Jurt durys aıtady. Qazaqtarǵa týǵan jerinde tirkelýdiń qajeti joq. Zeınetker hám jaǵympaz, bilimsiz hám janyashymas depýtatardyń uıyqtap otyryp, qabyldaı salǵan zańynyń kúshin joıý kerek!
Men senimdimin: ýaqytsha tirkeý – jemqorlyqtyń jańa túri, tek, bul aýyldyq, aýdandyq, qalalyq deńgeıdegi kishkentaı sheneýnikterdiń jambaspuly...
Demek, bul – Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary (SON) úshin qosymsha kereksiz qyzmetkerler men shyǵyndar, sonymen qatar, mıgrasıalyq qyzmettegi jumys, shyǵyn, jemqorlyq kóbeıedi, biraq, ishki kóshi-qondy baqylaýǵa kómektese almaıdy. Aıyppul salyp, aqsha tabatyn qandastaryn ańdyp-tonaǵansha, biz tólegen salyqtan jalaqy alatyn memlekettik qyzmetkerler – halyq úshin sapaly, tıanaqty, adal, nátıjeli jumys isteýi kerek. Tipti, kenet memqyzmetten bosaı qalsań nemese zeınetke shyqsań, memqyzmettegi jas balalar eriksiz toqtatyp, qaltańdaǵy qarabaqyr tıyn-tebenińdi qaǵyp alady...
Sosyn, páterin jalǵa berýshi men jalǵa alýshy birin-biri jetekteıtin bosqa ýaqyt joǵaltý men kezek kútýler. «Qonaqtar men týystarǵa ýaqytsha tirkeý qajet emes» dese de, biz quqyq qorǵaý oryndarynyń qalaı jumys isteıtinin bilemiz: «shash al dese, bas alady»...
Qysqasy, bul tirkelý máselesi polısıalar men sheneýnikterge ǵana emes, jeke zańgerler men advokattarǵa, sottar men prokýrorlarǵa, salyqshylar men rıeltorlarǵa t.b. jeńil jolmen tabys tabýǵa umtylǵan kóp topqa tegin nan bolatyn jemqorlyqtyń týra soqpaǵy. Ol-ol ma, tirkelý týraly ereje – basqa qala men aýylǵa oqýǵa, emdelýge, jumys isteýge barýǵa májbúr qalyń jurttyń yzasyn kúsheıtedi, esesine, ekstremısterdiń qyraǵylyǵyn arttyrýy arqyly terorızmmen kúrestiń nátıjesin joqqa shyǵarady.
Endi bizdiń bılik kóp maqtap, mysalǵa keltiretin órkenıetti elderdiń júıesi qandaı?
Mysaly, Eýropada adamdardyń kópshiligi jumysqa baılaýly, turǵylyqty jerin jıi aýystyrady. Sondyqtan, páterdi jıi satyp alý, satý da tıimsiz ári kólemdi salyq tóleýi kerek. Turǵyndardyń belgili bir meken-jaıǵa tirkelýi mindetti emes. Keıbir tólem nemese máseleler úshin arakidik suraq-jaýap jiberýge poshtalyq meken-jaı suraýy múmkin. Ýaqytsha tirkeý úshin eldiń kez-kelgen azamatynyń elektrenergıasy úshin esep-shotyn kórsetý jáne shotty kórsetken adamnyń úıinde tirkelgeni týraly qysqasha hatyn kórsetý jetkilikti. Munyń barlyǵy tegin jáne eshqandaı tekserý qarastyrylmaǵan.
Bizdiń bıliktiń osynshama oıǵa sımaıtyn, aqylǵa kónbeıtin aqymaqtyq jaǵdaı týraly «Birinshi mysyqtarǵa tájirıbe jasap kórý kerek» dep kekesinmen jazǵan ekonomıs Ǵalym Qusaıynov bylaı deıdi: «Men Eýropaǵa kelgende tólqujatymdy nomerdegi seıfke tyǵyp, «taks frı» rásimdep, saýda jasaýǵa barǵanda ǵana alamyn. Eýropa Odaǵy elderi arasynda saıahattaımyn jáne eshqandaı jerde eshkim menen turǵylyqty meken-jaı boıynsha tirkelýge mindettegen emes. Shekarany kesip ótkende qujattarymdy aqtaryp, eshqandaı blanki toltyrǵan emespin. AQSH-qa, Taılandqa, BAÁ-ge, qandaı jerge barsam da menen tirkeý ornyna barýǵa suraǵan emes. ...Al endi, qarapaıym stýdenttiń ózi qalada tabys taýyp nemese emdelip júrse, tirkeýge turýy kerek. Týra temir tordan shyqqan adam tárizdisiń. Men sheteldik azamat bolyp, Qazaqstanda reseılik qujatpen jumys istegende mıgrasıalyq qyzmetke barýǵa týra keletin jaǵdaılar boldy. Biraq sizderge bir qupıa aıtaıyn, men ol jerge múlde barǵan emespin. Bar bolǵany 5 myń teńgege týrısik fırmalar seni qaladaǵy kez-kelgen meken-jaıǵa jazyp qoıady...»
Eń bastysy, tirkelýge adamdy óziniń yrqy men yqylasynsyz mindetteý – azamatardyń erkin júrip-turý quqyǵy shekteý bolyp tabylady. Álemdegi órkenıetti kóshke umtylǵan Qazaq Eli úshin bulaı jasaý – órkenı qoǵam aldyndaǵy bedelimiz jurdaı etýi ábden múmkin. Aqylǵa keleıik, áıtpese, uıat bolady!
Qajymuqan Ǵabdolla
