Shashsańda ómir boıy jıǵanyńdy
Eı, adam, saqtap qalshy ımanyńdy, – depti ǵulama shaıyr Ábýbákir Kerderi. Qazaq Ábýbákir solaı degende fransýz Gı de Mopassan «Aldaǵy zaman alaıaqtardiki» («Býdýshee prınadlejıt preıdoham») depti. Qos danyshpannyń bul aıtqandary búgingi adamdardyń materıaldyq baılyqqa qunyǵyp, sol úshin qandaı keleńsizdikke baratyny týraly ǵana bolsa úndemeı-aq júre berer edik qoı. Biraq olar aıtqan bul kesel adam balasynyń basqa janýarlar ataýlydan eń basty aıyrmashylyǵy rýhanı jan-dúnıesin de jaılap bara jatqanyn shyqqyr kózimiz kórýdeı-aq kórip otyr. Iá, adamnyń rýhanı qazynasynyń eń basty da qasıetti nyshany – qashan da ádebıet bolyp kelgen edi. Kúltil-búltilsiz aqıqatyn aıtar bolsaq, búgingi jas qalamgerden bastap áldeqashan qyryqtyń qyrqasyna shyǵyp, elýdiń eńsesine mingenderdiń istep júrgen isterine, ádebıetti kúnkóriske, ótirik ataq-dańq alý quraly retinde paıdalaný úshin jasap júrgen áreket, tirlikterine qarap-aq álginde Á.Kerderi aıtqan «ımansyzdyqtyń», Mopassan aıtqan alaıaqtyqtyń nebir ozyq úlgilerin kórgendeı bolasyz. Bireýler baj etse baj ete bersin, biraq búgingi qazaq ádebıeti ábden quldyraǵany ras. Synnyń joqtyǵyn, syn aıtqan adamdy búrgeshe talaıtyndar bar ekenin, eshqandaı kórkemdik talapqa saı kelmeıtin kitapty aqshamen shyǵaryp jazýshy atanyp jatqandardy, kim kóringen Jazýshylar Odaǵyna múshelikke qabyldanatynyn aıtpaǵanda toptasyp alyp birin-biri maqtaıtyndar úlken kúshke aınalǵanynyń ózi, sol toptar birigip alyp óleńderi óte qaradúrsin, jasandy, ótirik, pafosqa toly bireýlerden keremet aqyn jasaıtynynyń ózi-aq búgingi qazaq ádebıetiniń (ásirese poezıanyń) quldyraýyna basty sebep bolyp otyr. Ondaılar áldebir jerden aqshanyń kózin taýyp, óz tobyndaǵy adamdardyń shyǵarma deýge kelmeıtin birnárselerin shet el tilinde shyǵarady da álgi avtorsymaqtar meniń kitabym ana tilde, myna tilde shyqty dep teledıdardan, baspasózden aýzy kópire sóılep otyrady. Ádette, darynsyz, talantsyz ári qarabaıyr nadan adamdar osylaı jurt aldyna jıi shyǵady, qolyn sermelep óleń oqıdy. Sosyn olardy tileýlesteri, týystastary, birge júrip, birge turatyn dostary odan ári maqtaıdy. Ol úshin «Feısbýk», «Ádebıet» portaly dep atalatyn portal, «Qazaq ádebıetiniń» gazetiniń esigi árdaıym ashyq. Al «Ádebıet» portaly dep atalatyndy basqaryp otyrǵan adamnyń óziniń ádebıetten habardarlyǵy qansha ekenin qaıdam, biraq onyń jazǵanyna, sóılem quraǵanyna, aıtyp otyrǵan oıyna qaraǵannan-aq kóńilińe kirbiń túsedi. Jas býyn, orta býyn osymen tura tursyn.
Ábýbákir Kerderi men Mopassannyń naǵyz áýlıe ekenine búgingi aǵa býyn qataryna áldeqashan iligip, aqsaqal atanyp ta júrgen bir top qalamger ózderin «Frans Kafka syılyǵynyń laýreatymyz» dep dúnıeni dúrliktirgennen beri kózimiz jetkendeı boldy. Osydan birer jyl buryn «Qazaq ádebıeti» gazetinde erli-zaıypty Ákim Tarazı men Roza Muqanova álem ádebıetine qosqan úlesi úshin F. Kafka atyndaǵy syılyqty aldy degen habar shyqqanda «e-e, álem ádebıeti de jeter jerine jetken eken» dep kúlip edik. Óıtkeni, bul eki jazýshynyń da sýretkerlik sheberligin álemdik deńgeıdegi shyǵarmalarmen salystyrý qıynǵa soǵarynan biraz habardar bolatynbyz.
Iá, ádette syılyq jáne medal degenimiz ekeýi eki nárse ekeni belgili. Otandyq ta, sheteldik te ádebıettiń bilgiri, synshy Amangeldi Keńshilikuly Ákim Tarazı men Roza Muqanovanyń alǵany eshqandaı da Kafka atyndaǵy syılyq emes medal degeni úshin Roza hanym Amangeldini «qyzǵanyp, qyzylkeńirdek bolǵanyna» tańdandym deı kelip, áldebir ótken kúnderdegi ýaqıǵany qoparyp «Neǵylǵan arsyzdyq» degenge sheıin barypty. Ádebı orta biletin Amangeldi Kafka syılyǵyn Ákim aqsaqal men Roza hanymnan qyzǵanatyndaı olarmen básekege túsken joq edi. Ekinshiden, Roza hanym alyp bara jatqan talant ıesi bolmasa da, qalamger-áıel degen aty bar bolǵandyqtan esik aldyndaǵy qazan-oshaq, qora-qopsynyń aınalasyndaǵy tómen etek keıbir qatyn-qalashtarsha bas salyp bulaı týlaýy óte orynsyz. Ersilik degendi qoısańshy, Rekeń Halyqaralyq Frans Kafka syılyǵyn alǵan tuńǵysh qazaq qyzy atandym deıdi. Bul endi adamnyń ózine-ózi ataq berýi me, álde men sondaımyn dep árýaq shaqyrý ma, ol jaǵyn bilmeımiz. Biraq Ákim aqsaqal (Kafka syılyǵyn alǵan alǵashqy aqsaqal degen at beremizbe, qaıtemiz?) men Roza hanymnyń alǵany eshqandaı da syılyq emes. Ol – medal. Ony túsindirmes buryn Rozanyń myna sóılemine qarańyz: «Eger Amangeldi syılyq ataýlyny zertteıtin maman ıesi bolsa..», – deıdi ol. «Mamandyq ıesi» degendi durys aıta almaı «maman ıesi» dep otyrǵan adamdy jazýshy deýdiń ózi de qıyndaý emes pe?
Iá, F.Kafka atyndaǵy syılyq pen medal ekeýi eki nárse. Roza aıtqandaı «maman ıesi» bolmasaq ta, ony zerttep kórdik. Sóıtsek, F.Kafka atyndaǵy Altyn medal jáne F.Kafka atyndaǵy kishi medal degen bolady eken. Ol marapatty berýge «ARİA» dep atalatyn ádebıetshiler men jýrnalıserdiń halyqaralyq Odaǵy degen bar. Ózine «Kafka atyndaǵy syılyqty alǵan alǵashqy qazaq» dep at qoıyp alǵan Roza Muqanova onyń qaısysyn alǵanyn ózi biledi.
Bul eki medaldi da akademık D. Kýdykov basqaratyn «Arnaýly nomınasıalyq komısıa» eksheýden, talqylaýdan ótkizip baryp kórnekti ádebıetshilerge, jýrnalıserge, óner sheberlerine, mádenıet qaıratkerleri men kórnekti mesenattarǵa beredi. Osy «APIA» Odaǵy medal ıegeri bolǵandarǵa ony saltanatty túrde tapsyrý sátinde «ARİA» baspasynan kitabyn shyǵarýǵa sertıfıkat beredi.
Bul uıym komısıasy iriktep usynǵan materıaldar sosyn Pragaǵa jóneltilip, onda F.Kafka atyndaǵy Altyn medalmen marapattaý boıynsha halyqaralyq komıtet degenge jiberiledi. Al bizdiń medalıser ony bizge «Halyqaralyq táýelsiz sarapshylar» berdi deıdi. Olar kimder? Munyń arjaǵynda nendeı qupıa jatyr? Biz osy «ARİA» bergen F. Kafka medali ıegerleriniń tizimin de qarap shyqtyq, biraq olardyń arasynan Ákim Tarazı, Roza Muqanova, Asqar Altaı, Nemat Kelimbetov, Shómishbaı Sarıev degen kisi esimderin kóre almadyq.
Adamnyń paryq-parasattylyǵy bir aýyz sózinen-aq kórinip qalady. Kórnekti jazýshy Tólen Ábdikov osy daý-sharǵa baılanysty, «bul medal ádebı syılyqqa jata ma, joq pa deseńiz, ádebı syılyqtardyń janynda qarjysy bolady. Al bul medalǵa eshqandaı aqsha qosyp berilmeıdi», – dep taıǵa tańba basqandaı aqıqatty aıtyp beripti. Ony biz de tekserip kórdik. Sóıtsek, Frans Kafka atyndaǵy halyqaralyq syılyqty Chehıanyń Frans Kafka Qoǵamy dep atalatyn qoǵam men Praga qalalyq ákimshiligi birlesip beredi eken. Jáne ol halyqaralyq degen aty bar «Alash» syılyǵyn shúlen taratqandaı dorba-dorbasymen birden 40-tan astam adamǵa taratyp beretin Qazaqstan Jazýshylar Odaǵyna uqsap emes, jylyna bir adamǵa ǵana (ár saladan) beredi eken.
Tólen Ábdiktiń sóziniń jóni bar. Bul syılyqtyń ıegerine 10000 AQSH dollary jáne Kafkanyń qola músini qosyp tapsyrylatyn kórinedi. Ony áıgili cheh jazýshy-dramatýrgi Vaslav Gavel 2010 jyly alypty. Odan keıin 2011 jyly Dj.Benvıll, 2012 jyly D.Todrova, 2013 jyly – Amos Oz, 2014 jyly Ia.Lánko, 2015 jyly E.Mendosa jáne ótken 2016 jyly Kl.Magrıs alǵan. Bul tizimnen de ne Ákim aqsaqaldyń, ne Roza hanymnyń, ne Asqar, Altaı men Shómishbaı Sarıev degenderdiń aty-jónin qansha izdesek te tappadyq.
Iá, áńgimemizdiń basynda qazirgi ádebıetimizdiń qazir qandaı kúıge túskenine bir-eki-aq aýyz sóz aıttyq. Erteń sol úshinde bizdi jerden alyp, jerge salatyndar shyǵatynyn da bilemiz.
Qaıtalap aıtaıyq, qazir ekiniń biri aqshasyn tólep kitabyn shetelde shyǵarady da teledıdardan, baspasózden meniń kitabym, óleńderim pálen eldiń tilinde shyqty dep isip-keýip otyrǵanyn kóretin boldyq. Jóni túzý sóılem quraı almaıtyndar birin-biri maqtap, siz danyshpansyz, siz uly aqynsyz dep teledıdardy, ınternetti azan-qazan qylady. Qolyna ınternet saıt túsken óleńi shıkili-pisili bireýler jyr jınaqtarǵa alǵysóz jazatyn boldy.
Mine, ádebı synnyń, ashyq talqyǵa salyp pikirtalas ótkizý degenniń bári áldeqashan joıylyp, ádebıetke úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyndar pálen degen festıváldiń, pálen degen báıgeniń jeńimpazy atanýynan, birin-biri tamyr-tanystyqpen ótirik maqtaýdyń kesirinen bizdiń ádebıetimiz qazir osyndaı kúıge tústi. Al ádebıeti mundaı kúıge túsken eldiń kósegesi kógerip ketýi... Áı, qıyn-aý!
Myrzan KENJEBAI
