«Olardy óz-ózin óltergender sıaqty bólek jerleıdi»
Kavkazda namys úshin óltirý nege toqtamaı tur?
23 naýryz kúni Daǵystanda qyzdaryn azǵyndyq minez-qulyq kórsetti dep kúdiktengen ákesi eki qyzyn óltirgenin moıyndady. Ol jeltoqsan aıynda qyzdaryn baýyzdap, odan keıin denelerin aýyldyń shet jaǵyna aparyp, taýǵa kómip tastaǵan. Kishisi 16 jasta. Tergeý barysynda daǵystandyq mundaı qatigez áreketke barýyn qyzdarynyń úıge kesh kelýimen túsindirdi. Onyń oıynsha, «taý qyzdary mundaı áreketke barmaý kerek». «Namys úshin óltirý» Soltústik Kavkazda únemi bolyp turady, biraq birqatar sebepterge baılanysty ol jaıynda sóz qozǵaýǵa bolmaıdy. Qandaı áreketter ádepsiz minez-qulyqtarǵa jatady? Nege uıatsyzdyqty qanmen joıý kerek? Mundaı jabaıy salt-dástúrdi joıýdyń múmkindigi bar ma? Nege qoǵam óltirgen adamnyń jaǵynda bolady? Osy jáne basqa da suraqtar boıynsha Lenta.rý saıty jaýap izdep kóripti. Soltústik Kavkazdyń ıslam zertteýleri ortalyǵynyń sarapshysy, Daǵystan respýblıkasynyń jastar monıtorıń tobynyń jetekshisi Rýslan Gereev suhbat bergen bolatyn.
«Lenta.rý»: Atap aıtqanda, namys úshin óltirý – Soltústik Kavkaz ben Daǵystanda kóp taralǵan ba?
Rýslan Gereev: Shynynda da, kisi óltirý bolyp turady, biraq mundaı qylmystardyń júıesin aıtyp jatý durys emes. Ondaı múlde joq. Namys úshin óltirý – bizge adat boıynsha qalyptasqan eski jol, ejelgi salt. Adam tyǵyryqqa tirelip, týysyna tárbıe bere almasa, ne sózin ótkize almasa, ol ókininke qaraı, osyndaı qaıǵyly jaǵdaıǵa aparatyn áreketterge barady. Daǵystanda bolyp turady, biraq keńinen taralmaǵan. Jáne qoǵamdyq uıymdar men dinı qurylymdar muny aıyptaıdy. Mundaı qylmys túrleri adat ınstıtýty berik qalyptasqan, áli de saqtalǵan shalǵaı aýdandarda, taýly aımaqtarda, aýyldy jerlerde bolyp turady.
Basqa bireý jaman oılap qalmaý úshin, óz balalaryn óltirýge daıyn bolýy bul erejelerdiń sonshalyqty mańyzdy bolǵany ma?
Soltústik Kavkazdyń qoǵamdyq ómirindegi mehanızm men ishki tártip kóbine dástúrli kodekstarmen aıqyndalady. Bul ata-analar men balalarǵa, erler men áıelderge de qatysty. Kodeks urpaqtan urpaqqa saqtalyp kele jatyr. Tipti, 1990-shy revolúsıalyq jyldardaǵy kezeńde az ózgeriske ushyrady. Kerisinshe, dinı ustanymdar, adattardyń yqpaly sıaqty kúnnen kúnge kúsheıip keledi.
Bir jamany úkimet bul baǵytqa jetkilikti nazar aýdarmaıdy – nasıhattaý jumystaryn júrgizetin qoǵamdyq qurylym joq. Qalaı jasaý kerek, ne jasaý kerek, kim aınalysý kerek: jumystyń naqty konseptisi joq. Adam máselemen betpe-bet kezdeskende, ashýdyń saldyrynan ózdiginshe áreket jasap qoıady. Munyń arty qaıǵyly jaǵdaılarǵa ulasyp jatady.
Sonda qalaı? Uıatty qyzynyń qanymen jýyp-shaıyp, qurmetke ıe bolady ma?
Ókinishke qaraı, bul jazylmaǵan zań áli de bar: isti sol kúıinde qaldyrǵannan adam kek qaıtarǵan adamnan kóbirek aıyptalady. Árıne, bul is-áreketimen qurmetke bólenbeıdi. Biraq, kem degende, abyroısyzdyqtan arylady. Alaıda, dinı turǵydan qaraǵanda, qylmystyń aty qylmys, ony barlyq dinder aıyptaıdy.
Dástúrli Islam da sol dinderge jatady ma?
Múldem qabyldamaıdy. Óıtkeni, dinniń negizgi prınsıpteriniń biri – «Adam óltirmeý». Bul adat dástúri men sharıǵattyń qaıshy keletin tustary. Másele mynada, adat urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kele jatyr, al aıat – ustanym. Qısynǵa salyp qarasaq, adat aıattan kem túspeıdi, óıtkeni bul tarıhı normalardan qurylǵan. Sonymen qatar, keıbir jaǵdaılarda ol qoǵamǵa paıdaly bolyp, dinı senimderge sáıkes kelip jatady. Aýyl aqsaqaldary shaqyrylady, olar eshqandaı qylmystyń oryn almaýyna tyrysady. Atap aıtqanda, ákesi eki qyzyn baýyzdap tastaǵanda, úlken rezonans týǵyzdy, qoǵam muny aıyptaıdy. Biraq, balalardy endi qaıtara almaısyń.
Ádepsiz minez-qulyq tanytýdyń shekarasy qandaı?
Kúıeýge shyqpaǵan qyzdarǵa, áıelderge qatysty aıtatyn bolsaq: jaqyndyq, jynystyq qarym-qatynas turǵysynda. Kóbine basty nazar osyǵan qoıylady. Alaıda keıbir jeńil-jelpi habar almasý men úıge kesh kelý kúdikke sebep týǵyzýy múmkin. Bes-alty jyl buryn Daǵystannyń mýftıaty adamdy negizsiz aıyptaý jaýapkershilik tartý dárejesindegi qylmys dep sheshim shyǵarǵan bolatyn. Sondyqtan, bul máseleniń azdap sheshimin taptyq.
Bul praktıka erlerge de qoldanylady ma, álde rýdy áıelder ǵana masqaralaı alady ma?
Ondaı jaǵdaıda erlerdi qalaı jazalaıdy?
Kez kelgen ádepsiz qylyq jynysqa bólinbeıdi. Bul áıelderge de, er kisilerge de qatysty. Adat bárine ortaq júredi. Tek er adamnyń artyqshylyǵy kóbirek, onyń mártebesi bólek jáne jaýapkershiligi basqa krıterııler boıynsha anyqtalady. Er adamǵa isteýge bolatyn nárseni áıelderge tyıym salady. Er adam nekesiz qarym-qatynastan keıin nekelerin zańdastyrýǵa quqysy bar. Ol oǵan úılenip, máseleni sheshe alady. Áıeldiń ondaı quqyǵy joq – sońǵy sózdi er adam aıtady. Sondyqtan onyń bolashaǵy áý bastan tártibi men minez-qulqyna baılanysty. Onyń bedeline nuqsan keltiretin kez kelgen nárse ol úshin ólim jazasyna aınalýy múmkin.
Mundaı jazadan keıin, tipti, molasyn tabý qıyn deıdi. Ol ras pa?
Olaı emes. Óz-ózin óltirgenderdi jerlegen sıaqty olardy da bólek jerleıdi. Biraq jasyryn emes. Bulaı tek terrorısterdi jerleıdi.
Mádenıeti men dini bólek jaqqa kóship ketse, ózderimen birge adattyń norma júıesin alyp júredi me? Ol jaqta da saqtalady ma?
Árıne. Mysaly, soltústik óńirlerdi alsaq – Sýrgýt, Hanty-Mansıısk, Neftegansk. Ol jaqta mýnısıpaldy bilimmen myńdaǵan adamdar turyp jatyr. Jáne olar óz zańdarymen turady. Soltústik Kavkazdyń adamdary qaıda júrse de, tártip júıesi birdeı.
