(«Qarańǵy túnde taý qalǵyp»)

Qarańǵy túnde taý qalǵyp,

Uıqyǵa keter balbyrap.

Dalany jym-jyrt del-sal ǵyp

Tún basady salbyrap.

Shaq shyǵarmas jol-daǵy,

Silkine almas japyraq.

Tynshyǵarsyń sen-daǵy

Sabyr qylsań azyraq.

...Máńgiliktiń óz tynysyndaı sarylǵan alýan syrly, tún saryndy tynyshtyq mýzykasy kelgendeı qulaqqa. Kúńirengen kóp ún, jumbaq kúımen óleń áýendetip tur. Geteniń «Jolaýshynyń túngi jyrynan» jasaǵan Lermontovtyń erkin aýdarmasyna 90 kompozıtor mýzyka jazypty. Qazaq úshin toqsanǵa tatıtyn sazdy da ózi shyǵarǵan — Abaı.

Kemersiz keńistikke aýyr qanattaryn salbyrata tónip, mamyrlaı bókken salqar tún sanańda uly tynyshtyqtyń, qarabarqyn sheksiz baıyrqanyń beınesi bolyp tiriledi...

Oıshylǵa dúnıeniń basqa dybysynan góri, únsizdiktiń tili túsiniktirek, tynymnyń baǵasy artyǵyraq. Taý – únsiz. Dala – jym-jyrt. Jol — sulyq. Japyraq—qybyrsyz. Sen de sondaı bir tynymnan dámelisiń... Tabıǵat pen adamnyń talyqsyǵan osy tynyshtyǵy – Máńgiliktiń ulan damyl, meńireý únsizdigine ulasardaı... Máńgiliktiń túpsiz shyńyraý, mylqaý qurdymyna jutylardaı...

* **

«Lermontov ne tolko lúbıt slýshat zvýkı, "No on ýmeet slýshat ı tıshıný tak, kak nıkto drýgoı do nego v rýsskoı poezıı ne ýmel. Prıpomnım «Gornye vershıny», ı «Vyhojý odın ıa na dorogý» –dep jazypty kezinde belgili lermontovtanýshy I. Rozanov..

Gornye vershıny

Spát vo tme nochnoı,

Tıhıe dolıny

Polny svejeı mgloı;

Ne pylıt doroga,

Ne drojat lısty....

Podojdı nemnogo

Otdohnesh ı ty.

Shynynda, mundaǵy tynyshtyqtyń beınesi — tutas. Tipti, dybys, esitý maǵynasyn beretin bir de bir sóz kezikpeıdi. Lermontovtyń tynyshtyǵynda jaryqshaq joq. «Túpnusqa» Geteniń «únsizdigi» de dál mundaı qapysyz emes. G. Belger jasaǵan jolma-jol aýdarmadan qazaqshalasaq, Geteden «Aǵash basyn shalǵan emis-emis lepti sezesiń». Al, Abaıda, (alǵashqy shýmaqta) áli tolyq ornyǵyp bitpegen tynyshtyqtyń qulaqqa estilmes, túısik qana sezer sarqyndy saryny bar. Úsh aqynnyń da (Gete — Lermontov — Abaı)« mátinderin salystyra otyryp osy óleńge tamasha taldaý jasaǵan Gerold Belger Abaıdaǵy «Silkine almas japyraq» degen joldyń ornyna bala kúnnen óz qulaǵyna sińisti bolǵan «Sybdyrlamas japyraq» degen varıantyn qoldanady. Jáne bul ekeýiniń arasynda «prınsıpti aıyrmashylyq joq» ekenin de eskertedi. Bizdińshe, prınsıpti aıyrmashylyq, degenmen, bar. Lermontovta esitý maǵynasyn beretin sózder (ádette elikteýish túbirler jáne sodan týyndaıtyn sózder) joq ekenin aıttyq. Abaıda da solaı. Úp etken álsiz samaldyń áreń biliner lebi bolmasa, Getede de tynyshtyq, tinine selkeý túspegen. Máselen, Lermontov «ne shelestát» demeıdi – «ne drojat» deıdi. Óıtkeni, shelest – sybdyr, dybystyń ataýy. Ataý tulǵadaǵy qalpynda-aq, «estilip» tur. Drojat (dirildeý, qaltyraý, Abaıda: silkiný) — qımyl-qozǵalys kórinisi. Ras, jeke sóılem konteksinde, aıtalyq, «sybdyrlamas» sózi de — japyraqta dybys bolmaıtyn, jelsiz, únsiz tynyshtyqty bildirip tur. Biraq, túbir sózdiń (sybdyr) óz semantıkasynda; akýstıkalyq beınesinde «dybys» bar. Negizinen alǵanda, Getede de – al Lermontov pen Abaıda tutasymen – jalpy tynyshtyq kúıi, tynym rýhy ıntonasıa, yrǵaq, áýez qubylysymen ǵana emes, semantıkalyq aıasynda shý, dabyra, dybys maǵynasy joq «únsiz» sózdermen de berilgen. Esitý maǵynasyn beretin sózder beıne (tún, tynyshtyq) tutastyǵyna syzat túsiredi. Óleń mátinindegi sózder fonetıkalyq quramy, semantıkalyq naqty maǵynalary boıynsha iriktelip, tynyshtyq mýzykasynan shashaý shyqpas boıaýlarmen qanyqtyrylǵandaı áser qaldyrady. Sondyqtan, «silkine almas» pen «sybdyrlamastyń» jeke sóılem konteksindegi maǵynalarynda aıtarlyqtaı alshaqtyq bolmaǵanmen, dál osy óleńde, «Qarańǵy túnde taý qalǵyptaǵy» tynyshtyq kúıiniń tutastyǵy turǵysynan kelgende, prınsıpti aıyrmashylyq bar. Sóz tulǵasyndaǵy biliner-bilinbes, bir qaraǵanǵa, eskerýsiz maǵynalyq reńkterdi eskerip, sanaly túrde qoldaný bar. Dál sondyqtan da Getede qustar únsiz (qus saıramaıdy emes), Lermontovta japyraq dirildemeıdi, (ne shelestát emes), Abaıdaǵy japyraq silkine almaıdy («sybdyrlamas» bolýy múmkin emes). «Jolaýshynyń túngi jyrymdaǵy» osy tynyshtyqty tyrs etken dybys, ún ataýlydan «tazartyp», zar kúıine jetkizgenderdiń biri — V. Brúsov («V lıstve, v dolınah — Nı odnoı — Ne drognet cherty»).

Lermontov Gete óleńiniń sózderin emes, stılin, ıntonasıasyn, mýzykasyn aýdarǵan deıdi G. Belger. «Qarańǵy túnde taý qalǵyptyń» Lermontov mátinine qatysy da sol dárejede. «Stıli, ıntonasıasy, mýzykasy» degendi, bir sózben, óleńniń rýhy dep uqsaq, úsh aqynǵa ortaq bul rýh — tún boıaýyna qanyqqan Tynyshtyq tynysynan ańǵarylady. Bul rýh — úsh aqynnyń da ustanǵan ortaq poetıkalyq beıneleý prınsıpinen tanylady: túngi tynyshtyq dúnıesi «dybyssyz» beınelermen berilgen.

«Qarańǵy túnde taý qalǵypty» jazǵanda, Abaı Lermontov nusqasyn («Iz Gete») negizge alǵandyqtan, budan arǵy áńgimemizdi ekeýiniń joǵaryda keltirilgen óleń mátinderin salystyra otyryp sabaqtaıyq. Lermontov sýbektisiniń nazary, ıaǵnı, óleńniń keńistiktik qurylymy «vertıkaldy» deýge bolady. Abaıda, kerisinshe, «gorızontaldy» kórý basym. Lermontovta taý shyńdarynan («gornye vershıny») nazar birden stektegi ańǵarlarǵa aýysady. Bálkim, orys aqynynyń kóz aldynda eteginde qysań shatqal, tar ańǵarlary mol aq ala bas Kavkaz taýlary turǵan bolar. (Kavkaz taqyrybyna Lermontov salǵan sýretterdi eske túsirińiz). Abaıdaǵy sýret Arqanyń alasa qońyr taýlaryn, jalpaq jazyǵyn nusqalaıdy. Qaraýytqan alasa taýlardan (shyńdardan emes) kólbeı eńistegen nazardy kósilgen kúńgirt dala eskerýsiz ilip áketip, birte-birte uıyǵan qoıý ymyrttyń túnek qoınaýyna ulastyryp jiberedi. Alystaǵy taý kemerimen shektelgen keńistik beri jyljyǵan nazarmen birge qaýsyrylyp kelip, nar ıesi — sýbektiniń («sen» («men») ózine kep tuıyqtalady. Lermontovta bir mezgildegi kúı, jalǵyz sáttegi sýret: «Gornye vershıny — Spát vo tme nochnoı; Tıhıe dolıny —Polny svejeı mgloı; Ne pylıt doroga — Ne drojat lısty...» Osynyn bári tabıǵattyń mezgildik bir núktedegi kórinisi. Taý shyńdary uıyqtap jatyr. Sonymen bir mezgilde etektegi alqap, ańǵarlar jańa ǵana uıyǵan qońyrsalqyn qoıý tún qarańǵylyǵyna bókken («Polny svejeı mgloı»).Dál sol mınýtta jol da shan shyǵarmaı, japyraq ta silkinbeı tynyp tur. Abaı nusqasynda mundaı statıkalyq kúı, bir sáttegi tutastyq joq.

Qarańǵy túnde taý qalǵyp,

Uıqyǵa keter balbyrap.

Dalany jym-jyrt del-sal ǵyp

Tún basady salbyrap

Taý qalǵyp barady, birte-birte balbyrap uıqyǵa ketpek. Etistik-baıandaýyshtarǵa nazar aýdaryńyz: qalǵyp, uıqyǵa keter, tún basady — bári de keler shaqtaǵy aıaqtalmaǵan, tıanaqtalmaǵan qalyp-kúıdi bildiredi. Taýdy ıyqtaǵan aýyr tún salbyraı tónip, dalany da birte-birte meńdemek. Abaıdyń túni keńistikti birtindep toltyryp salmaqpen jaıylady. Osy beınedegi marǵaý qozǵalystan tuńǵıyq túnniń meńireý saryny, tynyshtyqtyń únsiz ýili, «sharshaǵan» tabıǵattyń kúrsingen dybyssyz demi sezilgendeı. Óleń aǵysynda keńistikke tutasa qaptap, baıaý jaıylyp dendep kele jatqan baıtaq túnniń óz demindeı salmaqpen tolqyndaǵan samarqaý yrǵaq bar. Óleń mátinindegi daýysty, daýyssyz dybystardyń quramy da tirshilik pen tabıǵattyń osyndaı bir tynymyna, tynyshtyq kúıine meńzegendeı

Abaıda birtindep qoıýlaǵan tún boıaýymen birge kók pen jerdi aıqara, salqar dalany baýyrlaı jyljyǵan ýaqyt qozǵalysy sulyq jatqan jolǵa, qybyrsyz tynǵan japyraqqa jetip toqyraǵan. Lermontov óleńiniń basynda-aq tıanaqtalǵan ýaqyt Abaıda:

Shan shyǵarmas jol-daǵy

Silkine almas japyraq,—

degen joldarda ǵana ornyq, turaq tabady. Lermontovtar tabıǵat, tún, tynyshtyq sýretine Abaı keńistiktik-kólemdik, ýaqyttyq-qozǵalystyq perspektıva qosady. Únsiz ýildegen meńireý sarynmen keńistikti kernep kele jatqan Tynyshtyq birte-birte baıyrqa taýyp, óziniń eń shyrqaý núktesine — dybys, qozǵalys ataýly sap tynǵan tolyq tynshý kúıine jetti. Lermontovta — keńistiktik sýret. Ýaqyt —«joq». Dálirek aıtqanda, irkilip, toqtap turǵan naq osy shaq bar. Abaıda — ýaqyttyq-keńistiktik kartına. Bul kartınadaǵy ýaqyt dıapazony boljaýly keler shaq (-ar, -er, ma-s) pen aýyspaly osy shaq aralyǵynda aýytqıdy.

Lermontovtyń túni men tynyshtyǵy — boıaýy ábden kepken polotnodaı birjola ornyǵyp, turlaý tapqan kórinis. Joǵaryda aıtqan «aǵash basyn shalǵan emis-emis jeldiń biliner-bilinbes lebi» bolmasa, túpnusqada da (Getede) solaı. Abaıdyń túni «shań shyǵarmas jolǵa» jetkenshe boıaýy áli qanyǵyp bolmaǵan, jaryq pen túnektiń «uzaq, daýy» (Dýlat) muqym sheshilip bitpegen kúıde. Tún reńi endi-endi tolyǵyp, kók pen jerdiń arasy túpsiz qara muhıt bolyp mine-mine tutaspaq. Tıanaǵyna tolyq jetip tynshyqpaǵan, toqtaýsyz aǵyn beıneli tún. Polotnoǵa kóshirýge bolmaıtyn aǵyn beıneli ýaqyt. Taý qalǵyǵannan bastap, jol shań shyǵarmaı sýlap, japyraq silkine almaı tynǵansha júretin prosesti boıaý, qylqalam bere almaıdy. Lermontovta — sýret. Abaıda –qozǵalystaǵy sýret.

Gete men Lermontovta — beınelengen tabıǵat, tún kórinisi men jan-dúnıedegi tolǵanys kúıiniń jalǵyz sát, bir mezetke baılasqan tutastyǵy bar. Óleńdegi «oqıǵa» (kórinis, tebirenis) — Jalǵyz núktede toqyraǵan naq osy shaqta beriledi. Boıaýlardyń, kúılerdiń damýy, almasýy joq. Aldyńǵy alty jol — bir mezette alynǵan kórinis, sońǵy eki jol da — sol sátte aıtylǵan sóz (oı). Osy qozǵalyssyz kúılerdiń óz ishinde úzdiksiz ýaqyt bar. Biraq, bul — jalpy óleńniń syrtqy «oqıǵalyq» sheńberimen (dálirek aıtqanda, núktesimen) dóp túsken, tapjylmaı bir orynda, kóp kúı, mol syrmen tolqyp-tebirengen naq, osy shaqtyń úzdiksizdigi. Taýdan «Senge» jyljyǵan nazarǵa ǵana tabıǵattaǵy ýaqyt uıyǵan túnniń boıaýy bolyp irkilip qalǵandaı.

Abaıdyń boıaýlary qanyǵyp, saryndary almasyp bitpegen túninde, tolyq, ornyǵyp úlgermegen tynyshtyǵynda aǵysy áli sarqylyp bolmaǵan ýaqyt bar. Gete men Lermontovta keńistik qıǵash vertıkal boıymen «qýsyrylyp» kelip, «senge» túıisedi. Abaı keńistigi «senge» jetkenshe kólbeý-gorızontal baǵytpen «tarylady». Nemis aqynynyń vertıkali orys aqynynan da góri tikteý. Gete bul óleńdi Kıhelhan taýynyń basyndaǵy qujyranyń aǵash qabyrǵasyna jazǵan. Sondyqtan da nazar shyńdardyń ústinen qaraıdy: «Nad vsemı vershınamı pokoı» (G. Belgerdiń jolma-jol aýdarmasy boıynsha). Lermontov taý shyndarynyń ózinen bastap ketedi («Gornye vershıny — Spát vo tme nochnoı»), Abaıdaǵy nazar — alystaǵan saıyn maıda tolqyndarǵa aınalyp, jalpaq jazyqpen ulasyp ketkeli turǵan alasa qońyr taýlarǵa tirelgeni kúmánsiz. Aldyńǵy eki aqyndaǵy sıaqty Abaıda da keńistik aýqymy men ýaqyt kólemniń qarym-qatynasynda ózara sáıkestik bar. Gete men Lermontovta — vertıkal keńistikpen «sen» degen núktege qadalǵan dál osy mezet, dál qazirgi shaq, Abaıda — belgisiz, beıtarap ýaqyt: qazir-qazir emes, endi bolatyn, nemese, áıteýir bir bolatyn, bolýǵa tıis, ne bolmasa, tipti... kúnde bolatyn nárse («oqıǵa»), Taý qalǵyp [keter)]—«qalǵydy» emes. Tún basady—«tún basty» emes. Shań shyǵarmas pen silkine almastyń da boljaldy keler shaqtyq maǵynasy aıqyn.

Lermontovtaǵy ýaqyt qurylymy eki qabattan turady. Nazardaǵy —«sen»-nen ózge dúnıedegi (tabıǵat, keńistiktegi) jáne «sen»niń ózindegi ýaqyt. Ekeýinde de naq osy shaq «toqtap tur». Biraq osy eki mezettik «qabatta» jiksiz qabysý, tutasý áli joq.

Uıyqtap jatqan, tynyp jatqan álem men «senniń» tynymy birine biri sińip, birjola ulasyp kete qoımaǵan. («Podojdı nemnogo»), Abaıda, kerisinshe, syrtqy álem men «sen» –niń (nemese, ekinshi jaqtaǵy «menniń») anyq tynshý tabar sátinde birlik bar. Abaı keńistiginde áli tıanaq tappaǵan ýaqyt qozǵalysy seziledi. Tún boıaýy tolyq jaıylmaǵan, tynyshtyq tolyq ornamaǵan. Sondyqtan, jol shań shyǵarmaı, japyraq silkine almaı tynǵansha, saǵan da azyraq sabyr qylý kerek. Tún men tynyshtyq kemeline kelgende, sen de tynshyǵasyń. Iaǵnı, Lermontovtaǵy birtutas kúıdiń qosymsha detaldaryndaı jol men japyraq, Abaıda – tolyq tynshyǵýdyń aldyndaǵy siltideı tynǵan óliara mezet, aralyq sát. Dál osy aradan tabıǵat kúıi adamnyń ańsaryna aýysady: ǵalamdaǵy tynyshtyq pendeniń tynymyna ulasady. Shartty raı formasyndaǵy «sabyr qylsańnyń» boljaldy keler shaqta turǵan etistiktermen baılanysy endi-endi baıyrqa tappaq tún tynyshtyǵy men pendeniń ańsaýly damyl sátiniń ýaqyt turǵysynan tolyq sáıkestigine meńzeıdi.

Sonymen, «Tynshyǵarsyń sen-daǵy — Sabyr qylsań azyraq». Uıqyǵa batqan baıtaq dúnıedegi tynyshtyq áldıi, duǵadaı uıytyp, tylsymdaı terbegen únsizdiktiń ańyraǵan aýyr, kúńirengen dybyssyz saryny osyndaı bir jan damylyna shaqyrsa kerek-ti. Tabıǵat pen adam uly baıyrqa, tuńǵıyq tynymda qaıta tabysty... Osy arada toqtaısyń... Bul qaı tynym? Kúndelikti tátti uıqy ma, joq, birjola tynshyǵý ma? Tań atqansha ma, máńgilik pe?

* * *

Osy óleńdi oqyǵanda, eske túsirgende, biz árdaıym óleńniń ózinde joq bir tereń maǵynalar týraly oılaımyz. Jáne ol maǵyna sózsiz bar dep bilemiz. Jalpy shynaıy óner týyndysynyń jalǵyz ǵana syrmen shektelmeı, alýan túrli mánis-maǵynamen qubylatyny belgili. Kóringen sýrettiń boıaýynan, aıtylǵan sózdiń astarynan sarqylmas maǵynalar óristep jatatyn qubylys — uly shyǵarmalardyń úlesi. Bul —«Qarańǵy túnde taý qalǵyptyń» da mańdaıyna jazylǵan taǵdyr. Óleńde beınelengen tabıǵat tynymyn ózekti pendeniń áıteýir bir óletin aqıqatyna meńzeý dep jorısyń. Lermontovtaǵy «otdohnesh» pen Abaıdaǵy «tynshyǵarsyńda» sol beıneli bir tereń tragızm jatqandaı. Jan-dúnıeń sanasyz túısikpen qabyldaýǵa beıim bul syrdy, «ǵylymı» túrde túsindirý, belgili dárejede, áýreshilik bolmaq. Degenmen, óleń qurylymyndaǵy osy túısikke túrtki bolarlyq belgilerdi qarastyryp kóreıik.

Aldyńǵy alty jolda aqyn túngi tabıǵat pen tynyshtyqtyń beınesin jasaıdy. Sońǵy eki jol nazar ıesiniń ózine (ne belgisiz, beıtarap «sen»–ge — jalpy adamǵa) qatysty syr. Jańaǵy alty joldyń árqaısysy poetıkalyq tutas obrazdyń (tún, tynyshtyq) sheńberinde tyǵyz tirkesip, satylaı jyljyǵan metaforalyq baılanystar tizbeginen týrady: taý qalǵıdy, balbyraıdy, uıqyǵa ketedi; del-sal dalany salbyrap tún basady; jol shań shyǵarmaıdy, japyraq silkine almaıdy — bári de adamǵa top áreket, qımyl, kúı, haldi bildiretin metaforalyq etistikter. Al adamǵa qarata aıtylǵan sońǵy eki jolda mundaı aıqyn balama beıneler joq — adamdy «adamdandyrý» qajetsiz. Aldyńǵy joldarda barynsha «adamdandyrylǵan» tabıǵat, mezgil, keńistik qubylystary sońǵy, túıindi eki joldaǵy adamǵa qatysty kúıge tabıǵı ulasady. Birtutas tynyshtyq garmonıasynda tutasyp, óleń mazmunynyń tereń qabattaryn qamtyǵan potensıaldy maǵynalyq opozısıa osylaı aıqyndalady: tabıǵat — adam. Getelik tanymda, adam — tabıǵatpen tamyrlas, tektes qubylys. Ol da tabıǵattyń bir obektisi, tabıǵattyńeń bıik jaratyndysy. Adam oıy — tabıǵattyń ózin-ózi taný quraly. Sondyqtan «Jolaýshynyń túngi jyryndaǵy» túngi tabıǵatty kórýshi nazardy, ǵalam tynyshtyǵyn sezinýshi túısikti — tabıǵattyń óz rýhy dep tanýǵa bolady. Sol rýh óz obektisi — adamǵa da sondaı bir tynymdy ýáde etedi. Biraq, barsha ǵalamdaǵy baraqat, baıyz, garmonıa pendeniń jan dúnıesin áli tolyq baýrap úlgergen joq. Ózin ózi kórip, barlap-baqylap, túısinip turǵan rýh uıqyǵa ketken adamnyń sanasymen birge óshpek, tynbaq. Adamnyń tabıǵat týraly oıy tabıǵattaǵy ózin ózi tanýshy rýh bolyp ózine obekt retinde, ekinshi jaqtaǵy esimdik arqyly («sen») «til qatady». Tabıǵat pen adam tynymynyń tutasar sátinde osy eki stıhıanyń garmonıalyq úılesimin paryqtaǵan sol rýh qana oıaý. Eki tynymnyń mezgil jóninen sál sáıkespegen aralyǵynda sol rýh tur. Tabıǵattyń máńgiligimen salystyrǵanda — qas-qaǵym sáttik rýh. Ózekti janǵa ólshep qana bergen sanaly tirshilik.

Gete boıynsha, tabıǵat úshin ótken men bolashaq joq, tabıǵat úshin bári — dál qazirgi mezet, naq osy shaq. Tabıǵat úshin sol naq, osy shaqtyń ózi — sheksizdik, máńgilik. Geteshe, adamnyń tabıǵat ýysynan shyǵyp ketýge erik-dármeni joq, ol bizdi suraýsyz, eskertýsiz shalqar ıirimine tartyp áketedi de, qashan qaljyrap, qarmanýdan qalǵansha sol qaınaǵan qurdymda shyrq úıirilip aınala bermekpiz. Tabıǵat jaqsylyq, jamandyq degendi bilmeıdi. Biraq ol ómirden, jaqsylyq-jamandyqtan qajyǵan pendeniń sharshaýly tánine — tynym, kúızelgen janyna — pana, saıa taýyp bere alady... «Jolaýshynyń túngi jyry» jazylǵan tustaǵy uly aqynnyń jalpy kóńil-kúıi, alyp oıynyń ańsary osy ańǵarda edi.

Geteniń segiz joldyq kishkentaı shedevrinde «bar tabıǵat, kúlli álem sıyp tur» – dep jazady Gete shyǵarmashylyǵynyń áıgili bilgiri A. Anıkst. Al, sol tabıǵat pen álemde (geteshe: máńgilikte) ýyzdaı uıyp, siltideı tynǵan ulan damyl, túpsiz tynymnyń astarynda, arǵy tereń qabatynda ne bar? Bizdińshe, adam janynyń sol máńgilikpen mámilesi bar. Adamdaǵy sáttik ǵumyrdyń tabıǵattaǵy sheksizdikke áldebir tejeýsiz, kúshteýsiz, yryqsyz ymyramen ulasýy bar. Jeke (adam) men jalpynyń (tabıǵat) garmonıalyq tynymda sońǵy tabysýy bar.

Tynym tileýshi pendeniń ańsaryn aıalaǵan ǵalamdyq, máńgilik Tynyshtyqtyń tuńǵıyq sazy men saryny sanańda únsiz bebeýlegen úzdiksiz zaryq bolyp sarnaıdy.

Óleńdegi ýaqyt tynshyp, toqtap tur. «Toqtaǵan» ýaqyt — ótken shaqty da, bolashaqty da bilmeıtin tabıǵattyń naq osy shaǵy, kúńirenip-kúızelgen boljaýsyz, bolmyssyz tynyshtyǵy. Iaǵnı, Máńgiligi. Sen de tynyǵasyń. Sol tynyshtyqqa, máńgilikke — tabıǵatqa sińesiń.

Óleń mátinindegi jáne bir boljaýly maǵynalyq polúster jubynyń — máńgilik — qas-qaǵym (sát) qarym-qatynasynyń poetıkalyq óris, kerneýi adam men tabıǵattyń, sana men stıhıanyń osy mámilesine sarqyp, sheshim tabady. Bul — sharshap, sarqylǵan pendeniń ǵalamdyq tynymda ómirmen, bolmyspen qaıta tolyǵýy, nemese, sol tynymǵa sińip joǵalýy. Mezi tirshilikten, ómir qumarynan azat bolýy...

Uıqy men ólim ejelden shendestiriledi. «Ilıadada» uıqy — ólimniń aǵaıyny atalady. «Uıyqtaǵan da — bir, ólgen de bir» degen sóz qazaqta da bar. Ótken ǵasyrdaǵy evropa, orys romantıkterinde tún men uıqy sondaı sımvoldyq mánge ne. Qaı eldiń poezıasynda bolsyn, mundaı poetıkalyq tuspal-beıne qazir ábden úırenshikti (mysaly, «Bir kúni ketsem uıyqtap oıanbaspyn»— Qasym Amanjolov). Lermontovtaǵy túngi uıqy, ańsarly tynymdy únsiz terbetken tynyshtyqty da osy beıne-tuspal aıasynda qabyldaýǵa beıilsiń. Orys aqynynyń daýyl men damyl arasynda sharq urǵan lırıkalyq tulǵasynyń tirshilik pen ǵalamnan árdaıym tynyshtyq, tynym, tolas izdegen kóńil-kúıi Gete óleńiniń rýhymen tolyq úılesedi.

Lermontov týyndysyna («Iz Gete») kózqaras ártúrli. V. Jırmýnskıı, A. Fedorov sıaqty zertteýshiler ony tóltýma shyǵarma dep tanıdy — Gete óleńi tek túrtki esebinde. Bıdi bireýleri (máselen, B. Eıhenbaým, V. Brúsov) anyq aýdarma dep sanaıdy. Shyndyǵynda, bastapqy jáne sońǵy eki jol bolmasa, Lermontov mátini túpnusqamen dóp túspeıdi. «Gornye vershıny»-dy, belgili dárejede, Gete taqyrybyna erkin tolǵanys dep te qaraýǵa bolady. Mundaǵy tynym men uıqyny álemdik ádebı jáne fılosofıalyq úrdis rýhynda máńgilik tynshý, ólim dep uǵýǵa negiz áldeqaıda kúshtirek. Lermontovtaǵy tún men tynyshtyqtyń sımvoldyq máni aıqynyraq. Getede joq qosymsha naqty detal — beınelermen («Ne pylıt doroga — Ne drojat lısty») tirshiliktiń tragedıalyq sónýine, ómir qumarynyń, erik pen tilektiń birjola óshýine poetıkalyq týra tuspal jasalady. Sóıtip, nemis aqynynyń nusqasyndaǵy panteıstik muń Lermontovta jeke adam ǵumyrynyń tereń tragızmine deıin óristeıdi.

Óz kezeginde, «Qarańǵy túnde taý qalǵyptyń» da Gete, Lermontov mátinine táýelsiz maǵynalyq reń, sıpattary bar. Bul, eń aldymen, óleńdegi ýaqyt mejesine qatysty aıyrmashylyqtardan kórinedi. Gete men Lermontovta psıhologıalyq paralelızm — aıyrym ýaqytty (raznovremennyı): tabıǵatta tolyq tynyshtyq ornaǵan, adamnyń tuspaldy tynymy — áli kútýli. Tynyshtyqtyń meńireý sımfonıasy sálden soń óz saltanatyn kúńirengen sońǵy akordpen birjola baıandy qylmaq... İshin tartyp tynǵan qara túnek tuńǵıyq —sol sáttiń ańsarymen, eń aqyrǵy jubanyshtyń zaryǵymen tirshilik pen shýdyń qulaqta qalǵan kómeski shyńyly bolyp syńsyp tur. Dál qazir, naq osy shaqta. Abaıdyń ýaqytynda mundaı aıqyn meje joq. «Qarańǵy túnde taý qalǵyptyń» qurylymdyq bólikterinde — metaforalyq júıede tolyq shendestirilgen tabıǵat pen adam kúıinde — maǵynalyq-beınelik qana emes, ýaqyt qatynasy jóninen de teń turǵylyq, teń quqyqtyq bar. Tabıǵat pen adam tynymy — bir. «Sabyr qylsań azyraq»— degen meje ekeýine de ortaq: erte me, kesh pe, búgin be, erteń be, joq, jalpy bir bolýǵa tıis pe — áıteýir osy sát keler («sabyr qylsań azyraq»), tabıǵattaǵy dymy quryp tynǵan qozǵalys, talmaýsyrap sóngen dybys, salyǵyp shókken túnmen birge sen de shógesiń, sónesiń — tynshyǵasyń. Taý uıqyǵa keter, dalany tún basady, jol shań shyǵarmas, japyraq silkine almas, sen de tynshyǵarsyń... «Sabyr qylsań azyraq»—osy etistikterdiń maǵynasyndaǵy boljaldy ýaqytqa tıesili meńzeme. Onyń, joǵaryda aıttyq, tabıǵat pen adamǵa qatysy — teń, ortaq.

Tynyshtyqtyń qulaqqa estilmes, kóńilge ǵana aıqyn kómeski sazy, kúńirengen kúngirt saryny Lermontovta da, Abaıda da mol. Sarylǵan únsizdiktiń úni, boljaýsyz keńistiktiń tynys-demi, aýqym-aıdyny óleńdegi daýysty dybystardyń áýeninen sezilgendeı. Orys aqynyndaǵy o, y men qazaqsha mátindegi basym a, y tynyshtyq úni men keńistik qurylymynyń eki óleńdegi uqsastyǵynda, aıyrmashylyǵyn da tanytady. Bul dybystar sol úzilmeı ańyraǵan sheksiz saryn, túngi keńistikti qupıa ańsarmen únsiz arbaǵan, tylsymdaı terbegen tuńǵıyq áýenniń akýstıkalyq beınesi. Lermontovtaǵy eń mol ushyrasatyn daýysty o — y uıqydaǵy álem, tynymdaǵy tabıǵattyń óz sazyndaı. Sondaı-aq shekteýli keńistiktiń vertıkaldy qurylymyna nusqaǵandaı. Abaıdaǵy jazyq dala, mol keńistik ańyraǵan ashyq a-men beıne tabady.

Zertteýshiler Lermontovtyń mýzykaǵa óte beıim, ózi – jaqsy sýretshi bolǵanmen, jan dúnıesi dybysqa, sazǵa boıaýdan da góri sezimtal bolǵanyn aıtady. Oǵan deıin orys poezıasynda, jalpy, dybys, án, áýen týraly óleń de az bolǵan. Qazaq poezıasynda da Abaıǵa deıin solaı. Abaıdyń án-kúı ásemdigin, maǵyna-mánin tolǵaǵan óleńderinen Lermontovtyń keıbir saryndardy aınytpaı tanyp alýǵa bolady. Máselen, Lermontovtyń «Zvýkı» óleńi men Abaıdyń «Qulaqtan kirip boıdy alarynyń» beınelik-taqyryptyq sabaqtastyǵy daý týdyrmaıdy.

Eki aqynnyń mýzykaǵa degen erekshe zeıin-yqylasy óleńderiniń taqyryp, beıne júıesinen ǵana emes, dybystyq-áýendik túziliminen de jaqsy baıqalady. Áýen úılesimine qapysyz sezgir túısikti, dybystyq beıneniń: poetıkalyq tutas mazmunmen baılanys-birligi taldanyp otyrǵan óleń mátinderinen anyq kórýge bolady. Abaı Lermontov týyndysynyń rýhyn, stıl tutastyǵyn tolyq saqtaǵan.

* * *

Endi, »Qarańǵy túnde taý qalǵypty» jáne bir oqy mán-maǵynasyn qaıta bir paryqtap kóreıikshi. Álde jubatý, álde muń — óleńde jaqyn turǵan bir baıyz, tynymnyń bary aıtylady. Týra maǵynasyna shaqsaq, kádimgi tolas, kúndelikti damyl sıaqty. Oqyrman bul sátti — máńgilik tynym, dem úziler, dám taýsylar saǵatqa balaıtyn maǵyna óleń mátininen tikeleı kórinbeıdi. Abaıda — ásirese. Óleń sýretinde — tún tuńǵıyǵynda damyldap jatqan tirshilik bar. Uıqyǵa keterdegi taý tirshilikpen balbyraıdy. Qaraýyta kólbegen jym-jyrt dalada del-sal tirshilik bar. Shańy shyqpaı ańyrǵan sharshaýly jolda, támam tynym, orasan damyldyń mastyǵy býynyna túsip qaljyraǵan aǵashtardyń qybyrsyz tynǵan japyraǵynda tynysyn tereńge jiberip tirshilik únsiz uıyp tur. Taýdyń uıqyly saryny, tynyshtyqtyń túısigińde kúńirengen tylsym mýzykasy... Bári tirshilikpen tynystaıdy. Túngi ǵalamnyń samarqaý, qupıa yrǵaqtary damyldaǵy júrektiń soǵysyndaı baıaý ǵana, tirshilikpen tolqyndaıdy... Osy «tirshiliktiń» bárin tikeleı ákep «ólimge» kıliktirý, kompozısıa logıkasyna, jalpy beınelik-maǵynalyq, tutas qurylymǵa qaıshy bolar edi. Óleńniń týra maǵynasy, kompozısıa, beıne qısyny jandy tabıǵattaǵy («adamdandyrylǵan») damyl men tiri adamnyń tynymyn berilgen kontekste teńdikte (adekvatty) qaraýǵa meńzeıdi. Bul — ýaqyt pen keńistiktegi, ıaǵnı barlyqtaǵy, bolmystaǵy tynym. Tiri tynyshtyq. Máńgi joqtyqtyń qap-qara qurdym túnegi emes. Óleńde ǵarysh álemi kórsetilmese de, osy túndi, eń aldymen, Tirshiliktiń, jaryq dúnıeniń juldyzdy túni dep qabyldaısyń. Óliniń tynyshtyǵy emes, osy baraqat, tynym — qajyǵan pendesine Táńiriniń qylǵan raqymy dep bilesiń.

Óleńniń «ústińgi» qabatyndaǵy astarly baılanys, psıhologıalyq paralelızm — oı-sezim, ańsar-zaýqyńdy aldymen osy ańǵarǵa burady. Salbyrap tún basqan tabıǵattyń tynshý kúıi shaldyqqan, sharasyz jumyr bastynyń áıteýir bir tynymnan dámetken túıindi syryna ıshara bolyp óriledi. Dúnıeniń kúndizgi jaryǵynan, qym-qýat shýy, qarbalas-ábigerinen, qýanyshtan, yzadan, kúlkiden, qaıǵydan qajyǵan pendeniń úzdigip jetken damyl sáti kúnniń aptaby, jeldiń ańyzaǵynan kebersip kóni qatqan, shańytyp sharshaǵan dalanyń túngi qońyr-salqyn tynyshtyqta tynys taýyp, jym-jyrt, del-sal bolyp sozyla solyqtap jatqan qalpymen astastyrylady. Degenmen, osy óleń mazmunyn, tabıǵat — adam maǵynalyq opozısıasynyń sheshimin, nege máńgilik pen mezet, ómir men ólim máseleleriniń aıasynan izdeýge beıimbiz? Jáne buǵan Abaı mátini kóbirek negiz beretini qalaı?

Joǵaryda tún, uıqy, tynyshtyq sózderiniń álemdik ádebı jáne fılosofıalyq dástúrdegi sımvoldyq mán-maǵynasy týraly aıttyq. Óleńniń ishki kompozısıalyq qurylymynda teńdestirilgen tabıǵat pen adam tynymy óziniń ontologıalyq maǵynasynda teń emes. Tabıǵattyń máńgiliginiń janynda adam ómiri — qas qaǵym ǵana. Máńgilikpen shendestirilgen qas-qaǵym — joqqa tán. Osynyń bári óleń ıntonasıasymen, dybystyq beıne, áýendermen tutasyp, poetıkalyq sýggestıa (kórkemdik ártúrli tásildermen mátinnen tys astyrtyn maǵynalardy sezdirý, meńzeý) týdyrǵan. Abaıda bul «tynshyǵarsyń» etistigimen tipti kúsheıe túsken. «Otdohnesh»-ka naq balama — demalasyń, tynyǵarsyń, damyldaısyń. «Tynshyǵarsyńnyń» ekspressıasy kúshtirek, aýyspaly maǵynaǵa (keń turǵyda — metaforaǵa) kósherlik múmkindigi de molyraq. Qazaq oqyrmany úshin bul sózdiń semantıkalyq reńi metaforalyq qoldanystaǵy ózge sınonımderinen góri, máńgilik tynym (ólim, joqtyq) maǵynasyn aıqynyraq berýge tıis.

Tabıǵat pen adamdy tutastyryp jatqan metaforalyq kópirler óleń mazmunynyń «astyńǵy» shyńyraý qabatynda pende ǵumyrynyń ótpeliligin, aqıqat ólimdi, jaratylys-bolmystyń sońǵy danalyǵyn moıyndaǵan orasan metaforalyq tuspalǵa ulasady. Bul —«Dúnıe óter-keter baıany joq» degen beıtarap, úırenshikti shyndyq ta emes, «Dúnıe, men qaıteıin jalǵanyńdy» deıtin taptaýryn ókinish te emes — ótkinshi ǵumyrdyń Máńgilikpen osy mámilesine parasatty pendeniń oıshyl muń, fılosofıalyq sabyrmen júginýi.

Sonymen, «Tynshyǵarsyń»...— deıdi Abaı. Egizqabat, qosastar arnada sabyrmen tolqyp, tolqyndary almasyp, aǵysqa aǵys jalǵaı, tereńge tereńin tóseı qozǵalǵan maǵynalyq aǵyndar osy «tynshyǵarsyńda» toǵysyp, tuńǵıyǵy shymyrlaǵan túpsiz telegeıge aınalady.

«Men» ólmekke taǵdyr joq áýel bastan —«Meniki» ólse ólsin, oǵan beki»,— deıdi Abaı. Iaǵnı, tán («meniki») shirıdi, joǵalady, jan, rýh («men») –máńgi. Abaılyq osy tanym ańǵarynan kelsek, adam men tabıǵattyń mezgil men keńistik shyndyǵynda talyǵyp jetken osy tynymy — tirshilik, bolmys qamytynan, tán qursaýynan qutylǵan azat rýh, ólmes jannyń máńgiligine — túpki Aqıqatqa ulaspaq.

«Ólim barda qorlyq joq»,— deıdi Abaı.

«Qarańǵy túnde taý qalǵyptaǵy» tynymnan dámeli pánılik — áldebir jaqsylyqtan da úmitker sıaqty...

Áıteýir osy tynymda bir qutqarǵysh kúsh bardaı...

Tún qoınynda bebeýlegen tumsa kúı, tynyq zar — qajyǵan pendesine Táńiri qylǵan raqymnyń habarshysyndaı...