser edi ǵoı. Islamdaǵy búkil paıǵambarlar ómiri taýhıd(bir ǵana Allaǵa qulshylyq qylý). Islam sharıǵat úkimi Allaǵa serik qosýdan erekshe qaıtarady. Keshegi ólgen kisiniń basyna baryp jardem tilesek Allaǵa serik qosqandyq bolyp tabylyp, keshirilmeıtin kúná tabamyz. Olgen árýahqa tek qana Alladan járdem tilep, tozaq otynan qutqar olardy dep duǵa jasaımyz.
Maqalanyń ózegi taǵy bylaı óriledi: «Jalpy meshit degen qazaqta bolmaǵan. Meshittiń qashan, qaıdan, kimnen kelgenin bilesizder... Qazaqta meshittiń paıda bolǵany - keshe ǵana... Qazaq meshitsiz de ımandy edi... Ásire dinshil emes edi, biraq ásire adal edi...» dep aıaqtalady. «Ónbes daýdy óspeıtin pende qýady» degendeı qazaqta meshit bolmaǵan degen ne sóz? Myń jyldan beri qazaq meshitsiz ómir súrmegen... Olaı bolsa boıǵa qaırat, oıǵa kóz bitiretin dálel keltireıin: Meshit qazaq dalasynda bolmasa, arhıvtaǵy jazba derekte Taraz shaharynda 893 jyly burynǵy ǵıbadathana orynyna meshit salynǵany baıandalady. Mańǵystaýdaǵy Shaqpaq ata meshiti 9-10 ǵasyrda halyqqa jumys istegen. 1994 jyly Almaty qalasynan shyqqan «Tarıhı qazaq mádenıete» degen kitapta: «Quıyryq tóbeni qazý jumystary Qazaqstanda salynǵan eń baıyrǵy eski meshit qaldyqtaryn tapty. Shamamen bul 9 ǵasyrdaǵy meshit qaldyqtary bolsa kerek. Ol kúıdirilgen kirpishten salynǵan», -deıdi. Aqmola tarıhynda 1838 jyly meshit jumys istegen, 1851 jyly Qarqaralydaǵy Qunanbaı qajy saldyrǵan meshit qazaq rýhanıatynyń aldyrmas qamaly bolǵany atalady. Etnograf jazýshy Seıit Kenjetaıulynyń zertteýinshe 1920 jyly bir ǵana Torǵaıdyń ózinde 54 meshit bar bolsa, aýyl, aýdan, oblys kóleminde kóptegen meshitter halyqqa qyzmet etken. Ol týraly dálel keltirsek jetkilikti. Qazaqtyń barlyq zıaly azamattary meshitten alǵashqy bilimin alǵanyn erekshe atap kórsetedi. Soda osylardyń bári bolmaǵan dep, tarıhqa, dástúrge, qundylyqqa qalaı kóz jumyp, aǵash basyna qarap otyr ol kisiler? Osyndaı aspanı qundylyqtyń bári bolmasa, keshegi qazaqıa aldaspany bolǵan juldyzdar qaıdan keldi? Buratana halyqtardan artyq ekenimizde, osy musylmandyǵymyz emes pe? Sol kezdiń aqyn, molda, ıshan, zıaly azamattarynyń búkili meshit, medireseden saýat ashyp danalyqqa jetken. Bular shynymen aqıqı ilimniń aspannan keletinin bileme eken?
Qazaq meshitteri salynýyna kedergi bolǵan kezeńder qalmaq-jońǵar shapqynshylyǵy, alapat ashtyq, jut jyldary, saıası qýǵyn-súrgin kezinde, 1941 – 1945 jyldarǵy soǵys kezinde, áteıistik úgit órshigen mezgilderde ǵana meshit salynýyna kidiris bolǵan. 1868 jyly «Dala ýáláıatynyń basqarýdyń ýaqytsha erejesinde» bir oblysta bir ǵana meshit bolsyn dep qatań talap qoıǵan. Endi mine azattyqty alyp turyp, meshitke qarsy shyǵyp, rýhanıatqa qarsy bolsaq eldiktiń máni qaısy?
«Qazaq meshitsizde ımandy edi, ásire dinshil emes, ásire adal edi» dep qalaı tarıh qatparyna kúıe jaǵyp otyr? Ǵylymnan azda bolsa saýaty bar adam bulaı jazbaıdy. Joǵarydaǵy derekterge qaraǵanda ejelgi qazaq dalasynda meshitter búgingiden álde neshe ese mol ekendiginen derek beredi. Burynǵy qazaq óte taqýa, danalyq shyńyna shyqqan ǵulamalardan meshitke júregi baılanbaǵandary joq. Bir ǵulamanyń «Meshit musylmanyń ordasy, qulshylyqtyń aqıqı maıdany» degeni bar. «Ásire dinshil emes, ásire adal edi» degeni eshqandaı aqylǵa syımaıdy. Hakim Abaı : «Bul jolǵa malyń túgil janyńdy qı» deıdi. Muny erikkenniń ermegi qylyp aıtyp otyr deısiń be? Ásire dinshil degen sózdiń ózi durys emes... Imany kámil bolmaǵan adam qalaı ásire adal bolady? Qulshylyǵy joq, biraq adal edi degen sózde qandaı mazmun bar? Sóz sońynda taǵyda aıtamyn, adam balasynyń baqyty gúldengen ekonomıkamen ólshenetin bolsa myń jyl jasaǵan Perǵaýyndar qaıda jatyr qazyr?! Quranda Perǵaýynnyń(Musa paıǵambardyń tusynda ózin qudaımyn dep takaparlyqqa urynǵan patsha) barzaq áleminde azaptalyp jatqany týraly aıtylady. Ol azap sát saıyn kúsheıe beretinin aıtyp adamzatqa eskertip otyr! Sondyqtan súıkti baýyrlar meshitke qarsy shyqqansha, qaıta onyń aıaǵynan turýyna jol ashaıyq. «Sýdyń ishinde otyryp qaı jerinen ishetinin bilmeý» adasqandyq. Mańdaıymyzdy taý men tasqa uryp tappaı júrgen shyndyǵymyz biraq aýyz sóz eken: «Malym janymnyń, janym arymnyń sadaǵasy»(Qunanbaı qajynyń toqtaýsyz qaıtalaıtyn sózi osy eken.) Búkil adamıatqa tán qundylyq osynda jatyr. Mańdaıymyzdy taý men tasqa uryp tappaı júrgen baqytymyz tabanymyzdyń astynda jatyr eken, ol – sájde. Adaspaıtyn pende joq, aıybyn bilip, táýbe qylsa bári keshirilip jaqsy bolady... Tek qana týralyqty tapsa degen úmitpen ǵana jazamyz. Allanyń bárimizge týralyǵy men keshirimi bolsyn baýyrlar!!!
Abai.kz
