Mynaý qazirgi jańartylǵan baǵdarlama boıynsha orta mektepke qazaq ádebıeti páninen beriletin bazalyq bilimniń mazmuny eken. Kásibı ádebıetshiler tolyqtyra jatar, menińshe munda birneshe kemshilik (olqylyq) bar.
- Bul pán ishteı ádebıettiń tarıhy, syny jáne teorıasy degen salalarǵa bólinedi. Burynǵy baǵdarlamada joǵary synyptar halyq aýyz ádebıetinen bastap búginge, qazirgi qazaq ádebıetine qaraı birte-birte jyljıtyn edi, munda ár synypta ádebıet tarıhynyń ana kezeńinen, myna kezeńinen bir-eki shyǵarmadan úzip-julyp beriledi. Osy durys pa?
- Ádebıettiń ár kezeńin bastap turatyn ortan qol jazýshylar bolady. Solar túgel qamtylǵan ba? Máselen, ánuran avtory N.Nájmedenov, 30 tom mura qaldyrǵan Máshhúr Júsip, qysqa sóz sheberi B.Maılınniń áńgimeleri jáne t.b. bul baǵdarlamaǵa kirmeı qalǵan.
- Aýyz ádebıeti Kerqula atty Kendesbaı men Qobylandy, Qyz Jibek, Asan Qaıǵymen bite me? Qazaq oqýshysyna halqynyń ǵasyrlar boıy jınaǵan mol murasy (100 tom babalar sózi) endi kerek emes pe? Aýyz ádebıetinen osylardy ǵana oqysa jetedi dep kim sheshken? Maqal-mátel, jumbaq, aıtys jáne t.b qaıda?
- Qazaq ádebıettaný ǵylymy men qazaq til biliminiń negizin salýshy, jalpy qazaq fılologıasy ǵylymynyń negizin salýshy Ahmet Baıtursynulynyń eńbekteriniń ishinen búkil orta mektep boıy bala tek «Egin bastary» men «Adamdyq dıqanshysy»degen eki óleńin oqysa, jetkilikti me? Aqań ulttyń ar-ojdany emes pe? Eki óleńinen bala Aqańdy bir tolyq tanyp bola ma? Abaıdan keıingi poezıanyń iri ókili Maǵjannyń Batyr Baıannan basqa bir de óleńi kirmegen. Nege?
- Bir toqsan boıy (24 sabaq) ádebıetten bir-eki shyǵarmany ǵana oqytý balany shekteý emes pe? Máselen, bul baǵdarlama boıynsha oqýshy 9 synypta 4 toqsanda (24 sabaq) tek N.Aıtulynyń «Báıterek» poemasy men Knýt Gamsýnnyń «Ashtyq» romanyn ǵana oqıdy eken. Bul qazaq mektebinde qazaq balasyn rýhanı ashtyqqa ushyratý emes pe? Kórkemsózdiń sheberleri-sol kezeńniń beınesin dál tanytatyn J.Aımaýytov pen M.Áýezovtyń áńgimeleri nege tolyq kirmegen?
- Qazaq ádebıeti pánine 5-pen 11-shi synyptarda alty júzden asa saǵat beriledi eken. Oqýshyǵa ár shyǵarmany taldaýǵa úsh saǵattan berilgende, nege eń qurmaǵanda 200-den asa shyǵarmamen tanysýǵa múmkindik berilmegen? Nege bul baǵdarlama bir oqý jylyna beriletin 108 sabaqqa bar-joǵy 12-14 týyndymen ǵana shektelgen? Mysaly,
5-synypta jyl boıyna 14 shyǵarma,
8-synypta jyl boıyna 16 shyǵarma,
11-synypta jyl boıyna 8 shyǵarma. Bul qoldan jasalǵan shekteý emes pe?
- Ádebıettiń teorıa men syny qaıda? Ondaı bilim nege oqýshynyń jas ereksheligine qaraı mólsherlep berilmegen? Bul ádebıettaný degen ǵylymı pánniń mekteptegi bazalyq bilimine kirmeı me? Jalpy ádebıettanýdyń salalary, osy ýaqytqa deıingi júıelengen kategorıalary, tıpteri degen uǵymdardan oqýshy maqurym bolýy kerek pe? Nege, neni oqytýdy kásibı ádebıetshi ǵalymdar sheship, al Kembrıdjdiń «Jańa» mazmundaǵy oqytý tehnologıasymen qaıta qarýlanǵan ádisker-trenerler sony qalaı oqytýdyń jaıyna ǵana aralaspaıdy? Ádebıettaný ǵylymynyń metodologıasyn beıbereket buzýǵa olarǵa kim quqyq bergen? Negizin Aqań salǵan ádebıet taný ǵylymy endi ádirem qala ma?
- Ádebıet pániniń negizgi maqsaty: ulttyń rýhanı áleýetin qalyptastyrý emes pe? Orta mekteptegi osyndaı júıesiz bilimnen keıin tamyry tarıhı qundylyqtarǵa tereńdemegen batystyń lebine de, shyǵystyń jeline de kózsiz domalaı beretin ultynyń aıalyq bilimine qanyqpaǵan qańbaq sıaqty jastar qaıdan shyǵady dep tańqalýǵa bola ma?
- Jalpy suraq kóp. «Negizgi orta bilim berý deńgeıine arnalǵan «Qazaq ádebıeti» oqý páninen jańartylǵan mazmundaǵy úlgilik oqý baǵdarlamasy» aldaryńyzda. 1,2 jáne 5-7 synyptar osymen oqyp ta jatyr. Ne deısizder, ádebıetshi myrzalar? Eń qurmasa, ún qosyńyzdar!!!
Orta mekteptegi qazaq ádebıetiniń jańartylǵan oqý baǵdarlamasy.
|
Synyp |
Toqsan |
Shyǵarmalar |
|
5synyp Jalpy- 68 saǵat |
1 toqsan (16 saǵat) |
«Kerqula atty Kendebaı» ertegisi, «Qobylandy batyr » jyry, Asan Qaıǵy «Asan Qaıǵynyń jerge aıtqan syny» ańyzy. |
|
|
2 toqsan (15 saǵat) |
Dýlat Babataıuly «O, Aqtan jas, Aqtan jas», Ybyraı Altynsarın «Qypshaq Seıitqul», «Atymtaı Jomart», «Dúnıe qalaı etseń tabylady?» |
|
|
3 toqsan (22 saǵat) |
A.Baıtursynuly «Eginniń bastary mysaly», «Adamdyq dıqanshysy» óleńi, B.Soqpaqbaev «Meniń atym Qoja» hıkaıaty, M. Qabanbaı «Baýyr» áńgimesi. |
|
|
4 toqsan (15 saǵat) |
T.Nurmaǵambetov «Anasyn saǵynǵan bala» áńgimesi, Nurdáýlet Aqysh «Naǵyz áje qaıda?» áńgimesi, D.London «Meksıka uly» áńgimesi. |
|
6 synyp Jalpy- 68 saǵat |
1 toqsan (16 saǵat) |
«Aıaz bı» ertegisi, «Alyp Er Tuńǵa» jyry, Ál Farabı «Qashyqtasyń týǵan jer», «Tirshilikte quryshtaı bol tózimdi», Dospambet jyraý «Qoǵaly kólder, qom sýlar», «Aınalaıyn, Aq Jaıyq». |
|
|
2 toqsan (15 saǵat) |
Abaı Qunanbaıuly «Men jazbaımyn óleńdi ermek úshin», «Ǵylym tappaı maqtanba», «Birinshi qara sóz», «Jetinshi sóz», «Otyz birinshi qara sóz». |
|
|
3 toqsan (22 saǵat) |
S.Toraıǵyrov «Shyǵamyn tiri bolsam adam bolyp», «Shákirt oıy», S.Muratbekov «Jýsan ıisi», O.Bókeı «Tortaı miner aqboz at», Qalqaman Ábdiqadyrov «Qajymuqan». |
|
|
4 toqsan (15 saǵat) |
E.Júnis «Meniń atym – Táýelsizdik» óleńi, A.Altaı «Propıska», R. Ǵamzatov «Ana tili», «Meniń Daǵystanym». |
|
7 synyp Jalpy – 68 saǵat |
1 toqsan (16 saǵat) |
«Qyz Jibek» jyry, Orhon-Enıseı eskertkishteri, «Kúltegin» jyry, Jıembet jyraý «Eńsegeı boıly Er Esim», Qaztýǵan jyraý «Qaztýǵannyń qonysymen qoshtasýy». |
|
|
2 toqsan (15 saǵat) |
Sh.Qanaıuly «Zar zaman», S.Aronuly «Súıinbaı men Qataǵannyń aıtysy», Jambyl Jabaev «Zildi buıryq». |
|
|
3 toqsan (22 saǵat) |
M. Jumabaev «Batyr Baıan», M. Áýezov «Kókserek», Q. Qaısenov «Jaý tylyndaǵy bala», S. Sarǵasqaev «Támpish qara». |
|
|
4 toqsan (15 saǵat) |
M.Shahanov «Narynqum zaýaly», M.Temirhan «Táýelsizbin óleńi», T. Ábdikov «Qonaqtar», A. Pýshkın «Eskertkish». |
|
8 synyp Jalpy – 102 saǵat |
1 toqsan (24 saǵat) |
Qorqyt «Baıbóri balasy Bamsy-Baıraq týraly jyr», Qorqyttyń naqyl sózderi, A.Iassaýı «Danalyq kitaby», Aqtamberdi jyraý «Kúldir-kúldir kisinetip», «Balalaryma ósıet», Shalkıiz jyraý «Bı Temirge birinshi tolǵaýy». |
|
|
2 toqsan (24 saǵat) |
M.Móńkeuly «Úsh qıan», «Saryarqa», Sh.Qudaıberdiuly «Eńlik-Kebek» dastany, «Jastarǵa» óleńi. |
|
|
3 toqsan (30 saǵat) |
M. Dýlatov «Baqytsyz Jamal» romany, B. Momyshuly «Ushqan uıa» áńgimesi, D.Isabekov «Ápke» dramasy, M.Maqataev «Aqqýlar uıyqtaǵanda» poemasy. |
|
|
4 toqsan (24 saǵat) |
T.Ahtanov «Kúı ańyzy» áńgimesi, J.Sahıev «Aıdaǵy jasyrynbaq», «Dabyl» fantasıkalyq áńgimeleri, R. Muqanova «Máńgilik bala beıne». |
|
9 synyp Jalpy – 102 saǵat |
1 toqsan (24 saǵat) |
J.Balasaǵun «Qutty bilik», Sheshendik óner: Maıqy bı men Móńke bıdiń sheshendik sózderi, Ánet baba «Ne arsyz? Ne ǵaıyp? Ne daýsyz?», Tóle bı «Erdiń baqyty – áıel», Áıteke bı «Qasqakól daýy», Qazybek bı «Kim jaqyn? Ne qymbat? Ne qıyn?», S. Datuly «Balabı men Syrym», Buqar jyraý «Tilek», «Áı, Abylaı, Abylaı», «Asqar taýdyń ólgeni», «Birjan – Sara» aıtysy. |
|
|
2 toqsan (24 saǵat)
|
Nysanbaı jyraý «Kenesary – Naýryzbaı», Mahambet Ótemisuly «Mahambettiń Baımaǵambetke aıtqany», «Men, men, men edim», «Baǵanaly Terek», Sh.Ýálıhanov «Ystyqkól kúndeligi». |
|
|
3 toqsan (30 saǵat) |
İ. Jansúgirov «Qulager» poemasy, B.Maılın «Shuǵanyń belgisi» hıkaıaty, Ǵ. Músirepov «Ulpan» romany, T. Aıbergenov «Saǵynysh», F. Ońǵarsynova «Óleń, men seni aıalap ótem». |
|
|
4 toqsan (24 saǵat) |
N. Aıtuly «Báıterek» poemasy, Knýt Gamsýn «Ashtyq» romany. |
|
10synyp, jaratylystaný-matem. Jalpy – 68 saǵat |
1 toqsan (16 saǵat)
|
Abaı shyǵarmashylyǵy. «Segiz aıaq», «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym», «Laı sýǵa maı bitpes qoı ótkenge» óleńderi; on jetinshi qarasóz, otyz ekinshi qarasóz, «Masǵut» poemasy. |
|
|
2 toqsan (15 saǵat) |
M.Sárseke «Qanysh Sátbaev» roman-esse.
|
|
|
3 toqsan (22 saǵat) |
A.Kemelbaeva «Shashty» áńgimesi, T.Sultanbekov «Kóshpeli altyn» ǵylymı fantasıkalyq áńgime, Orazaqyn Asqar «Shette júrgen baýyrlarǵa» óleńi. |
|
|
4 toqsan (15 saǵat) |
Sh. Murtaza «Beseýdiń haty» dramasy, J.Bódesh «Jalǵyz» poemasy. |
|
10 – synyp, qoǵamdyq- gýmanıt. Jalpy – 102 saǵat |
1 toqsan (24 saǵat) |
Abaı shyǵarmashylyǵy. «Segiz aıaq», «Óleń – sózdiń patshasy, sóz sarasy», «Kóńilim qaıtty dostan da, dushpannan da», «Sabyrsyz, arsyz, erinshek», «Qalyń elim, qazaǵym, qaıran jurtym», «Bolys boldym, minekı», «Laı sýǵa maı bitpes qoı ótkenge» óleńderi; on jetinshi qarasóz, otyz ekinshi qarasóz, otyz úshinshi qarasóz, «Eskendir» poemalary. |
|
|
2 toqsan (24 saǵat) |
Júsipbek Aımaýytov «Aqbilek» romany, Á.Kekilbaev «Ańyzdyń aqyry» povesi. |
|
|
3 toqsan (30 saǵat) |
M.Maǵaýın «Shaqan - sheri» romany, Sh.Aıtmatov «Borandy beket» romany, U.Esdáýletov «Biz túrkilermiz». |
|
|
4 toqsan (24 saǵat) |
Q.Jumadilov «Taǵdyr» romany, Shahmardan Qusaıynov «Tomırıs» dramasy, Sh.Murtaza «Táýekel toı» áńgimesi. |
|
11 – synyp, jaratylystaný – matem. Jalpy – 68 saǵat |
1 toqsan (16 saǵat) |
O.Bókeı «Ataý kere» povesi, J.Ábdirashev «Dala, seniń ulyńmyn» óleńi. |
|
|
2 toqsan (15 saǵat) |
B.Muqaı «Ómirzaıa» romany, Lıra Qonys «Tıyn» áńgimesi.
|
|
|
3 toqsan (22 saǵat) |
M. Áýezov «Abaı joly» roman-epopeıasy 1, 2-tom. |
|
|
4 toqsan (15 saǵat) |
Q.Myrzalıev «Qyzyl kitap» poemasy, S.Balǵabaev «Toıdan qaıtqan qazaqtar» komedıalyq dramasy.
|
|
11 – synyp, qoǵamdyq – gýmanıt. Jalpy – 102 saǵat |
1 toqsan (24 saǵat) |
S.Seıfýllın «Syr sandyq» óleńi, I. Esenberlın «Qahar» romany, A.Súleımenov «Besatar» povesi. |
|
|
2 toqsan (24 saǵat) |
S. Elýbaı «Jalǵan dúnıe» romany, Qasym Amanjolov «Ózim týraly» óleńi.
|
|
|
3 toqsan (30 saǵat) |
M. Áýezov «Abaı joly» roman-epopeıasy.
|
|
|
4 toqsan (24 saǵat) |
T.Moldaǵalıev «Baýyrlar» óleńi. M.Raıymbekuly «Kóshbasshy» poemasy, Ernest Hemıngýeı «Shal men teńiz» povesi.
|
Bıjomart Qapalbek,
fılologıa ǵylymdarynyń kandıdaty
