Adam balasy - ómirboıy birdeńege asyǵýmen júredi. Ne nársege, qandaı jaǵdaıǵa da asyǵýmen keledi. Týrasyn aıtqanda, nege bolsa da «jetsem» deýmen bolady.
Bala - ana qursaǵynda jatyp, «jaryq dúnıege shyqsam» dep typyrshýmen bolady. «İńgálap!» jaryq dúnıege keledi. Ol birtindep eńbekteı bastaıdy, qaz-qaz basyp, óz aıaǵynan turady. Júrýge, júgirýge asyǵady. Ózi dúnıege kelgen ortaǵa baılanysty aldyndaǵy eresekterge uqsaǵysy keledi. Esi kirgenshe, jaqsyǵa da, jamanǵa da áýes ári qumar keledi.
Qazirgi zamanǵa saı, ol aldyndaǵy ózi sıaqty qatarlastaryn, balalardy kórip, «solar sıaqty bolsam, men de sol jaqqa barsam» deıdi. Barady. Máselen, ol el qatarly mektep te bitiredi, el qatarly tańdaǵan mamandyǵyna oqýǵa da túsedi nemese oqymaı qalady. Jigit bolady, bir qyzǵa kóńili aýyp, ǵashyqtyq dertin bastan keshedi. Úılenedi. Al, úılengen pende sosyn «balam bolsa»-deıdi. Bala da súıedi. Endi ol «nemere súısem» deýmen elegizedi. Nemere de kóredi. Nemereden keıin «shóbere kórsem» deıdi. Óstip, Ómir jalǵasa beredi...
Osylaısha ýaqyt ótip jatady. Alýan jumystyń birin tańdaıdy. El qatarly eńbek etedi nemese eńbek etpeıdi, aramatamaq bolady. Al eńbek etken - ósedi, baıyıdy, aramatamaǵy – óz deńgeıi men dárejesinde tirshilik etedi.
Jas ta birazǵa taıaıdy.Ol bolsa, «áli de ómir súre bersem» deýmen keledi.
Aqyry bir kúni dámi taýsylyp, bu dúnıemen hoshtasady...
Babalar izimen «kelmestiń kerýenine» ilesip kete barady. Mine, osylaısha bir pendeniń ǵumyry ótedi. Tompaıyp, qalyń beıittiń ishinde jatady. Sońynda urpaǵy, aǵaıyn-týysy bolsa, solar kelip, musylmany - quranyn oqytyp, kápiri - kápirshe máziretterin jasap turady. Bolmasa, oǵan da ókpe joq. «Joqqa- júırik jetpeıdi». Ólgender - ókpelemeıdi. Sen joqsyń, osymen bári de bitti!
Eger bul ómirde ultyńa eńbegiń sińgen ónerli nemese tanymal asa daryndy tulǵa bolsań, artyńda qalǵan urpaq ártúrli ıgi sharalar arqyly seni áspettep, esterine alyp jatý da múmkin. Kerisinshe bolýy da ǵajap emes.
Ólgen adam solardyń jaqsysyn da, jamanyn da bilmeıdi. Ol sharalar - ólgender úshin emes, tiriler úshin jasalady. Eger ondaılardyń qataryna jatpasań, óldiń, sonymen umyt bolasyń.
Joqsyń!..
Jalǵyz Qazaq qana emes, jer betindegi barsha adam balasynyń basynan keshetini, mine, osyǵan uqsas bolsa kerek. Álgi atam Qazaqtyń: «Óldiń Mamaı, qor boldyń» degeniniń kebin kıesiń. «Ózekti janǵa bir ólim» dep bizdiń qazaq baıaǵyda-aq osylaı dep aıtyp ketken. Ony eshqandaı pende joqqa shyǵara almaıdy. Adam, adamnan artyq ta emes, kem de emes. «Artyqpyn» nemese «kemmin» deıtinder - tuqymynan azǵandar.Sorly pende Taǵdyrdyń basqa salǵanyn kóredi, ne salsa da soǵan kónedi. Kónbeýge onyń kúshi de, sharasy da joq edi...
Joǵarydaǵy qatardaǵy qarapaıym pendelerge tán Shyndyq bolsa, al, patsha, han, prezıdent, t.b. bıleýshilerdiń de bara jeri – bireý. Onyń ana sheksiz baılyǵy men sheksiz bıligi de eshqashan da onyń qý janyn alyp qala almaıdy!Onyń da barar jeri - baýyry sýyq qara Jer, sýyq kór ǵana!
Onyń ana kózi tirisinde týǵan halqyn shyryldatyp tonap alǵan baılyǵy onymen birge qara jerdiń qoınyna barmaıdy. Ony ol pende ózimen birge ákete de almaıdy. Kóz qurty bolǵan ol baılyq pen bılik – sorly pendeniń artynda qala beredi, óler aldynda onyń kóz aldynda qyrdyń qyzyl túlkisindeı bulań-bulań qaǵyp...
Taý-taý altynyń da, qolyńdaǵy sheksiz bıligiń de, astyńdaǵy altyn taǵyń da, aınalańdy qorshaǵan qalyń jaǵympaz qolpashtaýshylaryń da, jaqsy ne jaman mineziń de, barlyq urlaǵan-jyrlaǵandaryń da - bir ǵana sátte ǵaıyp bolady, kózińnen bulbul ushady joq bolyp!..
Mine, adam balasynyń ǵumyry degenimiz - artyq, kemi joq, osy ǵana!
Qandaı danyshpan bolsań da, ǵulama bolsań da, baı bolsań da, kedeı bolsań
da, han bolsań da, qara bolsań da, budan asyryp eshteńe isteı almaısyń!
Shyndyq osy!
Ómir de, ólim de - Shyndyq!
Shyndyq ta sol pendesi sıaqty-
Jalǵyz!
Qazaq: «birge týmaq bolǵanmen, birge ólmek joq» dep, kesip aıtqan. Meniń
buǵan alyp, qosarym joq. Kelispesem de kelisemin. Ómirdiń qatal Zańy osy.
«Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinine» keletin bolsaq, «Qyzyl shaqa Shyndyq» degenimiz osy ǵana bolsa kerek!..
Jumash Kenebaı
