Keıingi jyldary elimizdegi dinı ahýaldyń kúrdelenip bara jatqany jasyryn emes. Oǵan jat dinı aǵymdardyń kóbeıip ketýi de sebepker bolsa kerek. Kúrdelengen jaǵdaıǵa qaraı, elimizdiń keıbir aımaqtarynda túrli baǵyttaǵy dinı basqosýlar ótip júr. Sondaı sharalardyń birin Almaty qalasy Din isteri jónindegi basqarmasynyń qoldaýymen «El-shejire» qoǵamdyq qory Ábý Hanıfa medrese kolejinde uıymdastyrdy.
Fılosofıa ǵylymynyń doktory Baqytjan Satershınov «Qazaq dástúrindegi ıslam mádenıeti» atty semınarda dindi tyıym salý quralyna aınaldyrmaýǵa shaqyrdy.
Ǵalymnyń aıtýynsha, «dástúrli ıslam» túsinigi – ıslam atyn jamylǵan jalǵan jáne ózge de aǵymdarmen, sonymen qatar «taza» ıslamdy dáripteıtin sáláfızmmen shatastyryp almaý maqsatynda jasandy túrde qalyptastyrylǵan. Dástúrli ıslam degende biz qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy ustanǵan hanafılik mázhabty ustanamyz. Óıtkeni súnnet baǵytyndaǵy hanafılik ıslamnyń sheńberinde bizdiń rýhanı-mádenı ortamyz qalyptasty: onyń dinı tájirıbesi qazaq halqynyń dástúri men mádenıetimen bite qaınasqan, sonymen qatar qazaq qoǵamy úshin dástúrli bolyp tabylatyn barlyq áleýmettik mádenı ınstıtýttar, saıası ınstıtýttar hanafı mazhabynyń aıasynda boldy. Mysaly, Jeti jarǵy, Qasym hannyń zańdar júıesi tarıh qoınaýynan beri dinge qarama-qaıshy emes, olar hanafı mazhabyndaǵy túsindirmelermen úndesip otyrdy (sharıǵat pen ádet). Onyń ústine, hanafı mazhaby bilim men ǵylymǵa ashyq: ortaǵasyrdan beri qalyptasyp kele jatqan bilim berý úlgisi hanafı mazhabynyń aıasynda da boldy.
B.Satershınov óziniń bir saǵattan astam ýaqytqa sozylǵan dárisinde adamdardyń ımany júreginde bolyp, din týraly saqtyqpen sóılegeni jón dedi. Osyǵan baılanysty Abaıdyń naǵashylaryna qydyryp barǵan myna mysaldy keltire ketti. Abaı jas kezinde naǵshylaryna barmaq bolǵan oıyn ákesine aıtqanda, Qunanbaı balanyń tilegin qup alyp:
- Balam, barýyńa qarsylyǵym joq. Ózińe aıtarym, sóıler sóz, aıtar oıyńnyń ańysyn ańdaǵaısyń", - dep eskertken eken.
Bir kúni naǵashysy Tontaı ekinti namazyn obyń-kúbiń oqyp tez-tez bitirgeni, ári dinı qaǵıdany buzyp aıattaryn shatastyryp oqyǵany Abaıǵa óreskel kórinedi de:
- Naǵashy, namazdyń sharıǵat belgilegen qaǵıdasyn buzyp, tóte tartatyn joly da bolady eken-aý, - dep mysqyldap qoıǵan saýalyna naǵashysy:
- Iá, balam, bul suraýyń óte oryndy. Ári seniń bul aıtqanyń Imam shafıǵynyń tar jolyna jatady. Biraq biz pir tutatyn Imam aǵzamnyń joly bireý-aq: ıaǵnı álem qandaı keń bolsa, onyń sharıǵaty da sondaı keń. Anaý-mynaý usaq-túıek qatelikter keshirile beredi. Óıtkeni, ol qaǵıda "attyń jaly", "túıeniń qomy", "sadaqtyń oǵy" sıaqty qatal, qatygez emes, - dep kózin syǵyraıta, kólgirsı, kúle jaýap beripti.
Ǵalym osy mysaldan soń «Dindi saıasatqa aralastyrýdan aýlaq bolý kerek. Tipti, Matrýrıdiń ózi odan barynsha qashyq júrgen. Jaratýshy men adam arasyndaǵy syrdy jarıalaýdyń, rıalyq kórsetýdiń eshqandaı qajettiligi joq. Memlekettiń zaıyrly ekenin umytpaý kerek» dep sózin aıaqtady.
Ábý Hanıfa medresesiniń shákirtteri sóz sońynda suraqtaryn qoıyp, oǵan tushymdy jaýap aldy.
Jasulan Naýryzálıev
