«Túrkistan legıony», «Georgıı lentasynyń» aınalasyndaǵy dúrbeleń, asharshylyq jáne t.b tarıhı mańyzy bar oqıǵalar týraly qujattardyń áli kúnge deıin qupıa saqtalyp kelgendikten tolyqqandy aqıqatqa jete almaı kelemiz dep jazady Qamshy aqparattyq agenttigi camonitor.kz-ke silteme jasaı otyryp.
1980 jyldardyń sońynda tarıhymyz týraly tereńirek bile bastadyq. Ol ýaqytta Stalındik qýǵyn-súrginniń qurbandary, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys ardagerleri, GÝLAG tutqyndary men asharshylyq kórgen adamdar tiri edi. Biraq olardyń sózderin qujatpen rastaý kerek boldy. Al ol úshin muraǵatty qaıta kóterý kerek edi.
Shyǵys Eýropa elderinde tarıhı shyndyqty ashý prosesi óte tez júrdi. Sebebi Eýropa halqy, saıasatkerler komýnıstik qaldyqtardan tezirek aıyqqysy keldi. Baltyq elderinde de dál solaı boldy. Al postkeńestik elderde jaǵdaı múlde kúrdeli. Maıdan, Qyrym aneksıasy men Kıevtegi bılik aýysqannan keıin Ýkraınanyń KSRO memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń (MQK) materıaldaryn jasyra bastady. Bul Kremldiń qobaljýyna sebep boldy. Búgingi Reseıdiń ótken ǵasyrdaǵy KSRO elderinde bolǵan oqıǵaǵa qandaı qatysy bar dep oılaýyńyz múmkin. Bul suraqqa jaýap berýge tyrysamyz. Ázirshe óz elimizge oralaıyq.
1991 jyly 19 jeltoqsanda táýelsizdikti zańdy túrde rásimdegenine úshinshi kún bolǵanda Qazaq AKSR MQK ornynan QR MQK paıda boldy. Jeti aıdan keıin UQK quryldy. Kýágerlerdiń aıtýynsha óz qaýipsizdik qyzmetimizdi qurý «asa mańyzdy qujattardy» shyǵarýdan bastaldy. Qanshasy joq bolyp ketti, qanshasynyń kózi joıyldy, qanshasyn tyǵyp qoıǵanyn tek boljaýǵa ǵana bolady. Jeltoqsan oqıǵasy ótkennen keıin birneshe jyldan keıin qurylǵan Shahanov komısıasy az ǵana qujatty jarıa ete aldy.
QR UQK arnaıy muraǵatynda saqtalǵan qujattar jaqyn ýaqytta kópshilikke ashyq túrde kórsetiledi degenge de sený qıyn. Bul tek Jeltoqsan oqıǵasyna ǵana emes, 1989 jyldyń jaz aıyndaǵy Jańaózen oqıǵasy, 1979 jyly nemis avtonomıasyna qurýǵa qarsylyq, Shymkenttegi taksı júrgizýshileriniń narazylyq aksıasy jáne t.b Máskeý baqylaǵan oqıǵalarǵa da qatysty.
Saıası astar
KSRO ómir súrgen ýaqyttaǵy 20-30 jyl buryn ne bolǵany túsinikti. Al qazirgi bılikke qatysy joq, kýágerleri qaıtys bolyp ketken odan burynǵy oqıǵalar ne bolmaq? Iá, sońǵy kezderi ashyqtyq bar. Alaıda ol da tolyq emes.
«Eger siz qadalǵan jerden qan alatyn adam bolsańyz jáne qaı qujatty qaıdan izdeý kerektigin bilseńiz, keıbir qujattardy muraǵattan alýǵa bolady. Alaıda onda kóptegen kedergilerge tap bolasyz» deıdi burynǵy arnaıy qyzmet organynyń qyzmetkeri. Onyń sózinshe qujatty dál ol jerde skanerleýdiń ózi qıyndyq týdyrýy múmkin. Qujatty sizge tek oqyp kórýge ǵana bere alady. Onyń ózinde berse. Máselen eger siz repressıa qurbandarynyń týysy bolsańyz, ol týraly qujatty tek oqýǵa ala alasyz. Kóp jaǵdaıda kóshirmesin jasaýǵa ruqsat bermeıdi.
Kremldiń Ýkraına, Baltyq elderi, Grýzıada MQK muraǵatyn qupıa ustaýyna kóńili tolmaıdy. Bul memlekettik deńgeıdegi saıası saýda men bopsalaýdyń quralyna aınaldy.
Zertteý kerek!
Bizdiń taǵy bir suhbattasýshymyz - Qazaqstannyń áskerı tarıhyn zertteýshi (esimin qupıa saqtaýdy surady), «Erlik jolymen» atty Zertteý ortalyǵy» qorynyń dırektory Dına Igsatova.
- Siz jáne sizdiń jaqtastaryńyz qandaı kedergilerge tap bolyp otyr?
- Materıaldardy izdeý men zertteýde eń aldymen olarǵa qoljetimdilik máselesi týyndaıdy. KSRO qulaǵanǵa deıin muraǵattaǵy qujattar Máskeýge jiberilgen. Dál osy sebeppen Qazaqstan tarıhy týraly kezeńder qajetti qujattarmen bekitilmegen. Sonymen qatar, «asa qupıa qujattar» degen ataýy bar qorlar bar. Olardyń qoljetimdiligine shekteý qoıylǵan. Tanysýǵa bolatyn, alaıda jarıalaýǵa ruqsat etilmeıtin qujattar bar. Reseı munyń sebebin túsindirip berdi. 1990 jyldyń basynda kóptegen qujat ashyq boldy. Onda satqyndar týraly da aqaparat boldy. Mán-jaıdy zerttep, anyqtaýdy talap etip, aryzdana bastaǵandardyń qarasy kóbeıgennen keıin shekteýler qoıylǵan.
- Siz kóbine ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezeńin zerttep júrsiz...
- Men ol týraly uzaq sóıleı alamyn. Onyń ishinde muraǵattaǵy qujattardy qaraý úshin qandaı kedergiler men shekteýler bar ekenin uzaq aıtýǵa bolady. Qazaqstandaǵy soǵys kezindegi qujattar «Kazvoenkomat» qorynda jınaqtalǵan. Men kóptegen mekemelerge bardym, al osy jyldyń aqpan aıynda QR Prezıdentiniń ákimshiligine bardym.
- Nelikten áli kúnge deıin kóptegen qujattar qupıa saqtalyp keledi? Másele saıasatta ma?
- Onda ǵana emes. Aımaqtyq basqarmanyń basshylary men Mádenıet mınıstrliginiń muraǵat departamenti basshylary óz isteriniń naǵyz mamandary bolýy shart. Óz elin súıetin patrıot bolýmen qatar óz elimizdiń tarıhyna qatystynyń barlyǵyna úlken yjdaǵattylyqpen qaraýy kerek. Ókinishke oraı, bul ázirshe tek tilek qana. Qazir kezdeısoq kelgen adamdar da bar. Olar da muraǵattyq qorlardyń qupıasyn ashý máselesine kedergi keltirip otyr.
Daıyndaǵan: Aqnur MUHTARHAN
