Sizdi kene shaqsa, ony óltirmeı, shyny ydysqa salyp alyńyz

    Zhazira Baidaly
    Sizdi kene shaqsa, ony óltirmeı, shyny ydysqa salyp alyńyz

    «Qamshy» aqparattyq agenttiginń poshtasyna bir top ǵalymnyń paıdaly maǵlumatqa toly materıaly kelip tústi. Jaz kelip, bárimiz tabıǵat aıasyna shyǵyp serýendegimiz keletini ras. Alaıda dál sol ýaqytta basymyzǵa qandaı qaýip-qater tónýi múmkin ekendigin bile júrgenimiz jón. Basty qater – kene. Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaýdyń joly izde demekshi oqyrmanǵa myna bir materıalmen tanysyp shyǵýǵa keńes beremiz.

    Kongo-Kyrym gemorragıalyq qyzbasy jedel zoonozdy tabıǵı-oshaqtyq, transmıssıvti (qan sorý)  mehanızmmen beriletin, gemorragıalyq sındromy aıqyn bilinetin jáne eki tolqyndy qyzbamen júretin, kóp jaǵdaıda adamnyń ólimine  ákeletin vırýsty ınfeksıa.

    Kongo-Kyrym gemorragıalyq qyzbasy vırýsynyń tabıǵattaǵy qoryn saqtaýshylar jabaı jáne úı janýarlary (iri qara mal, qoı , eshki), al tasmaldaýshy ıhsodtyq keneler bolyp tabylady. Aýrý kóbinese maýsymdyq mezilderge baılanysty,  ásirese, mamyr jáne tamyz aılarynda kóp kezdesedi.

    Bul aýrý elimizdiń Qyzylorda jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynda kezdesedi jáne sol eldi-mekenderde tabıǵı-oshaqtary bar, sońǵy statısıkalyq málimetterge súıensek, ásirese, Qyzylorda oblysynda kóptep oryn alady. Qazaqstanda bul aýrýmen kóbinese adamdardyń belgili bir kásibı toby aýyrady, olar: shopandar, malshylar, jeke menshiginde mal ustaıtyn adamdar, baý – baqsha ósirýshiler, fermerlik jumysshylar, qoı qyrqýshylar, qasapshylar, bir sózben aıtqanda, úı janýarlarymen aınalysatyndar.

    Aýrýdyń vırýsy adamǵa kene shaqqan kezde jáne vırýsty juqtyrǵan janýarlardy soıý kezinde olardyń  qany arqyly juǵýy mimkin. Kongo-Kyrym gemorragıalyq qyzbasy aýrý adamnan  saý adamǵa onyń qany (ota jasaý kezinde) jáne silekeı, qusyqtary arqyly juǵady.

    Aýrýdyń negizgi belgileri bolyp kene shaqqan jerdiń isinip aýrýy, irińdeýi jáne sol shaqqan jerdiń mańaıyndaǵy lımfa túıinderiniń úlkeıip aýrýy, dene qyzýynyń kóterilip, adam aǵzasynyń jalpy ýlaný belgileriniń paıda bolyp, bastyń, bulshyq etter men býyndardyń qatty aýrýy, álsizdik, enjarlyq, tábettiń tómendeýi bolyp tabylady. Dene qyzýynyń tez 39-40 ºS kóterilip, qaltyraý, gemorragıalyq belgilerdiń paıda bolýy, adam aǵzasynyń shyryshty qabattarynnan, tisterinen, murnynan, áıelderdiń jynys múshelerinen nemese ishki aǵzalarynan qan ketedi, aǵzanyń qandy uıytý qabileti birte-birte joǵalyp, adam qansyraý saldarynan ólimge ákelip soǵýy múmkin. Kongo-Kyrym gemorragıalyq qyzbasyna tán dene qyzýynyń qatty kóterilip, sýbfebrıldi tómendeýi, 1-2 kúnen keıin dene qyzýynyń qaıta kqterilýi, ıaǵnı eki tolqyndy júrýimen erekshelenedi.

    Bul aýrýdyń jeńil ótetin túri de bolady. Mundaıda adamnyń dene qyzýy uzaqqa sozylmaıdy, teri astyna qan ketip, tis túpteri qantalaıdy. Bir-eki ret murnynan qan ketedi, sodan keıin adam adam 7-10 kúnniń ishinde jazylady. Al keı jaǵdaılarda gemorragıalyq qyzba aýrýynan jazylý bir jarymnan eki aıǵa deıin sozylýy múmkin.

    Naýqasqa der kezinde dárigerlik kómek kórsetilmese sepsıs, ókpeniń isinýi, oshaqty pnevmonıa, jedel búırek jetispeýshiligi, otıt sıaqty asqynýlar bolady. 

    Kópshilik jaǵdaıda vırýs juqtyrǵan naýqastyń shaǵymy boıynsha onyń ishki qurylysynan qan ketýine baılanysty «asqazan oıyq jarasynyń» jarylýy dep hırýrgıa bólimshesine nemese áıel adamdardyń jatyrynan qan ketýi kezinde gınekologıa bólimshesine túskende, onyń Kongo-Kyrym gemorragıalyq qyzbasy ekeni eskerilmegen jaǵdaıǵa baılanysty vırýstan saqtaný sharalary saqtalmaıdy. Mine, osy kezde qaýipsizdik sharalarynyń saqtalmaýynan hırýrgtar, gınekologtar men anestezıologtar Kongo-Kyrym gemorragıalyq qyzbasynyń vırýsyn juqtyryp alýy múmkin. Kóp jaǵdaıda ota kezinde bir rettik paıdalanylatyn qolǵaptardyń jyrtylyp, tesilýi jıi kezdesedi. Sondaı-aq, basqa da medısınalyq personaldardyń aýrýdy juqtyrý qaýiptiligi zor. Naýqasty emdeý barysynda kók tamyrǵa dáriler men eritindilerdi jiberý kezinde de ekinshi rettik qan ketýi múmkin. Osy kezde medısınalyq personaldyń vırýsty juqtyrý múmkinshiligi taǵy da  artady. Medbıke paıdalanǵan qural-jabdyqtar, stol ústi, naýqastan aǵzasynan bólingen suıyqtyqtar , mine, osylardyń bári aınalasy úshin aýrý kózi bolyp tabylady.

    Kongo-Kyrym gemorragıalyq qyzbasynan saqtaný maqsatynda mynandaı aldyn-alý sharalaryn eskerińiz, tabıǵatqa nemese taýǵa bara aldynda kıimge nemese deneniń ashyq jerlerine dárihanalarda satylatyn repellentter (kenelerdi úrkitetin zattar) jaǵý kerek. Kıimge de kóńil bólý kerek, kımniń túsi aqshyl bolǵany durys, óıtkeni mundaı kıimderde keneni baıqaý ońaı, jeıdeni shalbarǵa, shalbardy shulyqtyń ishine salyp qoıý kerek jáne mindetti túrde bas kıim, jaǵany, manjetterdi jaýyp júrý kerek.  Tabıǵatta bolǵanda saǵat saıyn adam-ústi basyn tekserip, qaǵyp otyrý qajet jáne úıge kelgen soń mindetti túrde jýynyp, dalaǵa kıip kelgen kıimderdi qaǵyp-silký qajet. Denege jabysqan keneni óz betinshe alýǵa bolmaıdy, kelesi erejelerdi saqtaý kerek, kene jabysqan jerge suıyq maı tamyzyp, pınsetpen abaılap, keneni terige jaqyn tumsyq tusynan qysyp, shaıqap, yrǵamaı eppen alý, keneniń shaqqan jerin mindetti túrde ıodpen zalalsyzdandyrý kerek. Deneni shaqqan keneni óltirmeı, ony shyny ydysqa salyp alyp,  birden jaqyn mańdaǵy laboratorıalarǵa jetkizip, al ózińiz dárigerdiń kómegine júgingenińiz abzal. Kongo-Kyrym gemorragıalyq qyzbasy aýrýynyń belgileri men odan qorǵaný sharalary jaıly alǵan aqparatyńyzdy týǵan-týystaryńyzben jáne qurby-joldastaryńyzben bólise júrińiz, sonda osy aýrýdan saqtana alamyz!

     

    ál–Farabı atyndaǵy QazUÝ,

    bıofızıka jáne bıomedısına

    kafedrasynyń dosentteri

    m.ǵ.k., Týsýpbekova G.A.,

    b.ǵ.k., Ablaıhanova N.T.,

    aǵa oqytýshy  Ph.D, Ydyrys Á.

     

    Qatysty Maqalalar