Osydan 3 jyl buryn Elbasy Nursultan Nazarbaev «Búginde bizdiń tilimiz ǵylym men bilimniń, ınternettiń tiline aınaldy» degen edi.
Taǵy bir sózinde Memleket basshysy «Endi eshkim ózgerte almaıtyn bir aqıqat bar! Ana tilimiz Máńgilik Elimizben birge Máńgilik Til boldy. Bul máseleni daýdyń taqyryby emes, ulttyń uıytqysy ete bilgenimiz jón. Bizdiń tilimiz memlekettiń barlyq júıesinde qoldanylýy úshin, barlyq jerde kerek bolýy úshin biz ózimizdi ózimiz qamshylaýymyz kerek jáne osyǵan ózimiz atsalysýymyz qajet», - dep úndegen edi qazaqstandyqtarǵa.
Ókinishke oraı, Til týraly zańda «Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda Qazaq tili men qatar qoldanylady» dep kórsetilgen orys tili qoldanys aıasy tarylǵanyna qaramastan áli de qazaq tilimen teń dárejede qoldanylyp keledi.
26 aqpanǵa deıingi búkilhalyqtyq talqylaýǵa oraı, Atazańnan mynadaı ózgeris kórgimiz keledi.
Bıliktiń ózi usynyp otyrǵan búkilhalyqtyq talqylaýdy paıdalana otyryp, Atazańymyzdaǵy 7-inshi baptyń 2-inshi
«Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady», - dep atalatyn tarmaǵyn alyp tastaýdy talap etemiz.
Atap aıtar bolsaq, Til týraly zań qabyldanǵan 1989 jyly halyq sanaǵy boıynsha respýblıkada qazaqtar – 39,7%, orystar – 37,8%, ýkraındar – 5,4%, belorýstar – 1,1%, nemister – 5,8%, tatarlar – 2,0%, ózbekter –2,7%, uıǵyrlar – 1,1%, kárister – 0,6%, ázirbaıjandar –0,6%, basqa ult ókilderi –3,8% edi. Iaǵnı, Qazaqtar men orys dıasporasy ókilderiniń úles salmaǵy qaraılas edi. Ol kezde eki tildiń birdeı zańdyq mártebe alýy qısynǵa keledi.
2009 jylǵy halyq sanaǵynda resmı túrde Qazaqstandaǵy jalpy halyq sanynda qazaqtardyń úlesi 63,9 paıyzdy qurady.
Eger, Qazaqstan halqynyń 1999 jyly 53,4 paıyzy Qazaqtar ekenin esepke alar bolsaq, arada on jylda 10% úlestik ósimdi kórýge bolady. Al, orys dıasporasy 1989 jylǵydan aıtarlyqtaı azaıyp, 1999 jyly 30,0%-ǵa tómendegen. 2005 jyldyń basynda Qazaqstan halqynyń sany 15 mıllıonnan asyp, ulttyq quramy tómendegideı boldy: qazaqtar sany-8,725,206 adamǵa jetip, úlesi 57,9 %-ǵa kóterildi.
Sol sanaq bolǵan 2009 jyldan beri de on jylǵa jýyqtap qaldy. Shetten kelgen oralmandar men jergilikti demografıanyń ósimin jáne úlestik basymdylyqty esepke alar bolsaq, qazir Qazaqstandaǵy halyqtyń 75%-i qazaqtar dep erkin túrde topshylaýǵa bolady.
Sonymen qosa, qazaqstandyq orys dıasporasy ókilderiniń 25,3 paıyzy qazaq tilin túsinedi, 8,8 paıyzy oqı alady, 6,3 paıyzy jazady.
Elimizdegi dıasporalardyń ókilderi áli de ózderiniń, ne urpaqtarynyń tarıhı otandaryna qonys aýdarǵanyn qalaıdy. Máselen, «Siz, óz balalaryńyzdyń bolashaǵyn qazaq elimen baılanystyrasyz ba?» — degen saýalǵa, qazaqtardyń 96,9 paıyzy, orystardyń 53,5 paıyzy, basqa dıaspora ókilderiniń 78,5 paıyzy -«ıá» dep jaýap bergen.
Erteń elimizde qazaqtar 75-80 paıyzdy qurap, biraq oryssha sóılep, is qaǵazdaryn oryssha toltyrsaq, el ishinen shı shyǵyp ketýi múmkin.
Qazaqstanda orys tiliniń ústemdik quryp turýy BAQ pen memlekettik qujattamaǵa aıtarlyqtaı kedergi jasap jatyr deýge bolady. Bul jalǵyz bizdiń ǵana emes, qoǵamdaǵy ashyq pikir. Zıaly qaýym men ǵalymdar da kópten beri til máselesin jıi kúntártibine shyǵarady. Kedergi keltirip turǵan tek Konstıtýsıadaǵy 7 baptyń ekinshi tarmaǵy.
Árıne, memlekette úles salmaǵy ekinshi turǵan orys dıasporasynyń ádebıeti men mádenıetin nasıhattaýǵa, ulttyq dástúrin jalǵastyrýǵa memleket árqashan qoldaý jasaıdy. Qoldaý jasap keldi, jasaı beredi de. Tek orys dıasporasy emes, bir shańyraqtyń balasyndaı tatý-tátti ómir súrip jatqan 130-ǵa jaqyn dıasporaǵa da memleket barsha múmkindikti berip otyr. Qazaqstan halyqtar assambleıasy sonyń jarqyn dáleli.
Ekinshi faktor:
2012 jyly Respýblıkada qazaq tilinde bilim beretin mektepter sany - 3838 bolsa, orys mektepteriniń sany – 1442, dep habarlanǵan Statısıka agenttiginiń baspasóz qyzmetinen.
Odan beri 5 jyl ishinde de jyl saıyn kóptegen qazaq mektepteri ashylyp, kerisinshe orys tildi mektepter kóptep jabylyp jatyr.
1991-1992 oqý jylynda qazaq tilinde barlyq oqýshylardyń 28 paıyzy oqysa, qazir bul kórsetkish 70 paıyzǵa jetti. 2016 jyly 1 synypqa barǵan oqýshylardyń 89 paıyzy qazaq mektebin tańdapty. («Ana tili», №40, 6-12 qazan, 2016 jyl.)
Árıne, biz qazaq tili men qoldanys aıasynyń áldeqaıda keńeıgendigi týrasynda myńdaǵan mysaldar keltire alamyz.
«Máńgilik El: bir el – bir taǵdyr» atty taqyryppen ótken Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHİİ sesıasy barysynda QR Prezıdenti, Assambleıa Tóraǵasy Nursultan Nazarbaev: «EL TAǴDYRY MEMLEKETQURÝSHY ULT RETİNDE QAZAQTYŃ ǴANA QOLYNDA BOLADY! MEMLEKETTİŃ ÓZEGİ – ONYŃ BİREGEI MEMLEKETTİK TİLİ!»- dep málimdegen bolatyn.
Endeshe, Memlekettiń jalǵyz qujattyq hám qarym-qatynas tili – Qazaq tili bolatyn ýaqyt jetti. Usynysymyz eskerýsiz qalmaıdy dep úmit artamyz.
Atalǵan usynys 010000, Astana qalasy Esil aýdany Úkimet úıi Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń Memlekettik quqyq bólimine baǵyttalyp, elektrondyq poshta arqyly – ap2017@akorda.kz adresine jiberildi.
Nurǵalı Nurtaı
