Reseı vıse-premeri Dmıtrıı Rogozın Qıyr Shyǵystan jańa reseılik aılaq qurylysy máseleleri boıynsha arnaıy komısıa otyrysynda Baıqońyrdyń damý jospary jaıly áńgimeledi. «Reseı jańa salynatyn aılaqqa bola Baıqońyrdy tastamaıdy», - dedi Dmıtrıı Rogozın

Belgili bolǵandaı, QR Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Reseı Federasıasyna jumys sapary aıasynda Peterbýrgte Baıqońyr aılaǵynyń aldaǵy damý Tujyrymdamasyna qol qoıyp ketken.

Qosa keter bolsaq, Bıylǵy jyly qarasha aıynda Reseı gvardıasynyń jaýyngerleri Baıqońyr kesheniniń qaýipsizdigin qamtamasyz etetini týraly habarlanǵan bolatyn. Bul sheshim nysannyń Reseı ulttyq gvardıasy Ortalyq okrýgy quramyna enýine baılanysty qabyldanǵan.

«Biz alǵash ret qazaqstandyq áriptestermen birlese jumys isteıtin jobalar jaıly kelisimge keldik. Bul Qazaqstan Respýblıkasynyń «Zenıt» zymyran ushyrý keshenin damytý úshin salyp otyrǵan qarjysy men «Roskosmostyń» jańa tehnologıalyq qurylǵylary negizinde jasalǵan «Báıterek» jobasy», - degen Reseı vıse-premeri. «Sonymen birge, Qıyr Shyǵysta boı kóteretin Shyǵys ekinshi ǵarysh aılaǵy salynǵan soń Reseı men Qazaqstannyń Baıqońyrdy tastamaıtyny, ony damyta túsetini joǵary deńgeıde rastaldy», - dedi D.Rogozın.

Aıta keter bolsaq, 2014 jyl tamyzda Reseı qarjy mınıstrligi 2016 jyldan bastap, «Baıqońyrǵa» qarjy bólýdi toqtatýy múmkin ekeni týraly qaýeset taraǵan bolatyn. Roskosmos-ten taraǵan aqparatta, federaldyq búdjettiń 2016-2018 jylǵy jobasynda zymyran-ǵarysh salasynyń pozısıasy nasharlaǵany aıtylǵan edi. Qarjy kóleminiń qysqarýy 2015 jyly iske qosylýy tıis «Vostochnyı» kosmodromynyń salynýymen baılanysty bolýy múmkin ekeni týraly boljamdar jasalǵan.

Oqyrmandy aqparattandyra ketsek, Reseıdiń óz terıtorıasyndaǵy «Vostochnyı» kosmodromy qurylysy 2011 jyly bastaldy. Jańa ǵarysh aılaǵynan bıylǵy jyldyń 28 sáýirde alǵashqy ret zymyran Jerserigin alyp kókke ushty. Ǵarysh aılaǵynyń qurylysyn tolyqtaı bitirýge Reseı bıligi 300 mıllıard rúbl bólgen. Osy ǵarysh aılaǵyn salý jónindegi buıryqqa Pýtın 2007 jyly 6 qarashada qol qoıǵan.  

Esterińizge salar bolsaq, 2013-jyldyń 2-shildesinde, 8 saǵat 39 mınýtta Reseı Federasıasy jalǵa alyp otyrǵan «Baıqońy» ǵarysh aılaǵynda búkil álem surapyl tehnogendik apattyń kýágeri boldy.

Jer orbıtasyna «Glonass» júıesiniń bólshekterin alyp ushpaq bolǵan «Proton» zymyrany birneshe sekýndtardan soń qozǵaltqyshy isten shyǵyp, jerge qulady. Onda adam aǵzasy men qorshaǵan ortaǵa ólsheýsiz zıan ákeletin ýly otyn – «GEPTIL» kólemi 500 tonna degen málimet jarıa boldy! Osydan soń, Qazaqstandyqtardyń narazylyǵyna qaramastan Baıqońyrda eki aı ýaqyt ótpesten taǵy da zymyran ushyryldy. 2014 jyldyń 16 mamyrynda da Astana ýaqytymen túngi saǵat 3:42-de Baıqońyrdan Reseıdiń «Ekspress-AM4R» baılanys zymyrany tirkelgen «Brız-M» blokty zymyran tasyǵyshy ushyrylǵan edi. Zymyran spýtnıkti Jer orbıtasyna alyp shyǵýy tıis bolǵan. Ushqannan keıin 9 mınýttan soń zymyran tasyǵyshta aqaý paıda bolyp, apatqa ushyraǵan. Osydan keıin qazaq dalasynda iri qara mal ólimi jıilep, 2015 jyly Qazaqstan dalasynda kıik jappaı qyryldy. «Kıikti saqtaý alánsynyń» derekteri boıynsha, sol kezde Ortalyq Azıada 260 myńǵa tarta kıik bolsa, olardyń eń kóbi, ıaǵnı 200 myńǵa jýyǵy Qazaqstandy mekendegen. Sarapshylardyń keı dereginshe, bir jazdyń ózinde Qazaqstanda 50 myńdaı ǵana kıik qalǵan. Iaǵnı, 150 myń shamasyndaǵy kıik túgel qyrylyp qalǵan. Biraq, Qazaqstan bıligi kıik ólimin esh ýaqytta Baıqońyrmen baılanystyrmady. Qazaqstan úkimetiniń resmı deregi boıynsha, 2015 jyly kóktemde 132 myńǵa jýyq kıik qyrylǵan. Kıik qyrylǵan ýaqytta 90 000-nan asa mal shyǵyny boldy degen aqparatty buqaralyq aqparat quraldary da, keıbir ekologtar da málimdegen bolatyn. Alaıda, QR Aýyl sharýashylyq mınıstrligi bul aqparatty maquldaǵan da, ne joqqa da shyǵarǵan joq.

Al, Akademık Qaıyrjan Bekeshulynyń jazýynsha, Kóp satyly «Proton» zymyran jet­kizgishiniń alǵashqy blogy (alty bak­ty blok bolady)  jumysyn aıaqtap, jer­ge qulaǵanda 1,5 tonnadan – 3,5 ton­naǵa deıin geptıl qaldyǵy jerge tó­giledi. Sonda bir ret ushyrylǵanda, or­ta eseppen 2 tonna geptıl jerge tógil­gende, 44 jylda 520000 tonna geptıl tógiledi. Ekologıalyq qaýip­sizdikti saq­tadyq degenniń ózinde, Qa­zaqstan Respýblıkasynyń  ult­tyq ae­rokosmostyq agenttiginiń málimde­ýinshe, qazirgi kez­de zymyran jetkizgishiniń jerdi za­qymdaıtyn geptıl mólsheri 150-200 lıtr shamasyn quraıtyny anyq­talǵan.

«Baıqońyr» paıdalanýǵa berilgen  ýaqyttan beri 1300-ge jýyq zymyran ushyrylǵan.

Respýblıka aýmaǵyndaǵy 47 aımaqqa zymyran qaldyqtary túsetin bolsa, sonyń 39-y Qaraǵandy obylysy ústine túsedi. Aqtoǵaı aýdany jeriniń 37 %-y, Shet aýdany jeriniń 39%-y, Jańaarqa aýdany jeriniń 37 %-y, Ulytaý aýdany jeriniń 74 %-y «Proton» zymyrantasyǵyshynyń otyny – geptılmen lastanǵan.

«Baıqońyr» - Qazaqstan aýmaǵynda 1955 jyldan bastap jumys istep turǵan halyqaralyq ǵarysh aılaǵy. Birlesip keshen quryp otyrǵan Baıqońyr qalasy men «Baıqońyr ǵarysh» aılaǵyn Reseı 2050 jylǵa deıin jalǵa alǵan bolatyn. Baıqońyrdyń ushý trassasy Aral te­ńizinen Kamchatka túbegine deıin sozylyp jatyr. 1957 jyly 4 qazanda Baıqońyr ǵa­rysh alańynan tuńǵysh ǵarysh raketasy sátti ushyryldy.

Baıqońyr álemdegi eń iri jer be­ti ǵylymı ǵarysh polıgony bolyp tabylady, onyń basty jáne kómekshi ny­san­darynyń jalpy aýdany 6717 sharshy shaqyrym.

Reseı kelesi 2017 jyly Baıqońyrdan 15 ushyrylymdy josparlap otyr. Baıqońyrdy Reseı paıdalanyp, zymyranyn ushyrǵanymen, ýyn iship, zapyranyn qusqan qazaq bolyp otyr...