Qazaqstanǵa kóship kelgen Qytaı qazaqtary sol elde qalǵan tanys-týystarynyń jáne Qazaqstan azamattyǵyn alyp qaıta barǵan etnıkalyq qazaqtardyń "saıası tárbıe" naýqanynan qysym kórip, "qamaýǵa alynyp jatqanyn" aıtady. Al Qazaqstanǵa kelgen Qytaı delegasıasy ókili ol aqparatty joqqa shyǵarady, dep habarlaıdy Qamshy aqparattyq agenttigi Azattyq radıosyna silteme jasap.
"ESH HABAR JOQ, QAMAÝDA JATYR"
Qytaıdan Qazaqstanǵa 2005 jyly qonys aýdaryp, 2008 jyly azamattyq alǵan Raýshan esimdi áıel Azattyqqa habarlasyp, 46 jastaǵy kúıeýi, Qazaqstan azamattyǵyn alǵan Ómir Bekalynyń "eki aı buryn Qytaıǵa jumys babymen ketip, sol kúıi oralmaǵanyn, ózine jetken aqparattarǵa qarap, Qytaı bıligi ustap alyp qaldy dep boljap otyrǵanyn" aıtty.
Sheshesine barǵan jerinde joldasymdy Qaramaıǵa alyp ketipti. Mine, eki aıdan asty, esh habar joq.
- Kúıeýim Ómir 2017 jyly naýryz aıynyń 23-i kúni issaparmen Qytaıdyń Úrimji qalasyna úsh kúnge barǵan. Sol jerdegi jıynǵa qatysyp, ary qaraı Turfanda turatyn sheshesine jolyǵýǵa ketken. Sheshesine barǵan jerinde joldasymdy Qaramaıǵa (Qytaıdyń Shyńjań-uıǵyr avtonomıalyq aýdanyndaǵy eldi meken ataýy) alyp ketipti. Eki aıdan asty, esh habar joq, qamaýda jatyr, - deıdi Raýshan.
Raýshan Ómir Bekalynyń "qamalǵanyn" onyń Qytaıda turatyn sheshesinen estigen. Alaıda Azattyq tilshisine Bekaly myrzanyń sheshesimen habarlasý múmkin bolmady. Al Raýshannyń aqparatyna qaraǵanda, kúıeýi Qytaıǵa Almatydaǵy "Aqqý" týrısik fırmasynyń jumystarymen barǵan. Azattyq tilshisi atalǵan fırmaǵa habarlasqan edi. Ózin "Farıza" dep tanystyrǵan áıel adam Ómir esimdi qyzmetkerleriniń Qytaıdan oralmaǵanyn rastady.
- Iá, buryn bizde istegen. Qytaıǵa barǵanda qamaýǵa alynǵany da ras. Qazir eshqandaı habarymyz joq, - dedi fırma qyzmetkeri.
Qytaı memlekettik týyna qurmet kórsetý sharasy. Kóktoǵaı aýdany, Altaı aımaǵy, Qytaı. (Kórneki sýret.)
Raýshannyń aıtýynsha, Qytaıǵa joldasymen birge barǵan fırma qyzmetkerleri "eshteńe bilmeımiz" dep, máseleniń mán-jaıynan habarsyz ekenderin aıtqan. Raýshan kúıeýiniń taǵdyryna alańdaýly, erli-zaıyptylardyń kámelet jasqa tolmaǵan úsh balasy bar.
Ol erin Qytaıǵa ózi baryp izdestirýge qaýiptenedi. Osy sebepti kúıeýiniń taǵdyryn bilýge kómektesýdi surap, Qazaqstan syrtqy ister mınıstrligine hat jazǵan. Alaıda ol taraptan ázirge "jaýap kelmegen". Azattyq tilshisi de Qazaqstan syrtqy ister mınıstrligi baspasóz qyzmeti jetekshisi Ánýar Jaınaqovqa habarlasyp, Ómir Bekalyǵa qatysty qandaı da bir málimet alýǵa tyrysqan edi. Alaıda Ánýar Jaınaqov "ózinde ázirge eshqandaı aqparattyń joq ekenin, jaqyn ýaqytta áriptesterinen bilip beretinin" ǵana aıtty. Munan soń birneshe kún qatarynan habarlasqan tilshi syrtqy ister mınıstrliginen jartymdy jaýap ala almady.
"KÓSHİ-QON TÝRALY AITQANDAR QAMALYP JATYR"
Azattyq tilshisi Qazaqstanǵa kelgen basqa Qytaı qazaqtarymen de áńgimelesip kórdi. Tolyq aty-jónin aıtýdan bas tartqan, Qazaqstanǵa kelgenine birneshe jyl bolǵan Astananyń Ramazan atty turǵyny "Qytaıda qazaqtardy qamaý oqıǵalary bar" ekenin aıtady.
Ózara tamyr-tanystarymyzǵa Qazaqstanǵa kóshý týraly úgit aıtatynbyz. Eki-úsh aı ishinde solardyń ishinde qamalǵandary bar.
- Qytaıǵa týysshylap baryp ustalyp jatqan bir ǵana Ómir emes. Bizdiń WeChat tobymyzda 40-tan astam adam bar edik. Ózara tamyr-tanystarymyzǵa Qazaqstanǵa kóshý týraly úgit aıtatynbyz. Eki-úsh aı ishinde sol toptaǵylardyń ishinde qamalǵandary bar, - deıdi ol.
Ramazannyń aıtýynsha, Qazaqstan azamattyǵyn alýǵa qujat ótkizip qoıǵan oǵan bir aı buryn Qytaıdan shaqyrý qaǵazy kelgen.
- Men qazir yqtıarhatpen júrmin. Qazaqstan azamattyǵyn alý týraly ótinish berip, qujattarymdy ótkizip qoıǵanmyn. Soǵan qaramastan maǵan Qytaıdan shaqyrý keldi. Men barmaıtynymdy, Qazaqstanda túbegeıli qalatynymdy aıtyp, jaýap hat jiberdim. Eger barsam, meni de ustap qamap tastaı ma dep qaýiptenemin, - deıdi Ramazan.
Azattyq tilshisine Ramazan aıtqan aqparattardy rastaýdyń sáti túspedi, Qytaıdyń jergilikti resmı organdarmen sóılesý múmkin bolmady. Azattyq tilshisi "tergeýge ilindi" degen Qytaıdaǵy qazaqtardyń telefon nómirlerine de jáne týystaryna da qońyraý soqqan edi, telefon tutqasyn kótergen adamdar habarlasyp turǵan qazaqstandyq jýrnalıs ekenin bilgen bette tutqany tastaı salyp otyrdy. Ramazan Qytaıdaǵy qazaqtardyń bul áreketin "olar qorqyp qalǵan" dep jorıdy.
"SAIASI TÁRBIENİŃ EREKSHE NAÝQANY"
Azattyq tilshisi sóılesken Qazaqstandaǵy Qytaı qazaqtarynyń barlyǵy mundaı "qamaýlardyń" bar ekenin rastaıdy. Alaıda olardyń aıtqandarynan munyń aıyp taǵyp, sotqa tartý emes, erekshe qysym tásili ekeni ańǵarylady. Máselen, aty-jónin tolyq aıtqysy kelmegen, Qytaıdan kóship kelgenine 10 jyldan asqan Berik atty azamat óziniń Qytaıdaǵy týystaryna jaqynda baryp-qaıtqanyn baıandap:
- Qytaıda bolymsyz kúdikti áreketi úshin ustaý áreketteri 2017 jyldyń qańtar aıynan bastalǵan eken, - deıdi.
Onyń sózine qaraǵanda, Qytaıdan shetelge shyǵyp kelgen nemese Qazaqstan jaıly kóp aıtqan azamattar tergeý-tekserýge iligedi. Beriktiń sózinshe, eki aıǵa deıingi merzimge qamalǵandardy "saıası tárbıe ortalyqtaryna" jiberedi.
Altaı aımaǵynan júzdegen adamnyń "saıası tárbıe ortalyǵyna" jiberilgeni aıtylyp jatyr. Olar negizinen úsh kúnnen eki aıǵa deıin "tárbıelenip", "úırenip" qaıtady.
- Resmı aqparat joq. Biraq el ishinde bir ǵana Altaı aımaǵynan júzdegen adamnyń "saıası tárbıe ortalyǵyna" jiberilgeni aıtylyp jatyr. Olar negizinen úsh kúnnen eki aıǵa deıin "tárbıelenip", "úırenip" qaıtady. Biraq eshqandaı sot sheshimi shyqpaıdy. Jergilikti polısıa qolyńyzǵa belgili merzimge joldama jazyp beredi. Bir ýaq sabaq oqısyz da, qalǵan ýaqytta túrli qara jumys (kóshe sypyrý, qurylys, t.b.) isteısiz. Men barǵanda Býryltoǵaı aýdanyndaǵy ýaqytsha ustaý ızolátory adamǵa tolyp, qosymsha eki qonaq úıdi jalǵa alypty. Qazir Qytaıda osyndaı erekshe naýqan júrip jatyr, - deıdi Berik.
Azattyq tilshisi Eýropa elderinde oqyp júrgen Qytaı qazaqtary jastarynan da "saıası tárbıeniń erekshe naýqany" týraly suraǵan edi. Ondaı naýqan júrip jatqanyn rastaǵan olar qosymsha suraqtarǵa jaýap berýden bas tartty.
QAZAQSTANǴA KELGEN QYTAI "SAQSHYSYNYŃ" JAÝABY
Qytaıdaǵy qazaqtarǵa qysym jáne olardy "saıası tárıbeleý ortalyqtarynda" "oqytý" máselesine qatysty Qytaıdyń Qazaqstandaǵy elshiligine arnaıy resmı hat joldaý da múmkin bolmaı shyqty. Elshiliktiń resmı saıtynda kórsetilgen telefon nomerleri faks qabyldamady ári tutqany eshkim kótermeıdi. Al elshiliktiń elektrondyq pochta adresteri esh jerde jazylmaǵan. Baspasóz qyzmetine de qansha qońyraý shalǵanymyzben esh qaıran bolmady.
Alaıda mamyrdyń 30-y jáne 31-i kúnderi quramynda 14 adamy bar Qytaı delagasıasy Astana men Almatyǵa arnaıy kelip, Qytaıdan qonys aýdarǵan qazaqtarmen júzdesken edi. Azattyq tilshisine osy delegasıamen kelgen, ózin "Úrimji qalalyq ishki ister bóliminiń saqshysy Qasym" dep qana tanystyrǵan resmı ókilmen telefon arqyly tildesýdiń sáti tústi. Úrimjiniń ishki ister bóliminiń qyzmetkeri etnıkalyq qazaqtarǵa jasalyp jatqan qysym jaıly aqparattardy "ósek-aıańǵa" balaıdy.
- Biz Qazaqstanǵa qonys aýdaryp, Qazaqstan azamattyǵyn alǵan burynǵy Qytaı azamattarynyń máselelerimen tanysýǵa, olar qandaı qıynshylyqtarǵa tap boldy, qandaı vızalyq máseleler bolyp jatyr - sony bilýge keldik. Ol máseleler sheshiledi. Al Qytaıdaǵy qazaqtar andaı bolyp (qamalyp – red.) jatyr degen sózder - ósek-aıań. Oǵan senip ketpeńizder. Bireýler asyryp, bireýler bilmeı aıtyp júr, - deıdi ol.
Biraq ol Azattyq tilshisiniń shetelge shyǵyp kelgen adamdarǵa jasalatyn qysym týraly, sonyń ishinde Qazaqstanda yqtıarhatpen júrgen Qytaı azamattaryn keri shaqyrý týraly saýalyna:
- Biz óz azamattarymyzdyń syrtqa shyǵyp kelýine erkindik bergenbiz. Olar emin-erkin baryp kelýine bolady. Biraq memleket ishindegi keıbir saıasattardy júrgizgen kezde olardyń ýaqytyna týra kelmese, ol "men pálen ýaqytta barǵanmyn, pálen ýaqytta qaıtyp kelemin" dep málimdeýi kerek. Ol - memleketimizdiń ishki saıasaty, - dep jaýap berdi.
Al Qytaıdan keri shaqyrtý alyp otyrǵan Ramazan men Azattyqqa aqparat bergen Berik "Bul kisiler tek biz jaıly aqparattar jınap júr. Sebebi, bizdiń qoıǵan saýaldarymyzǵa jaýap bermeıdi, kerisinshe biz jaıly, bizdiń Qytaıdaǵy týystarymyz jaıly suraı beredi" deıdi.
Qazaqtar Qytaıdyń Shyńjań-uıǵyr avtonomıalyq aýdanynyń İle-qazaq avtonomıalyq oblysyna qarasty aýdandary men qalalary, Altaı, Tarbaǵataı aımaqtary, bulardan basqa birneshe óńirlerdegi qazaq avtonomıalyq aýdandarynda, Úrimji qalasynda kóbirek shoǵyrlanǵan. Qytaıdyń 2000 jyly júrgizgen halyq sanaǵy málimetteri boıynsha, bul eldegi etnıkalyq qazaqtar sany 1 mıllıon 250 myń bolǵan.
