Búginde elimizdiń ekonomıkasynyń deni qara altynǵa, ıaǵnı munaıǵa baılanǵan. Al qazirgi tańda munaıdyń baǵasy birde ósip, birde tómendep turǵany barshamyzǵa málim. Bul turǵyda, «Elimizdiń ekonomıkasyn turaqty ustap, ony kóterý úshin basqa salany da damytyp, soǵan basymdyq berý qajet» - degen sarapshylardyń pikirine tolyqqandy kelisýge bolatyn sekildi. Qazaqstan úshin eń utymdy sheshim – týrızm salasy bolmaq. Alaıda bul máselege áli kúnge deıin tolyqqandy kóńil bólinbeı keledi.
Álem boıynsha týrızm salasynda jaqsy damyǵan elder qatary kóp. Olardyń kóshin bastap turǵan Túrkıa, Arab Ámirlikteri, Egıpet, Taıland, Úndistan elderin aıtýǵa bolady. Jyl saıyn atalǵan elderge týrıser aǵylyp baryp jatady. Al Qazaqstanǵa she? Bizdiń elimizge keletin týrıser sany bul eldermen, tipti, salystyrýǵa kelmeıdi. Elimizdegi demalys oryndarynan sheteldik qonaqtar emes, ózimizdiń qazaq azamattarynyń kópshiligi amalsyzdan keletindeı. Barlyǵynyń armany shetelge shyǵý, ózge elde, mysaly Gavaı, Maıamı araldarynda demalý, Túrkıaǵa baryp Qara teńizge shomylý, Úndistanǵa baryp Úndi muhıtyn kórý.
Al Qazaqstanda jaǵdaı qandaı? Otandyq týrızmniń hal-ahýaly men bolashaǵy qandaı? Jáne týrıser legi men qazaqstandyqtar demalys orny retinde nelikten Qazaqstandy emes ózge eldi tańdaıdy? Osy jáne ózge de suraqtar tóńireginde Qamshy aqparattyq agenttigi saraptama jasap, joǵarydaǵy saýaldarǵa jaýap berýge tyrysady.
Qazaqstanda ne bar?
Elimizde tabıǵaty kórkem, erekshe demalys oryndary óte kóp. İle Alataýynyń bókteri, Jaıyq ózeni, Kólsaı kóli, Qapshaǵaı, Alakól, Aqtaý qalasyndaǵy Kaspıı teńizi jaǵalaýy, Balqash kóli, Qaıyńdy kóli, Úlken Almaty ózeni, Qaton-Qaraǵaı, Býrabaı – jazǵy demalys oryndary úshin taptyrmas mekender. Tarıhı aımaqtarǵa saıahat jasaǵandy unatatyndarǵa Túrkistan qalasy, Arystan Bab kesenesi, Úńgirtas, Taraz qalasy, Otyrar mańy, Aqtaý qalasyndaǵy Beket ata meshiti, Baıqońyr, Merki qalasyndaǵy balbal tastar mekeni aımaǵyn úlken maqtanyshpen usyna alamyz. Álemdegi eki iri shatqaldyń biri – Sharyn shatqaly da Qazaqstan jerinde ornalasqan. Odan bólek Han táńiri shyńy, Túrgen sarqyramasy, Ústirt oıpaty, Marqakól - biri bilse biri bile bermeıtin kórkine kóz toımas tabıǵat aıasy, demalys oryndary elimizde jeterlik.
Qazaqstandy týrızm jaǵynan álemdik deńgeıge kóterýge ne kedergi?
Elimizdegi birqatar máselelerdiń qataryn demalys oryndaryndaǵy birshama olqylyqtar tolyqtyrady. Qazaqstanda keremetteı kóz tartarlyq jerler joq emes, joǵaryda atap ótken mekender kez kelgen adamdy ózine baýrap alary anyq. Alaıda, Qazaqstanǵa kelýshi týrıserdiń sany ózge elderge qaraǵanda nege az? Degen suraq týyndaıdy. Eń aldymen, bizdiń elimizde halyqaralyq týrızm emes jabaıy týrızmniń damyǵandyǵy. Iaǵnı, elimizdiń aınasy bolyp otyrǵan kórikti jerlerdi jekemenshikke ótkizý máselesi. Sonymen qatar, demalys oryndaryndaǵy baǵalarǵa toqtala ketken mańyzdy. Qazirgi tańda kópshilik adamnyń aıtatyny «Býrabaıǵa demalýǵa barǵansha, Túrkıaǵa barǵan durys, ekeýine de birdeı aqsha jumsalady», - deıdi. Mundaı pikirler elimizdegi demalys oryndarynyń baǵasynyń tym sharyqtap ketkendigine dálel bola alady. Sol sebepti de týrıser emes, ózimizdiń halqymyz Qazaq jerindegi demalys oryndaryna barýdan bas tartýda. Al elimizdegi qaltasy kóteretin azamattar mindetti túrde shetelge shyǵyp, demalysyn ystyq jaǵajaıda ótkizgendi jón kóredi. Mysaly, Alakólde demalý úshin ishinde kishigirim sanýzel men teledıdary bar bir adamdyq jatyn bólmege keminde 50$ tóleý qajet. Al ózimizdiń kórshi eldegi Ystyq kólge saıahattap barǵan jaǵdaıda dál osy baǵaǵa keremet qonaq úıden oryn alyp jatýǵa bolady, sonymen qatar onyń ishine úsh ýaqyt tamaq ta kiredi.
Bizdiń elimizdegi demalys oryndarynda ózge eldiń azamattaryn yntyqtyrar, qyzyqtyrar oryndardyń tym azdyǵy, tipti, joqtyń qasy. Kópshilik jerlerden kóretinimiz tek tamaqtanatyn oryn men jalǵa beriletin zattary bar dúńgirshekter. Saıahattap kelgen adamdar ózderiniń demalystaryn barynsha qyzyqty, esten ketpesteı etip ótkizýge talpynady.
Eldi qyzyqtyratyn túrli oıyn alańdary, saýyq kesh ortalyqtary, demalýshylardyń kóńilin aýlaıtyn túrli qyzyqty jerlerdiń jetispeýshiligi týrızm damýyna edáýir keri áserin tıgizedi.
Qazaqstanda týrısik agenttikterdiń sany 600-den astam. Alaıda olardyń basym kópshiligi qazaqstandyqtardyń shetelge saıahattaý josparyn jasasa, tek 14,5% ǵana elimizge keletin týrısermen aınalysady. Al bizdiń elimizge keletin sheteldikterdiń kóbi issaparmen ǵana keledi eken.
Qazaqstanǵa keletin týrıserden túsetin paıda jalpyǵa keletin týrıserden túsetin paıda jalpy týrızmniń 3%-yn ǵana quraıdy. Salystyrmaly túrde aıtatyn bolsaq, ózge elderde bul kórsetkish 50%-ǵa deıin jetip otyrady.
Elimizde týrızmnyń ınfraqurylymy múldem jasalmaǵan. Mysaly retinde aıtatyn bolsaq, bir qaladan ekinshi qalaǵa jolǵa shyqqan jaǵdaıda, eń aldymen sharshatatyny jol máselesi. Elimizdiń joldary qandaı jaǵdaıda ekendigi barshamyzǵa málim. Mundaı joldardy kórip, osy joldarmen júrgen týrıs ekinshi ret Qazaqstanǵa oralǵysy keletindigine úlken kúmán týǵyzýǵa bolady.
Al demalys oryndaryndaǵy qonaq úı máselesine keler bolsaq: eń aldymen ol jerdegi qyzmet kórsetý sapasy tym tómen deýge bolady. Ondaǵy qyzmetkerlerdiń basym kópshiligi aǵylshyn tilin meńgermegendikten shetelden kelgen qonaqtarǵa qyzmet kórsetý qıynǵa soǵady. Ózderiniń oıyn durys jetkize almaǵan týrıser ekinshi ret bul jerge kelýge zaýqy da soqpasy anyq.
Azıanyń kindigi atalǵan Qazaq jerine týrıserdi tartý úshin ne isteý qajet?
Eń aldymen joǵaryda atalǵan máselelerdi sheshý jolyn qarastyryp, týrızmdy jan-jaqty damytýǵa basa nazar aýdarǵan jón. Tek shetel azamattarynyń nemese óz elimizdegi, onyń ishinde qaltaly kásipkerler men bedeldi adamdardyń qaltasy kóteretindeı ǵana emes, ózimizdiń halqymyzǵa da qoljetimdi ári tıimdi baǵalardy qoıý qajet.
Sonymen qatar, jarnamany kóbeıtken abzal. Jarnama jaqsy ári qyzyqtyrarlyqtaı bolǵan jaǵdaıda ol birshama halyqtyń nazaryn aýdarady. Jarqyratyp jasalǵan jarnamany kórgen jurt ol jerdi kózimen kórgenshe asyq bolady.
Osy turǵyda Taleb Rıfaıdyń myna bir usynysyn da qolǵa alý qajet: «Ózge memlekettermen dostyq qarym-qatynasty nyǵaıtý arqyly vızalyq rejımdi jeńildetken jón. Biz elektrondy vızany 100% qoldaımyz. Onlaın rejımde adamdar kezek kútpeıdi, yńǵaıly ári qaýipsiz. Al qaýipsizdik pen yńǵaılylyq týrızmge qajet», - degen pikiri óte oraıly deýge ábden bolady. Sonymen qatar, ol naryqqa qarjylyq avıakompanıalardy jiberýdi usynyp, týrıserdiń tómen baǵada bılet alýlaryna jaǵdaı jasaý qajettigin aıtty.
Onyń aıtýynsha, týrıserdiń Qazaqstanǵa tez ári arzan, ońaı kelýlerin qamtamasyz etken durys.
Rasymen de, týrızmdi damytý - ózimizge de, ózgege de paıdaly bolmaq. Bul arqyly elimizdi álemge tanytyp, kez kelgen sheteldik azamattyń kórýge yntyq bolǵan eline aınalsaq, bul bizge tek jaqsy jaǵynan ǵana áser etpek.
Qazaqstanǵa keletin týrıser sany qanshalyqty ósti nemese kemidi?
Elimizge keletin týrıser sany aýyz toltyryp aıtarlyqtaı bolmasa da, jyl saıyn aqyryndap ósýde. 2015 jylmen salystyrǵanda 2016 jyly kórsetkish baǵamy 6%-ǵa artqan. Al 2017 jyly elimizge kelgen týrıserdiń sany birshama óskeni belgili. Oǵan negizgi sebep – halyqaralyq EKSPO-2017 kórmesi. Bul kórmeni 2 mln. halyq tamashalaıdy dep josparlanǵan bolatyn. Al bul jospar oryndaldy ma, joq pa, onyń nátıjesi keıinirek belgili bolady.
Al bolashaqta Qazaqstannyń týrızm salasynda edáýir damyǵan el bolýy úshin áli de birshama ter tógilip, óte kóp jumys jasalýy qajet.
Qamshyger: Nazerke LABIHAN
