Tarıhqa júginsek, HH ǵasyrǵa deıin Qazaqstanda qazaq, ózbek, uıǵyr jáne azǵantaı ǵana otarlaýshy orystan basqa kóp ult bolmaǵan. Al keıin Reseıdiń ózge ulttardy repressıalap, Qazaqstanǵa ákep tógip tastaǵanyna, qazaq kináli emes. Qazir Reseı eń kópultty el. Reseıde 400-den astam ult turady. Reseı olardy jaýlap alǵan, biraq qazaqtarǵa uqsap biz kópultty elmiz demeıdi. Olaı dese, orystar da sol kópulttyń biri bolyp qalar edi. Reseı Prezıdenti nemese Premeri men Dýmasy túgil eshbir mas orys óziniń rýhyn álsiretetin, orys balasynyń sanasyn ýlaıtyn ondaı aqylsyzdyq sózge jol bermeıdi. Jırınovskııdiń «Reseıde orystan basqa ult joq» dep kókezýlenip kópirip turǵanyn Pýtın rahattanyp otyryp tyńdaıdy. Qazaqstanda turatyn ózbek, ázirbaıjan, uıǵyr, tatar, túrik, duńǵan, chechen túgel qazaqsha sóıleı de, jaza da alady. Orystan basqalar, ásirese nemister men koreıler qazaqshany tez-aq úırenip alady. Ol az bolsa, Qazaqstan halqynyń 70%-dan astamy qazaqtar.
Endeshe, biz nege kóp ultty elmiz dep sarnaımyz. Búkil osyndaǵy túrki tilderdi qossaq 80 paıyzdan asyp ketedi, qazaqsha biletinder. Sirá, bul jerde bılik basyndaǵylardyń óz ishki esebi bolýy múmkin. Óıtkeni, olardyń balalary, nemereleri qazaqsha bilmeıdi. Bilse, shytyr jep ishi kepken túıeshe yńqyldap turyp qalady. Ózderi keshegi komýnıserdiń oryssha oqyp, oryssha tárbıelengen balalary. Olardyń maqsaty –endi balalary bılikte otyrýy kerek. Sondyqtan qazaq tiline jol bermeýdiń sóıte tura qazaqty aldarqaata turýdyń barlyq quıturqy áreketteri jasalǵan. «Qostildilik», «qos tiliń – qos qanatyń» degendi de oılap tapqan osylar edi. Endi «Úsh tildilik», «úsh tuǵyrly til» degen de qazaq tiliniń adymyn ashtyrmaý úshin, solardyń balalary úshin, ári Reseıden qorqyp oılap tapqan qazaqqa qarsy jasalǵan qıańqylyq.
Qazaqty aldaý áýeli bylaı bastaldy: 1991 jyly qazaqshaǵa birden kóshýge bolmaıdy. Oǵan 4-5 jyl kerek dedik. Bul 1991-92 jyly aıtylǵan ýáj, ıaǵnı, qazaqty kámpıtten dámeli balasha aldap qoıý edi. Ýaqyt shirkin zymyrap sol 4-5 jyl da óte shyqty. Sodan 2000 jyly bárimiz qazaqshaǵa kóshemiz, bárimiz qazaqsha sóıleımiz dedik. Keıin 2000 jyldy 2010-ǵa, 2010 jyldy 2020- ǵa sozdyq. Aqyry 2025-ke kep toqtappyz. Prezıdent 2013 jylǵy Joldaýynda: «2025 jyly halyqtyń 95 %-y qazaqsha sóıleıdi» dedi. Sonda qalaı, ol úshin istelip jatqan is, jasalǵan joba, jospar joq. Álde onsyz-aq 25 jyl qazaqsha sóılemegen orysy, óz tilin bilmeıtin máńgúrtteri aralas el biraq kúnde uıqydan tura sala qazaqsha saırap shyǵa kele me? Bul degen esh dáleli joq bostekeı sóz ǵoı. 2025 jyly 95 % qazaqsha sóıleý úshin qazirden bastap jınalys, baıandamalar, is qaǵazdary qazaqsha sóıleı bastaýy kerek emes pe?! Qaı sharýa da, ásirese tildi úırený birden emes birtindep óspeı me?! 25 jyl «konservilep» sandyqtyń túbinde ısi de shyqpaý úshin ústine naftolın sebilip tastalǵan til damyp kórkeımeıdi sandyqtan shyqpaı qalady. Mysaly 90% qazaq turatyn Aqtóbe oblysy 2006 jyly qazaq tiline kóshtik degen edi. Biraq dál ondaı nátıjeni kóre almaı júrmiz. Tipti, qazaq tiline betburys joq. I.Tasmaǵambetov Almatynyń ákimi bop turǵanda 2006 jyly 1-qańtardan bastap is-qaǵazdary túgel qazaqshaǵa kóshiriledi dep edi. Oljas Súleımenov bastaǵan birneshe kisi bul ne masqara dep onyń aýzyna qum quıǵandaı qyldy. Bitti! Endi myna ánjilikti qarańyz: Qazir bılik basyndaǵylar burynǵydaı páleninshi jyly is qaǵazdary qazaqshaǵa kóshiriledi degendi aıtpaıtyn boldy. Onyń ornyna páleninshi jyly pálenbaı paıyzymyz qazaqsha sóıleıtin bolady degendi shyǵardy. Bul da qazaqty aldarqatý! Ańqaý qazaq soǵan máz!
Reseıden azattyq aldyq dep qysy-jazy 25 jyl toı-toılasaqta Erlan Ydyrysov, Ádilbek Jaqsybekov, Danıar Aqyshev sıaqtylar el aldynda qazaqsha sóılegenin kóre almaı-aq ótetin shyǵarmyz, bum jalǵannan. Olar sóılegisi de kelmeıdi. Óıtkeni, Qazaqstanda jaqsy, laýazymdy qyzmetke turý úshin oryssha bilmeseń bolmaıtynyn, biraq qazaq tiline eshqandaı qajettilik joq ekenin, onsyz da kún kóretinin olar jaqsy biledi.
Mınıstrler túgil 99% qazaq turatyn oblys, aýdandarǵa qazaqsha bilmeıtin orystildi ákimder jiberiledi. Bul – jazylmaǵan zańdylyq. Qazaqsha tartymdy sózi joq adam 99 paıyz qazaq turatyn mekenderde tartymdy jumys isteı ala ma?!
Iá, Úkimet qazaqty aldarqatyp qoıýǵa 25 jylda ábden mashyqtanyp aldy. Ánebir jyly úkimet «endi otyrysty tek qazaq tilinde ótkizemiz» dep qaýly alǵan edi. On kúnnen keıin teledıdar úkimettiń ekinshi otyrysyn kórsetip edi, qarasaq, Premer Serik Ahmetov tek oryssha saırap otyr. Mine, bizdiń úkimettiń qaýlysynyń keskini osyndaı bop keledi. Óz qaýlysyn ózi oryndamaıdy. Ondaı qaýlyny ózgeler neǵylsyn?!
Qazekem ańqaý ǵoı, bireýler bizde ıdeologıa joq deıdi. Bolǵanda qandaı! Ideologıa bar. Qazaqstanda qansha telearna bar, solardy ashyp qalsań, túp-túgel oryssha gýletip tur.Reseı gazet-jýrnaldary dúńgirshekterdi jaýlap alǵan. Olar tek Reseıdi maqtaıdy, jırenishti, salt-dástúrimizge, dinimizge ulttyq pedagogıkamyzǵa jat kórsetilimderi qanshama?! Bizdiń bılikke osydan artyq ne ıdeologıa kerek?Al «ulttyq ıdeologıany» – «Túngi stýdıada Nurlan Qoıanbaev», «Qyzyq times» (taıms-M.K.) mán-maǵynasynan góri bet-aýyzdy jybyrlatýy kóbirek jáne orys sózderin aralastyryp sóıleıtin Tursynbek Qabatovtyń arzan ázil-qaljyńy, ózge de saıqymazaq qoıylymdar men ánshi emes ánshiler.Sirá, joǵarydaǵy nán qazaqtar toıshyl qazaqqa qarny toqtyq pen osyndaı ázil-qaljyńnan basqa ıdeologıa ne kerek deıtin shyǵar, á?
Iá, Qazaqstan Reseıdiń otarshyldyq ıdeologıasynyń buǵaýynan áli de shyǵa qoıǵan joq. Búgingi saıasatymyzben júre bersek odan eshqashan shyǵa almaýymyz da múmkin. Eger hannyń da onyń aıtýymen júretin qarashanyń da óz bileri joq bolsa, olar ózgeniń saıasatynyń jeteginde júretini tarıhtan belgili. Biz Reseıdiń áli de jetegindemiz. Osy qulminezimizdi bildirmeý úshin jurtty Qytaı basyp alady dep qorqytamyz. Qytaı onsyz da jer-jahanǵa jaıylyp ketken ult. Biraq Qytaıda qytaısha aralastyryp sóıleıtin qazaq joq. Tek qazaqsha sóıleıdi olar. Al Reseıdiń quramynda qanshama respýblıka bar, orystar Sibir halyqtarynan bastap solardyń bárin orystandyrý saıasatyn júrgizip keledi. Reseı basqarǵan KSRO kezinde 91 ult joıylyp ketti. Bárin tilinen aıyrdy. Al Qytaıda turatyn qazaqtar sóıleskende bir aýyz qytaı sózin qospaı sóılese, Qazaqstan qazaqtarynyń úsh aýyz sóziniń ekeýi oryssha. Ol az bolǵandaı endi bir-birine «brat», «sestrenka», «batá», «plemánnık» deıtin boldy. Bul–ult retinde azǵyndap, joıylyp ketýdiń basy emes, qaq ortasynan aýyp ketkenimizdiń belgisi!
Keıbir aýdandarda «emge» orys tappaısyń. Biraq orys mektepteri jumys istep tur. Solarda túgel qazaq balalary oqıdy. Osy mektepterdiń dırektorlary halyq arasyna muǵalimderin jiberip: «Qazaq tiliniń keleshegi joq, balalaryńdy orys mektebine berińder» dep úgit júrgizedi eken. Zańy bar el bolsa, mundaılardy jaýapqa tartyp jiberýge bolar edi. Amal ne, Zańy joq elderde ǵana bolatyn bul «demokratıa» Qazaqstanda saltanat quryp tur.
Árıne, orystildi qazaqtardyń bárin máńgúrt deı almaımyz. Olar da óz qazaǵymyz. Olardy táýelsizdik aldyq degen 1991 jyldan bastap, birden ózimizge tartyp, naǵyz qazaq qyp alýǵa bolatyn edi. Átteń, bılik óıtpedi. Qalyń qazaq turǵanda bılikti orys tildilerge berip, búp-bútin qazaqty ádeıi ekige bóldi. Birine-birin qarsy qoıdy. Bıliktegi orystildi qazaqtar qazaqtildilerdi mańyna jolatpaǵany bylaı tursyn «mambety» deıtin boldy. Iaǵnı, qoldan «shalaqazaq» degen ult týǵyzyp, ony taza qazaqqa qarsy qoıdy. Bılik onysynyń bárin azsynǵandaı «Qazaqtyń jaýy –qazaq» degen jaýyzdyq maqaldy oılap tapty.Qashanda qara halyqtyń aýyzbirshiligi bılikke qaýip týǵyzady. Áýelde úsh bıdiń sýretin salyp qoıýdyń da arjaǵynda úlken zalymdyq jatqan edi.. Bul da qazaqty úshke bólýdiń zymıan bir joly.
Qazir Keden Odaǵy, Eýrazıalyq odaq degen «odaqtarymyz» bar. Reseımen biz buryn da «Odaq» bolǵanbyz. Onyń «Odaǵy» oshaǵyńdy qıratý, konfıskeleý, qýǵyn-súrgin, soǵysqa aıdap aparyp salý, Japonnyń, Amerıkanyń tyńshysy dep atý, asý, ashtan qyrý boldy. «Odaqtas» dep atalǵan 14 Respýblıka Reseıdi kórmesteı bop qashyp qutyldy. Olar qazir orystyń baspasózin, teledıdaryn eline kirgizbeı tastady. Al biz solardyń aqparattyq ıdeologıasynyń temir qushaǵyna qaıta kirip baramyz. Osydan biraz buryn Elbasy N.Nazarbaev efırlik keńistigimizdi nege ózgelerge berip qoıdyq dep keıigen edi. Oǵan da qulaq asqan tiri jan joq.
Reseı ımperıasynda orystanyp ketken eki el boldy. Ol Ýkraına men Qazaqstan. Ýkraına bizden de jaman orystanyp ketip edi. 45 mln. halyqtyń 12 mln-y orystanǵan ýkraındar bolatyn. Sol el birden ýkraın tiline kóshti. Bir gazetti, tipti bir bet qaǵazdy da oryssha shyǵartpady. Avtobýs, troleıbýstarynda aıaldamalar tek ýkraınsha, ózbekshe, ázirbaıjansha habarlanady. Nege? Olar sonsha ultshyl shovınıs pe? Joq. Gazet-jýrnaldaryn, teledıdar radıosyn oryssha sóıletip tilinen, eldiginen aıyrylyp qalmaýdy oılady olardyń basshylary. Amal joq, el bolyp aman qalý úshin oryssha sóıletpeıdi. Oryspen atalas, qandas, dindes ýkraındar sóıtkende qazaq qasqa nege sonsha orysqumar? Bul –jaǵympazdyq pa, álde qanymyzǵa sińgen quldyqtan qutylǵysy kelmeıtin máńgúrttik pe?
Bizde kerisinshe ǵoı. Úshtildilikke birinshi synyptan bastap kóshýdiń qandaı qajettiligi boldy? Qazaqta «balanyń mıyn ashytpa» degen sóz bar. Úsh til úırenem dep jas mıy sharshaǵan, densaýlyǵy ortasha balalar psıhıkalyq aýrýǵa ushyraýy ábden múmkin. Ǵulama shaıyr Ábýbákir Kerderi «Tili ekeýdiń-dini ekeý» degen. Sonda tili úsheýdiń dini nesheý bolady? Jáne ondaı balalar óz ultynyń janashyry bola almaıtyny da aıdan anyq. Reseı, Qytaı, Japonıa ǵylymy bizden áldeqaıda joǵary elder. Úshtildilik jaqsy bolsa, olar nege úsh tilde oqytpaıdy? Ózińiz oılana berińiz. Sóıtip, joǵarydaǵylar men olardyń berjaǵyndaǵy jandaıshaptar eki sóziniń birinde «biz kóp til bilýimiz kerek» degendi shyǵardy. Biraq olar kóp til bilgennen ne paıda baryn aıtpaıdy. Jaqsy, kóp til bileıik. Mysaly, qazaq Nur-Djeıms pen Nur-Ivan on til bilsin. Sonda onyń qolynan ne keledi? Ol on tildiń bastaýyshy men baıandaýyshy, tolyqtaýyshy men anyqtaýyshy qaı jerde turǵanyn birden tabady deıik. Tapsyn! Sonda olardan basqa búkil qazaqqa orys nemese aǵylshyn tiliniń bastaýyshy men baıandaýyshynyń qaı jerde turǵanynan keler paıda bar ma? Búkil Nurqoıan, búkil Nur Bazarbaı sodan ushaq aıdap, ne kosmonavt bolyp, ne atom kemesin aıdap kete me? Álde qazaq oryssha, aǵylshynsha bilmese, qurylys salyp, mal baǵyp, egin egýdi umytyp qala ma? Aý, onda qazaq qolynan túk kelmeıtin sorly bolady ǵoı. Alla, qazaqty mundaı kemtarlyqtan, mundaı múgedikten saqtaǵaı!
Álemde ár adam ultshyl. Iaǵnı, árkim óz ultyn súıedi. Tek ana tilinde tárbıe almaǵan adam ǵana ultsyz. Ondaı adam eń áýeli óz ultyn súıe almaıtyn, kóńili, kózqarasy kúmándi dúbára, máńgúrt adam. Ultsyz adam jany nursyz adam, óz bet-beınesi joq qunsyz adam. Internasıonalızm degenińiz Reseı basshylary ózge ulttardy, ózge respýblıkalardy ózine qosyp alý úshin oılap tapqan aılasy edi ǵoı. Al bizdiki ne shalap shaıqaý? Biz áli de anany da, mynany da baýyrlas, bratan dep jalpyldap, ınternasıonalızmdi kópulttylyq dep jańǵyrtyp, qaı respýblıkany, qaı ultty ózimizge qosyp alǵymyz kelip júr? Kúldirmeńiz! Qazaq bolam demek túgil, qazaqty jáı sılaıtyn bolsa, orys eń áýeli qazaqtyń tilin sılap, «nan», «tuz», «sý» degen úsh-aq áripten turatyn sózderdi úırener edi ǵoı! Onyń ornyna úsh áripten turatyn boǵaýyz sózin daýystap, jurtqa ádeıi estirtip aıtyp baratady. Óıtkeni, tilin syılamaıtyn ultta uıalý degen bolǵan emes!
Baspasózge sensek, qazir Qazaqstanda 1700-den astam adam mıllıardtap jep, shetelge qashyp ketken. Solardyń bári orys mektebinde oqyǵan, ıaǵnı orystildi qazaqtar.Qazaqtildi qazaq elden qashpaıdy. Olardyń Otany – Qazaqstan. Úshtildilerdiń Otany bolmaıdy. Osydan qorytyndy shyǵarǵan bılik bar ma? Bireýler til jóninde bıliktiń ne oılap otyrǵanyn túsinbeımiz deıdi. Óz basym jaqsy túsinem. Bılikte óziniń strategıalyq maqsatyn oryndap otyrǵandar bar. Ondaılardyń maqsaty aıqyn. Úsh tildilikti engizýdegi basty maqsat – qazaq tilin qoldanystan shyǵarý. Shyǵaryp bolyp ta qalǵan syńaıly.
Álemdegi el ataýly eldiń bárinde memlekettik til týraly Zań bar. Qazaqtar memlekettik til týraly zań shyǵarýdy suraǵany qashan-an? Ol zańdy qalaı jalynsań da shyǵarmaıdy. Shyǵarsa qazaqtyń rýhy kóterilip ketedi. Al keıbir shonjarlarǵa qazaqtyń rýhy tómen bolǵany paıdaly. Úkimet jylda tildi «órkendeýge» aqsha bóledi. Biraq qajettilik týdyrmasa, qazaq tiliniń aqshaǵa órkendemeıtinin sońǵy 25 jyl kórsetken joq pa?
Bizdiń bir shonjar ánebir kezde Ózbekstan prezıdenti, janyń jannatta bolǵyr Islam Karımovke «biz bıyl memlekettik til – qazaq tilin órkendetýge pálenbaı mıllıard teńge bóldik dep maqtanypty. Sonda I.Karımov: «Oǵan aqshanyń ne keregi bar, Zań bar emes pe?»–degen eken. Masqara-aı!
Halyq sanaǵy kezinde keıbir bılik basyndaǵylar Qazaqstanda qazaqty az qyp kórsetý úshin jantalasty. Qazaq 67% - dan asa bastaǵanda qatty sasty. Sol kezde álgiler «sanaqtyń qupıalyǵy saqtalady» degen sózdi oılap tapty. Bul qandaı qupıalyq? Sanaqta qupıalyq bola ma eken? Sóıtsek, bul Qazaqstandy qazaqtyń ulttyq memleketi etpeýdiń aıla- jarǵysy eken.
Qazir orys jastary kempir-shaldaryn tastap Reseıge ketip jatyr. Qalaı sanasań da qazaq 70 paıyzdan asty. Qazaqqa degen janashyrlyq qana, bıliktegi keıbireýlerdiń óz ultyna degen janashyrlyǵy ǵana jetispeıdi.
Parlamentte qazaq tiliniń joǵyn joqtap shyryldaıtyn jalǵyz aqsaqal ózbek R. Halmuratov qana edi. Búginde onda ol da joq. Allanyń nury jaýǵyr osy ózbek qart qazaq tiliniń biz aıtqan joǵarydaǵy jaǵdaıyn aıtyp shyr-pyr bolǵanda, qazaq aqsaqaldary senator bolǵan jazýshyny aıaq-qolyn jerge tıgizbeı maqtady. Al ol jazýshy qazaq tilin kórkeıtý, ony óz tórine otyrǵyzý týraly ótip jatqan birde-bir jıynǵa qatysqan, ne qoldaý sóz aıtqan adam emes. Qalaı desek te qazaq tiliniń 25 jyl ishinde kógerip-kóktep kete qoımaǵanyn kózi bar jurt kórip otyr. Eger qazaq eli táýelsiz el ekeni ras bolsa, qazaq pen qazaq tiline jany ashymaıtyn bıliktiń keleshegi kúnderdiń kúni bolǵanda qalaı bolaryn bir Alla biledi.
Myrzan KENJEBAI, aqyn
QR Mádenıet qaıratkeri
