«Ult bolmysy ádebı syılyǵy» baıqaýyna (jýrnalısıka)

Jasyryn aty: V

«1930 jyldardyń birinshi jartysyna deıin Fransıanyń «Fıgaro» gazetinde Álıhan Bókeıhannyń maqalalary jıi jarıalanyp kelgen» degen tyń derek bar. Biraq áli dálelsiz. Bul týraly ǵalym Sultanhan Aqqulynyń zertteýlerinen bildik. Alash kóseminiń toǵyz til bilgenin eskersek, ılanýǵa bolady. Áli de bolsa «Fıgaro» jaıly derek naqty rastalyp, zertteýdiń nátıjesin kórgenimiz joq. Alaıda «Bir ǵalymǵa uqsap baǵyp» ózimiz zerttep kórdik. Qorytyndy – mynaý.

 Zertteý nysany – gazet. Al sheteldiń gazetin tabý ózimizdiń gazetimizdi izdeýden áldeqaıda ońaı. Sebebi olardyń barlyq gazeti derlik sıfrlanǵan. Iaǵnı, ǵalamtorǵa júktelip, PDF nusqasy jarıalanǵan. «Fıgaro» gazetiniń 30-shy jyldardyń birinshi jartysyna deıingi sandaryn tabý qıynǵa soqpady. Tapqanmen sharýa bitpeıdi. Eń basty kedergi – til. Biraq ony da attap ótýge bolady. Adamnyń ıntýısıasy men logıkasy myqty bolsa til ekinshi orynǵa túsedi. Oǵan qosa fransýzdyń on shaqty sózin biletinimiz bar. Bul da shama-sharqynsha bizge kómektesti.

«Fıgaro» jaıly áńgime qaıdan shyqty? Joǵaryda Sultanhan Aqqulynyń zertteýlerinen bildik dep aıttyq. Ǵalym bul týraly Syrym Bókeıhannan estigen. Syrym Bókeıhanǵa Álıhannyń qyzy Elızaveta aıtqan eken. Aıtýlarynsha, Álıhan «V» búrkenshik esimimen jarıalanyp kelýi múmkin. Sebebi, bul búrkenshik esimdi Alash kósemi Stolypınniń kezinde jıi qoldanǵan.

Jalpy ózi Álıhannyń qansha búrkenshik esimi bolǵan? Zertteýdi bastamas buryn búrkenshik esimderdi tizip kóreıik. Olar mynalar: «Á.N.», «Qyr uǵly» nemese «Qyr uly», «Qyr balasy», «Q.B.», «Ǵalı han» nemese «Álı han», «Ǵ.B.» nemese «Á.B.», «Arys uly», «Túrik balasy», «Qalmaqbaı» jáne «V». Bul ana tilinde qoldanǵan esimder. Al orys tilinde munan da kóp esimderdi qoldanǵan eken. Olar: «A.N.», «Syn stepeı», «Týzemes», «V», «A.B.», «Statısık», «Kırgız-kaısak», «Alıhan» nemese «Al. Kochevnık», «Mýsýlmanın», «Kırgız», «Stepnák», «K.Stepnák» nemese «Kırgız-stepnák». Sondaı-aq, kópshilikke beımálim «Obyvatel», «Nablúdatel», «Chıtatel», «Ýak» jáne «N.Sh.» esimderi de bar.

Aldymyzda Álıhan qoldanǵan búrkenshik esimderdiń tizimi bar. Endi osy tizim boıynsha tún ishinen kún izdeý ǵana qaldy. «Fıgaro» kúnde shyǵatyn gazet eken. Iaǵnı bir jylda 365, bes jylda 1825 sandy qarap shyǵýǵa týra keldi. Ózi 12 bettik gazet. Birinshi betinde ańdatpa, saıasat, ekinshi betinde erkin taqyryptaǵy maqalalar, úshinshi beti ádebıet, ári qaraı teatr, kıno, sport, jarnama. Bir baıqaǵanymyz, gazet kóbine Fransıa, Anglıa jáne Germanıanyń saıası ómiri jaıly máseleler kóteredi.

Kóbine búrkenshik esimderge nazar aýdaryp otyrǵandyqtan, «Kapıtan H», «Chernaıa maska», «Podpolkovnık» esimderi kezdesti. Sondaı-aq, «The Watcher» búrkenshik esimi kózimizge ottaı basyldy. Maqala – fransýzsha, búrkenshik esim – aǵylshynsha. «The Watcher» aǵylshyn tilinen aýdarǵanda «baqylaýshy» degen maǵynany bildiredi. Al «baqylaýshyny» orys tiline aýdarsaq «Nablúdatel» degen sóz shyǵady. Jerden jeti qoıan tapqandaı qýandyq. Alaıda...

Maqala aǵylshyn saıası elıtasy jaıly. Qazaq hám Keńes odaǵy jaıly emes. Álıhan Bókeıhannyń eńbekterin qaıtadan aqtaryp shyqtyq. Álıhan jaıly az biletinimizge uıaldyq. Eýropa mádenıeti men saıasaty jóninde jazylǵan eńbekteri jeterlik. Onyń ishinde Anglıaǵa qatysty mynadaı maqalalar bar:

1) Qyr balasy. Anglıa Eýropa soǵysyna nege kirisken? «Qazaq» gazeti (№79, 1914 j.,), Samar qalasy.

2) Qyr balasy. Ýılám Ramzaı – aǵylshyn hımıgi. «Qazaq» gazeti (№191, 1916 j.,), Petrograd.

Máselen Ýınston Cherchıll jaıly maqalasynda bylaı jazady: «Osy Sentábir basynda Londonda kóp adam jıylǵan jerde Anglıa soǵys mınıstri Shershıl mynany sóıledi...». Bul sózden avtordyń sol jıynda ózi de bolǵanyn bildiredi. «Sóılegen eken» dep turǵan joq, «sóıledi» deıdi. Bolmasa, «Shershılden keıin munyń partıasyna qashannan qarsy partıa kisisi Smıt sóıledi» deıdi. Bul jerde de sondaı jaǵdaı.

Sondaı-aq, Álıhannyń shetel gazetterine jıi sholý jasap otyrǵanyn bilemiz. Sonyń ishinde Anglıany da tilge tıek etedi.

Al Fransıaǵa qatysty «Saýda (Fransıa astanasy Parıjde bir sotta aıtylǵan bılik týrasynda). «Aqjol» gazeti (№409, 1924 j., 2-3 bet), Orynbor)» maqalasy bar.

Iaǵnı bul degenimiz Álıhan Eýropa mádenıetinen alys bolmaǵanyna dálel bola alady. Al «Nablúdatel» esimine keletin bolsaq, bul búrkenshik esimmen jazǵan Álıhannyń «Dvıjenie pereselensev v Akmolınkýıý oblastza 1906 god. «Irtysh» gazeti (№20, 1906 j., 10 tamyz). Omsk» maqalasy bar.

«The Watcher» ıaǵnı «Nablúdatel» búrkenshik esimi basqa bireýge de tıesili bolýy múmkin ǵoı?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Muny da zerttep kórdik. Bul esim eshqandaıda belgili tulǵanyń ǵumyrbaıanynan tappadyq.

Sonymen «The Watcher» búrkenshik esimimen 20-ǵa tarta maqala taptyq. Avtor 1930-32 jyldary jıi jarıalanyp kelgen eken. Bir baıqaǵanymyz, maqalasy aıyna eki ret jaryq kórip otyrǵan. «The Watcher» «Fıgaronyń» eshqandaı da menshikti hám óz tilshileri emes. Aıyna eki ret maqala beretin qandaı tilshi ol? Avtor saıasat pen mádenıet jaıly jetik biletin tulǵa. Árbir búrkenshik esim maqalaǵa baılanysty qoıylady. Synı maqala bolsa, soǵan sáıkestendirilip qoıylatyny belgili. «The Watcher» ıaǵnı «Nablúdatel»-diń maqalasyn oqyp otyrsańyz, syrttan ǵana baqylap jazyp otyrǵandaı áser qaldyrady.

Biz tapqan maqalalardyń tizimi mynaý:

1) Nablúdatel. London Jańa jyldy qalaı qarsy aldy? 1930 j., 6 qańtar. 2-bet. (Bir qyzyǵy, bul maqala Ý.Cherchılldiń maqalasymen qatar jarıalanǵan).

2) Nablúdatel. Qańtar kezindegi London. 1930 j., 29 qańtar. 2-bet.

3) Nablúdatel. Aqpan kezindegi London. 1930 j., 10 aqpan. 2-bet.

4) Nablúdatel. Aqpan kezindegi London. 1930 j., 22 aqpan. 2-bet.

5) Nablúdatel. London qoǵamy. 1930 j., 24 naýryz. 2-bet.

6) Nablúdatel. Ramazan aıyndaǵy London. 1930 j., 13 sáýir. 2-bet.

7) Nablúdatel. Maýsym aldyndaǵy London. 1930 j., 21 sáýir. 2-bet.

8) Nablúdatel. London jazy. 1930 j., 13 shilde. 2-bet.

9) Nablúdatel. London maýsymynyń sońy. 1930 j., 1 tamyz. 2-bet.

10) Nablúdatel. London maýsymy. 1930 j., 11 tamyz. 2-bet.

11) Nablúdatel. Tamyz kezindegi London. 1930 j., 22 tamyz. 2-bet.

12) Nablúdatel. Anglıa kolonıa qoǵamy. 1930 j., 18 qyrkúıek. 2-bet.

13) Nablúdatel. Maýsymdy kútemiz. 1930 j., 19 qyrkúıek. 2-bet.

14) Nablúdatel. London kúzi. 1930 j., 29 qazan. 2-bet.

15) Nablúdatel. «Kishi maýsym». 1930 j., 28 jeltoqsan. 2-bet.

16) Nablúdatel. Jańa jyl. 1931 j., 19 qańtar. 2-bet.

17) Nablúdatel. London. 1932 j., 6 qańtar. 2-bet.

Endi Syrym Bókeıhannyń tuspalyna keleıik. Onyń aıtýynsha, Álıhan «V» búrkenshik esimimen jarıalanyp kelýi múmkin. Avtor «múmkin» dep tur. Degenmen «V» búrkenshik esimine qatysty úsh maqala taptyq. Birinshisi, 1931 jyldyń 2 aqpanynda jarıalanǵan «Gersog Vandom» atty maqala. Biraq, gazet eski bolǵandyqtan avtor qaı áripte qol qoıǵanyn bilmedik. Bul ne «V» bolmasa «Y» bolýy múmkin. Ekinshisi, 1930 jyldyń 3 naýryzynda jarıalanǵan maqalada «E de V» dep tur. Úshinshisi 1930 jyldyń 1 naýryzynda jarıalanǵan «Gúgoǵa hat» atty maqalanyń astyna «V» dep qoıǵan. Alaıda, redaksıa: «Hat 1835 jyly jazylǵan» degen anyqtama berip qoıypty. Al Álıhan Bókeıhannyń 1866 jyly dúnıege kelgenin eskersek, bul maqala oǵan tıesili emes.

Ázirge jasaǵan sharýamyz – osy. «Fıgaro» gazetine saýal jibergenmen, olardan jaýap joq. Sebebi de belgili. Biz eshqandaı resmı mekemeniń hám ǵylym akademıasynyń ókili emespiz. Muny «Álıhan. «Fıgaro» taqyrybyna jasalǵan bir ǵana qadam dep túsingeısiz. Bul taqyryptyń áli de zertteletinine senimim mol. Tuspalymyz aqıqatqa aınalsa... Barlyǵy da múmkin. Álıhannyń Anglıada ómir súrýi, Fransıa zıaly qaýymymen aralasýy... Bári de múmkin. Álıhannyń massondyq lojaǵa múshe bolǵanyn da umytpańyz. Ǵylymǵa kóńil bólse, talaı shyndyq pen tyń derekterdiń shyǵatyny belgili. Ol kún de alys emes.

30.05.2017.