Elimizdiń qaı óńirine barsańyz da kópti kórgen qarıalar sizge sondaǵy taý, tóbe, kól nemese úńgir jaıly túrli áńgime aıtyp bere alady. Onyń biri shyndyqqa janassa, ekinshileri adam sengisiz. Dese de, aqıqatyn anyqtaý qıyn. Sondaı-aq, jerimizde tek áńgimemen shektelmeı, syrtqy beınesi kórgen jandy oılandyratyn ǵajaıyptar da barshylyq. Olardyń syry adam sanasy jetpeıtin bir qudirette bolýy múmkin. Búgin biz sizderge ańyz ben ápsanaǵa qosylǵan qazaq dalasyndaǵy tylsymǵa toly mekender jaıly áńgimelep bermekpiz deıdi massaget.kz tilshisi.

1.

Barsakelmes araly. Ataýynyń ózi adam boıyna úreı uıalatatyn bul aral búginde teńizdiń tartylýyna baılanysty qurlyqpen birigip ketken. Barsakelmes týraly ańyzdar HH ǵasyrdyń orta tusynda kóptep aıtyla bastady. KSRO gazetteri biriniń artynan biri ondaǵan jyl boıy araldaǵy tylsym dúnıeler jaıly túrli maqala jarıalady. Bul úrdis áli jalǵasyn tabýda. Sol áńgimelerdiń birinde qatty daýyl soqqanda Barsakelmeske kelip toqtaǵan balyqshylar kemesi jaıly sóz qozǵalady. Kún raıy ashylǵansha eki balyqshy ózgelerden bólinip, araldy aralap qaıtýdy uıǵarypty. Alaıda, uzaq ýaqyt ótse de, olar kemege qaıtyp kelmepti. Joldastaryn izdeýge shyqqan ózge balyqshylar biraz júrgennen keıin aral ortasynda sheńber pishinindegi qalyń tumanǵa kezigipti. Olar serikteri sol tuman arasyna kirip joǵaldy dep uıǵaryp, artqa qaıtýǵa májbúr bolǵan deıdi.

Ekinshi bir áńgimede Ábdirazaq esimdi qarıa jaıly aıtylady. Ol Barsakelmestiń ortasyna tigilgen kıiz úıde turǵan desedi jurt. Qarıa aralǵa aspannan túsken jumbaq zat arqyly ǵaryshpen baılanysyp, bolashaq jaıly boljamdar alyp otyrǵan eken. Sondaı boljamdardyń birinde ol adam balasy jaqyn arada aspandy baǵyndyrady depti. Araǵa jyl salmaı Iýrıı Gagarın Baıqońyrdan ǵaryshqa ushqan kórinedi. Ábdirazaqtyń jumbaq zatyn zertteýge talaı ǵalymdar talpynǵan eken. Alaıda, onyń eshqaısysy oń nátıjege bermegen. Qupıa sol kúıi ashylmaǵan. Barsakelmestegi ózge planetalyqtar, qanatty alyp kesirtke, ýaqyt mashınasy men jasyryn laboratorıaǵa qatysty ańyzdar búgin de aıtylady. Biraq jazýshy-fantast Sergeı Lýkánenkonyń sózine sensek, bul áńgimeniń bári kezinde gazetterdiń satylymyn kóbeıtý úshin oıdan shyǵarylǵan eken. "Aldymen qaǵazǵa basylǵan áńgimeler aýyzdan aýyzǵa tarap, ýaqyt óte shyndyq sıaqty bop ketken", - deıdi ol.

2.

Jankent qalasy. Arab jazbalary al-Karátal-Hadısa dese, parsylar Dıh-ı Naý ataǵan Iangıkent, ıaǵnı Jankent qalasynyń tarıhy tereńge ketedi. IX-XI ǵasyrlarda Oǵyz memleketiniń astanasy bolǵan qala tarıhyna qatysty hıkaıa da kóp. Solardyń biri Begim Ana týraly ańyzda jyrlanady. Baǵzy bir zamanda Jankent qalasyn Sanjar esimdi patsha bılepti. Saıatshylyqty jany súıetin ol sulýlyǵymen kópshilikti tamsandyrǵan, kúndeı kórkem kúlimkóz Begim esimdi sulýdy jar etip alǵan eken. Begim Qarabýra degen áýlıeniń qyzy bolypty. Kúnderdiń bir kúninde ańshylyqqa shyqqan patsha qanjaryn úıinde umyt qaldyrǵan kórinedi. Asa qajetti jabdyǵyn qulyna ákelýdi tapsyryp, ózi ańshylyǵyn jalǵastyra beredi. Qul Begimge kelip, úıde otyrǵan patsha áıeline jaǵdaıdy túsindiredi. Sulý áıel qanjardy júzin kórsetpesten qulǵa usynady. Onyń súırikteı aq saýsaqtaryn kórgende qul esinen tanyp qalady. Birshama ýaqyttan soń óz-ózine kelip, patshaǵa barǵanynda Sanjar odan nege keshikkeniniń jónin suraıdy. Aqtalý úshin ótirik aıtýdy jón sanaǵan qul Begimniń ózin bileginen ustap, jibermeı qoıǵanyn jetkizedi. Bul habarǵa qatty ashýlanǵan patsha ańshylyǵyn toqtatyp, úıine qaıtyp keledi de jarynyń oń qoly men oń burymyn kesip, oń tanaýyn tilip, zyndanǵa tastaıdy. Sol túni qyzynyń kúnásiz ekenine kóz jetkizgen Qarabýra áýlıe Sanjardyń túsine enip: «Sanjar shyraǵym, sen de meniń bir balam ediń. Adam óziniń ómirlik joldasy – áıeline istiń aq-qarasyn anyqtap baryp, jaza qoldanbas pa? Eger qyzym seniń kózińe shóp salsa, sol boıy ómirlik múgedek bolyp, qorlyq kórip ótsin. Al, adal bolsa, Táńiri járdem berip, jan jarasyn da, tán jarasyn da jazar. Onyń adaldyǵyna arasha túspegen elińdi jylan jutar!» depti. Shoshyp oıanǵan patsha ýázirin ertip, zyndanǵa túsedi. Kelse, Begimniń jaralary jazylyp, qoly men burymy baıaǵy qalpyna kelgen eken. Tańdanysy men istegen isine ókinishin jasyrmaǵan Sanjar patshalyqtaǵy barlyq aqyldy jandy jınap, keńes quryp otyrǵanda qalaǵa qaptaǵan jylan kelip, Jankentti jer betinen joq qylypty. Qaladan qashyp shyqqan Sanjar aqyry shól dalada qorlyqpen ólipti. Al jarynyń senimsizdigin keshire almaǵan Begim qusqa aınalyp, teńiz jıegindegi aralǵa ushyp ketipti. Al sodan beri kúırep qalǵan qala qaıta qalpyna kelmegen eken.

Syrdarıanyń tómengi aǵysynda, Qazaly qalasynan 25 shaqyrym jerde ornalasqan qala qırandylary áli de saqtalǵan. Munda qazirgi ýaqytqa deıin birqatar zertteý jumysy júrgizildi. Qırandylar arasynan qundy tarıhı jádigerler tabylyp, olardyń bári derlik mýzeıde saqtaýly tur. Al Jankentti jylandar qurtqan degen ańyzǵa kelsek, munyń ras-ótirigin basyp aıtý qıyn. Dese de, qala ornynda biraz ýaqytqa deıin jylan ordasy bolǵanyn jergilikti turǵyn Anyq Dabylov rastap otyr. Aqsaqaldyń aıtýynsha, bala kezderinde munda jylannyń kóp bolǵany sonshalyq, olar tipti úı ishinde de júrgen eken. Biraq adam shaqpaǵan kórinedi.

3.

Aıǵaıqum. Altynemeldiń ataýyn Shyńǵys hannyń ózi qoıǵan desedi el. Bul ǵajap mekende búginde elimizdegi eń úlken qoryqtardyń biri ornalasqan. Ań men qusqa baı Altynemelde tańǵajaıyp tóbe bar. Jaı tóbe emes, qum tóbe – Aıǵaıqum. Úlken Qalqan men Kishi Qalqan taýlarynyń ortasynda ornalasqan onyń bıiktigi 150 metr, uzyndyǵy 3 shaqyrymǵa jetedi. Ataýy aıtyp turǵandaı, bul tóbe aratura erekshe dybys shyǵaryp turady. Ol dybys birneshe shaqyrym qashyqtyqqa deıin estiledi jáne jerdiń dirildeýine áser etedi. Bireýlerdiń aıtýynsha, munda kómilgen jeri áli tabylmaǵan Shyńǵys han jatqan kórinedi. Endi bireýler Qudaıdan qoryqqan shaıtan qum astyna tyǵylyp, aratura qaıta syrtqa shyǵýǵa talpynǵanda osyndaı dybys shyǵady dep senedi.

Dybystan bólek, keń dalada mundaı qumdy tóbeniń erekshelenip turýy da kóp suraq týdyrady. Alaıda, onyń jaýaby daıyn. Qalqan taýlarynan soǵatyn jeldiń baǵyty únemi ózgerip otyratyndyqtan qum túıirshikteri elektenip, nátıjesinde úlken jotaǵa aınalǵan. Al, dybysqa keler bolsaq, ol qum jel áserinen qozǵalysqa kelgende paıda bolady eken. Eger jel kúsheıse, ol ushaqtyń gúrili sıaqty daýysqa ulasady. Bul tabıǵat qubylysy kóbine túnde, shyǵystan salqyn jel soqqanda estiledi. Sonymen qatar, dybys adam tóbe basynan qumǵa otyryp tómen qaraı syrǵanda da shyǵatyn kórinedi.

4.

Torysh mekeni. Búginge deıin baǵa­syn ala almaı júrgen aımaqtyń biri. Shar alqaby atanyp ketken bul jer kıeli Mańǵystaýda ornalasqan. Toryshtyń ǵajaptyǵy – domalaq tastarynda.  Adam boıyndaı alyp tastar bir-ekeýmen shektelmeıdi. Tutas bir alqapty alyp jatyr. Olardyń keıpi ártúrli. Biri jat planetalyqtardyń kemesine uqsasa, biri jumyrtqaǵa, úshinshisi sańyraýqulaqqa keledi. Barlyǵy da qolmen qashalǵandaı.  Ańyz boıynsha, baǵzy bir zamanda Mańǵystaý jerine sanynan adam jańylysatyn jaý áskeri kelipti. Jergilikti jurt olarǵa qarsy tura almasyn bilip, Jaratýshyǵa dushpan áskerin tasqa aınaldyrýyn surap jalbarynǵan eken. Sol sátte kún kúrkirep, naızaǵaı oınap, aram nıetpen kelgen qalyń qol túgeldeı tas bolyp qatyp qalǵan desedi.

Budan bólek atalǵan aımaqta ańyz da, san túrli ǵajaıyptar da kóptep kezdesedi. Shar alqabyn kórseńiz, aıtylǵannyń bárine sene túsesiz. Alaıda, bul sharlardyń paıda bolýynyń ǵylymı túsindirmesi de joq emes. Osydan myńdaǵan jyl buryn Kaspıı men Araldyń ortasyndaǵy keń alqapta teńiz bolǵan kórinedi. Domalaq tastar sol shaqtan qalǵan shógindiler bolsa kerek. Ǵalymdar olardy "konkresıa" dep ataıdy.

5.

Torǵaı dalasy. Kóne órkenıetterdiń izi sanalatyn geoglıfter, ıaǵnı jer betine salynǵan qupıa sýretter álemniń túkpir-túkpirinde kezdesedi. Olardyń kólemi men túr-álpeti, salyný ádisi árqıly. 2007 jyly qazaq jerinde de qupıaǵa toly geoglıfter bary anyqtaldy. Birneshe ádispen salynǵan bul sýretter elimizdiń soltústigindegi Torǵaı dalasynda shoǵyrlanǵan eken. Solardyń ishinde Torǵaı svastıkasy, Úshtoǵaı sharshysy, Bestam sheńberi, Qoǵaı kresi, Ashýtas kresi syndy beıneler aýqymy jaǵynan eń úlkenderi bolyp tabylady. Bir qyzyǵy bul sýretterdiń barlyǵyn derlik tek ushar bıikten ǵana kórýge bolady. Búginde ǵalymdardyń basyn qatyrǵan da geoglıfterdiń osy ereksheligi. Jergilikti halyq arasynda bul ǵajap eskertkishterge qatysty esh derek joq. Tipti, Torǵaı halqy "aıaqtarynyń astynda jatqan" geoglıfterdi kórmegen, olar jaıly esh aqparat bilmegen bolyp shyqty. Munyń ózi bir tylsym.

Torǵaı geoglıfteriniń tabylýy Qazaqstanda ǵana emes, búkil álemde kólemdi túrde talqyǵy tústi. Qazirgi ýaqytta olardyń barlyǵyn derlik ǵalymdar jan-jaqty zerttep jatyr jáne mańyzy jaǵynan Mysyr pıramıdalarynan, brıtanıalyq Stoýnhendjden, Kolızeıden esh kem emes dep otyr.

Búginde zertteý bylaı tursyn, memleket tarapynan qorǵalmaǵandyqtan joǵaryda keltirilgen ǵajaptardy saqtap qalýdyń ózi qıynǵa soǵýda. Mysaly, onda adamdardyń jıi baryp, kólikpen ary-beri júrýi, maldyń emin-erkin jaıylýy — onsyz da ýaqyt áserinen joıylyp jatqan eskertkishterdiń qurtylýyn tezdetýde. Keı nysandar adam qolymen joıylyp ta jatqany belgili...

Ernar Almabek