Sırıadaǵy balalar týraly vıdeo shyqqaly el-jurt biraz dúrligip qaldy. Úkimet te saıttardy jaýyp, «bul vıdeony taratqandar zańmen jazalanady» dep reaksıa tanytqan boldy. Osyǵan oraı, «osy vıdeo sizge qalaı áser etti? Kórgende ne oıladyńyz?» degen syńaıda jýrnalıser menen suhbat aldy. Endi meni tyńdańyz. Túk te tańqalǵam joq. Ózderin de, urpaǵyn da ondaı jıhadtyq dýhta tárbıelep júrgen qazaqtardy sońǵy 15 jylda udaıy kórip, kezdestirip kelem. Talaıymen suhbattas ta bolǵam. Bul ıdeıanyń taralý tarıhyn jaqsy bilgendikten qorǵanýdyń joldaryn da erte qarastyryp bastaǵam.

Bir qaraǵanda dinı fanatızmnen qutylýdyń tóte joly - zaıyrly oqý men tárbıe qalyby sıaqty. Iaǵnı, urpaǵyńa barynsha shet tilin úıretip, Batystyq etıkany kóbirek sińirseń - Islamnyń nadandyǵyna urynbaıtyndaı kórinedi. Týra solaı jasaýǵa meniń qarym-qabiletim de, bilimim de jetedi eken. Biraq men ol súrleýdi tańdamadym. Sebebi - búkil dástúriń men dúnıetanymyń, mádenıetiń Islammen tyǵyz aralasyp ketken. Túbine úńile alsań Islam dini rasynda da ǵajap din. Biraq onyń máni men maǵynasyn qabyldaý kezinde aqyldan aqaý shyǵyp, tanymyń sál qyryn ketetin bolsa nadandyqtyń shuńqyrynan bir-aq shyǵasyń. Sondaı qaýip bar eken dep «qoı balam, dini qurysyn. Bireýine jolaýshy bolma. Tynysh ǵana sabaǵyńdy oqy» dep taǵy da aıta almaısyń. Sebebi, balalar óse kele jannyń qalaýymen ózderin din arqyly tanýǵa tyryspaı qoımaıdy. Erte me, kesh pe olar da mádenı tamyryn izdeıdi. Óz betterinshe izdeniske túsip, dindi meniń yqpalymsyz zertteıtin jasqa jetedi. Sol kezde aqyly matalyp, tek nusqaýmen ǵana júretin qarabaıyr jamaǵatqa jolyǵatyn bolsa jaǵdaıy qıyn bolýy múmkin. Jurtty óz dinine úgittep, ábden ábjylan bolǵan ýaǵyzshynyń qaqpanyna túsip qalýy demde. 15-20 jyl ýaǵyz aıtyp mashyqtan dilmarlar rýhanı qazynaǵa kedeı, Quran men hadısten beıhabar, dinı tájirbıesi joq musylmannyń balasyn alyp ta jyǵady, shalyp ta jyǵady. Osyndaı sıtýasıaǵa tap kelgende bizdiń balalar da bótenniń arbaýyna túspeý úshin osy bastan keýdelerin qazynaǵa toltyrý kerek boldy. Ol úshin «jyraýlar qaldyrǵan barlyq jaýharlardy tek qana jattata berý kerek» dep sheshtim. Sebebi, eseıgen soń balanyń jyr jattaýy baıaýlaıdy eken. Budan basqa taǵy bir salmaqty sebep bar. Urpaǵymyz erte me, kesh pe «Martın Iden sındromyna» urynbaı qoımaıdy. Iaǵnı, «myna ómirge men qaıdan keldim? Meniń moınymda qandaı da bir mısıa bar ma? Ólgen soń qaıda ketemiz, bul pánıde ne istep qalsam paıda» degen ómiri ólmeıtin úsh suraq mılaryna bir kúni tikendeı qadalady. Jaýabyn taba almasa ómirden jalyǵyp, san túrli psıhologıalyq keselge shatylyp, áýrege túsedi. Sol kezde sábı shaqta jınaǵan rýhanı qazynalary olarǵa shamshyraqtaı jol kórsetsin dedim. 21 ǵasyrda toqtaýsyz atqylap jatqan myń-myńdaǵan tyń ıdeıalar men aqyl-keńesterdi ıgerý múmkin emes. Aqparattar tasqynynda adasyp qalmas úshin balalardy jastaı baqylaýǵa alýǵa týra keldi. Qysqasy, qur bilimdi mıyna quıyp berip, «al, balam, jolyń ashyq. Bilimdi myńdy jyǵady» dep jaıbaraqat otyra almaısyz. Internet ǵasyry sizdiń túsińizge kirmegen tyń ıdeıalar men konsepsıalardy mıyńyzǵa qotara salady. Qoryta alatyn kúshiń bolsa qorytyp kór. Biraq ol múmkin emes. Azappen ósirgen urpaǵyń eseıe kele rýhanı toqyrap, qoǵamǵa qaýipti topqa qosylatyn bolsa bul azapty arqalaýdyń ne máni bar? Dúnıetanymy qalyptaspaǵan, rýhanı fýndamenti quıylmaǵan bala-shaǵa eseıgen soń «áke, bizge shet tilin úıretip adamshylyq tilin úıretpegenińiz qalaı? Ózińiz maǵynaly ómirge qushtar bolyp, bizdi birtekti jadaǵaı tirshilikke beıimdeı salǵanyńyz qaı sasqanyńyz» dep shaǵymdansa she? Hosh, sonymen, mıdy shyr aınaldyratyn ıdeıalar kóp dedik. Adam solardyń ishinen ózine qolaıly kórgen, qaýipsiz dep tapqan bireýiniń ǵana eteginen ustaı alady. Osy kezde «qaısy ıdeıa meni myna tasqynnan qutqarady» degen suraq qoıylady. Bul sátte dástúr kómekke keledi. Iaǵnı, myńdaǵan jyldardyń súzgisinen ótpegen tyń ıdeıalardy qoldanýǵa qumar bolmaǵan abzal. Ǵasyrlar tezine tótep bergen, naqty ómirde barynsha shyńdalǵan rýhanı konsepsıalardy ǵana tutynǵan paıdaly dep oılaımyn. Din taza klasıkalyq formasynda meshittiń ishinde ǵana ómir súre alady. Sol jerde ǵana ishki-syrtqy súndetterdi praktıkadan ótkize alasyz. Meshitte aıtylatyn aqyl-keńester qoǵamǵa ótkende sózsiz ózgeriske ushyraıdy. Qoǵamda zaıyrly formatta ómir keship jatqan musylmandar salt-dástúrmen qarym-qatynas jasaǵandy qolaıly kóredi. Salt-dástúr arqyly qalyptasqan qazaq mádenıeti moınyńyzǵa sharıǵı sharttardy júktemeıdi. Bir mysal. Siz dástúrge súıenip naýryz kóje bergende kórshilerdi dinı ustanymyna qarap shaqyrmaısyz ǵoı. Kórshińiz dini bóten bolsa da naýryz kójege keledi. Al taza jamaǵattyq jınalyspen mundaı mádenıetke qol jetkize almaısyz. Ol jerde dinniń sharttary alǵa shyǵady. (2002 jyly «Qazaqstan» telearnasynda jýrnalıs edim. Meni ortalyq meshittiń ımamyna baryp, Naýryz merekesine oraı lebizin vıdeoǵa jazyp ákelýge jumsady. Imam meniń kelisime tańǵalyp: «Naýryzdyń Islamǵa ne qatysy bar? Bul Quranda joq mereke. Bar, ózderiń kerek bolsa toılaı berińder. Quranda joq zatqa quttyqtaý aıtyp kúpir bolar jaıym joq» dep shyǵaryp salǵany esime túsip otyr.) Dástúrdiń paıdaly qyry osy tusta anyq kórinedi. Iaǵnı, siz tipti ateıs bolsańyz da dástúrdiń sheńberinde maǵynaly ómir keship, dinı talasqa túspeı, elmen qoıan-qoltyq aralasa alasyz. «Taza Islam memleketin quryp, tek sharıǵatpen júremiz» deıtinder qazaqtyń salt-dástúrin mansuqtaǵandy jaqsy kóredi. Salt-dástúr joıylsa eń birinshi qoǵamdaǵy qarym-qatynas buzylady. Qoǵam musylman men kápirge avtomatty túrde jarylady. Endi maǵan osy oıymdy dáleldep jatýdyń túk te qajeti joq. Sırıadaǵy avtomat ustaǵan sábılerdiń: «eı, kápirler, erteń bastaryńdy kesip alam» dep nyǵyz málimdeme jasaǵanyn bárińiz de kórdińizder. Men osy maqalany jazardan aldyn eldiń aýanyn biraz baqyladym. Kóbiniń reaksıasy bylaı boldy: «Oıbaı, ne sumdyq! Qazaǵymdy Alla ózi saqtasyn», «Allamnyń kózi qazaqqa týra bolsyn», «Oıbaı, zaman ne bop ketken», «Perishtedeı búldirshinderdiń sanasyn ýlap» degen syńaıda jalǵasyp kete beredi. Biraq naqty bul apattyń aldyn alatyn amal-ádisti eshqaısysy usynǵan joq. Álbette, úkimetke estirtip, dabyl qaqqan azamattar boldy. Ol bólek taqyryp. Meniń oıymsha beıqam jatqan áreketsiz qazaqty Qudaı saqtamaıdy. Bul apattan Qazaqstan halqy ózin ózi ǵana saqtaı alady. Úkimet qaýipsizdik sharalaryn kúsheıtip, qaýiptiń aldyn alady degenge senbeımin. Amaldyń joqtyǵynan qısyq dinniń nadandyǵy men qaýip-qaterinen jeke-dara qorǵanýǵa májbúr bolamyz. Osy rette, men «Salt-dástúr sóıleıdi» kitabyna tolyǵymen engen suraq jaýap túrlerin «profılaktıka» quraly retinde usynam. Qabyldaý - qabyldamaý óz erkińizde. Olaı etken sebebim, Sırıadaǵy balalardy týra osylaı suraq-jaýap formatynda jıhadqa tárbıelep jatyr eken. Bárimiz vıdeodan kórgendeı eresek jigit aǵasy balalarǵa bylaı dep suraq qoıady. - Qaı elde turasyń? - Islam halıfatynda - Halıfyń kim? - Ál-Baǵdadı - Óskende kim bolasyń? - Óskende, kápirlerdiń basyn kesetin mýdjahıd bolam. Biz jıhadshylardyń bala tárbıeleýdegi suraq-jaýaptaryna álternatıv retinde júzdegen jyldyq tarıhy bar, qazaq musylmandyǵy arqyly dúnıege kelgen dástúrli suraq-jaýap túrin usynamyz. Eger bul ádisti hosh kórmegen kisiler bolsa ózderi tıimdi dep tapqan varıanttaryn usynsyn. Bul jerde bizdiń usynysty sózsiz qabyldaý shart emes. Eń bastysy, zulym kúshterdiń bolashaq urpaqtyń sana-sezimin bılep alýyna jol bermesek boldy. Eger maǵan dinı fanatızmniń aldyn alýdyń budan da jaqsy, budan da tıimdi, budan da ónimdi formasyn usynatyndar bolsa qajetime jaratýǵa daıynmyn. Dástúrli suraq-jaýap úlgileri:  – Diniń ne? – Islam. – Kitabyń ne? – Quran. – Qubylań qaıda? – Mekke-SHárip. – Kimniń qulysyń? – Allanyń qulymyn. – Kimniń urpaǵysyń? – Adam ata men Haýa ananyń urpaǵymyn. – Kimniń qaýymynansyń? – Ázireti Ybyraıym paıǵambardyń qaýymynanmyn (ul bala). – Bıbiajar anamyzdyń qaýymynanmyn (qyz bala). – Kimniń úmbetisiń? – Ázireti Muhambet paıǵambardyń úmbetimin. – Kimniń dosysyń? – Tórt shadıardyń dosymyn. – Kimniń mazhabyndasyń? – Imam Aǵzam Ábý Hanıfanyń mazhabynanmyn. – Kimniń senimindesiń? – Ábý Mansur Matýrıdıdiń senimindemin. – Kimniń sılsalasyndasyń? – Áziret Sultan Qoja Ahmet Iasaýıdiń sılsalasyndamyn. – Basyńda ne bar? – Táj-dáýlet. – Qulaǵyńda ne bar? – Azan-qaýmet. – Kózińde ne bar? – Nur-Muhambet. – Qasyńda ne bar? – Kálámi Qudiret. – Mańdaıyńda ne bar? – Sájde-ǵıbadat. – Murnyńda ne bar? – Yrzyq-jánnat. – Aýzyńda ne bar? – Kálám-shahadat. – Tilegińde ne bar? – Dıdar-talap. – Júregińde ne bar? – Zikir-salaýat. – Rýhyńda ne bar? – Aqyl-parasat. – Nápsińde ne bar? – Sabyr-qanaǵat. – Oıyńda ne bar? – Alla tábárák. – Boıyńda ne bar? – Meıir-mahabbat. – Keýdeńde ne bar? – Jan-amanat. – Moınyńda ne bar? – Paryz-súndet, ýájip – Pesheneńde ne bar? – Taǵdyr-qıamet. – Júzińde ne bar? – Iba-ádep. – Qalybyńda ne bar? – Iman-ádet. – Iyǵyńda ne bar? – Qos perishte – oı-bereket. – Belińde ne bar? – Kemer-qýat. – Tizeńde ne bar? – İzet-qurmet. – Qolyńda ne bar? – Qaıyr-sahaýat. – Aıaǵyńda ne bar? – Jol-sharıǵat. – Maqsatyńda ne bar? – Dúr-haqıqat! Bir baıqaǵanym balań 13-14 jasqa tolǵansha ǵana syrttan yqpal ete alady ekenbiz. Bul jastan asqan soń ózindik talǵamdary qalyptasyp, ózin jeke-dara tulǵa retinde sezingisi kelip, tyıym salynǵan zattardy da tekserip kórgisi keledi. Eger bala 15-ten asqan soń da tyqyldap qoımaı qoısań keri reaksıa berýi múmkin eken. Osy jasqa deıin rýhanı platformasy nyq quıylǵan balalar adaspaıtyn aıqyn joldy tez tabatyn sıaqty kórinedi. Táýekel, káne birge kúresip kórelik! Ne bolar eken?!

(Avtordyń feısbýktegi paraqshasynan)