Dástúrli ánshi Sáýle Janpeıisova búgingi qazaq estradasyna kóńili tolmaıtynyn aıtty. Qamshy.kz aqparat agenttiginiń tilshisine bergen suhbatynda fonogramny joıý máselesin taǵy kóterdi.

– Qazir TMD elderiniń kópshiligi fonogramdan bas tartyp jatyr. Máselen, Ázirbaıjanda mádenıet mınıstriniń ózi ánshilerin jandy daýysta án aıtýǵa mindettedi. Al bizdiń bılik neden qorqady?

–  Naǵyz talanttar bar, tek olardyń jolyn ashý kerek. Dımash Qudaıbergenniń ózi Qazaqstanda júrip tanylǵan joq. Halyq ta, bılik te ony Qytaıǵa baryp, álgi baıqaýda óner kórsetken soń ǵana moıyndady. Ókinishtisi, búginde bizdiń tyńdarmannyń qulaǵy biteýli. Teledıdardan kimdi kórse, sony tanıdy. Al ánshilerimizdiń teledıdarda qalaı óner kórsetip júrgeni bárimizge málim. Daýystary da, ózderi de jasandy. Árıne, kórermen ondaıǵa tez aldanady. Kimniń naǵyz, kimniń kemtalant ekenin olar ajyrata almaıdy. Sony arnaıy organdar qolǵa alsa degen tilegimiz bar.

Kez kelgen kesh fonogramsyz ótpeıtin boldy. Jandy daýysta án aıtý jaıynda usynys túse qalsa, juldyzdarymyzdyń esi shyǵady.

Osy ýaqytqa deıin bul máseleni kótergender kóp boldy. Alaıda shyǵyp jatqan nátıje joq.  Endi, mine, ýaqyty kelgen sıaqty. «Sabaqty ıne sátimen» demekshi, bul nárseni el umytpaıdy, biz umytpaımyz, sońyna deıin kúresemiz.

Kezinde fonogram máselesi kóterilgende mınıstrlik bul proseske daıyn emestigin aıtqan. «Eger fonogramny alyp tastaıtyn bolsaq, sahnamyz bos qalady», – deıdi olar. Sonda bizdiń sahnamyz búgingi juldyzdarmen ǵana ólshene me? Fonogramsyz án shyrqaı alatyn talanttar qanshama? Sol talanttarymyz da jandy daýyspen aıtpaıtyn bolsa, olar ózderin ary qaraı damytýdyń ornyna, kerisinshe, óshiredi. Óner de sport sekildi. Kez kelgen sportshy jarysqa úlken ázirlikpen shyǵady ǵoı. Óner de sony talap etedi.

– «Óner joly – aýyr jol» deıdi ǵoı...

– Iá, árıne! Biraq fonogram arqyly biz sol aýyrdy jeńildettik qoı. Qazaq estradasynda shyn talanttar jetip jatyr. Degenmen bári fonogramǵa súıenip, ábden jalqaýlanyp alǵan. Múmkin artyq problemany qajet etpeıdi, múmkin óz-ózderine senbeıdi. Eń ońaı joldy tańdap alyp, sol baǵyttan aýatyn túrleri joq.

– Myna zamanda bir án aıtyp, tanymal bolyp ketken ánshilerdiń sanynda shek joq. Ánderiniń mátini maǵynasyz. Jalpy qazaq estradasynyń «sózi» qashan túzeledi?

– Bul da – úlken problema. Qazaq radıosyn Júrsin Erman basqaryp otyrǵanda men kórkemdik keńes quramynda boldym. Sonda jańadan shyqqan ánderdi Roza Rymbaeva, Keńes Dúısekeev syndy keńes músheleri otyryp tyńdaıtynbyz, keıin suryptaıtynbyz. Sózderi maǵynasyz bolsa, qaıta jazdyrýǵa jiberetinbiz. Ánniń sózi, áýeni, aranjırovkasy jáne oryndaýshysy degen bolady. Eger osy tórteýi teń bolsa, án halyqtyń júregine jol tabady. Al qazirgi jastardyń arasynda ádemi án jaza alatyndar bar, alaıda sol ánniń sózderine kóńil bólmeıdi. Keıde sol maǵynasyz ánder ádeıi jazylatyn sekildi. Sebebi halyqtyń nazary eń aldymen oǵash dúnıege aýady. Oryndaýshylary osyndaı dúnıelermen alǵa túsip ketip jatyr.

Shyny kerek, óner de naryqqa kirgen. Naryqta kim óziniń dúnıesin qalaı ótkizse, solaı aqysyn alady. Bul úrdis bizge shetelden kelgen. Qazaq áý basta ondaı emes edi ǵoı. Bizde bıik sana, tereń fılosofıa, mazmundy-maǵynaly dúnıeler boldy. Qarabaıyr sózge, ánge qurylǵan týyndy atymen bolmaǵan. Sol jolymyzdan jańylyp baramyz. Munyń bári aqshanyń sońyna túsip, ataq qýǵandardyń kesirinen bolyp jatyr.

Sol sebepti óner joly ekige aıyrylǵan. Ata-babanyń jolymen kele jatqandar jáne aqsha tabýdy maqsat etip, ózderinshe jol salyp júrgender. Ondaılardyń joly qanshalyqty uzyn nemese qysqa ekenin ýaqyt kórsetedi. Biraq tyńdaýshyǵa áseri taǵy bar.

– Nege búgingi jastarymyz sondaı arzan dúnıege qumar? Shyn talanttar nege baǵalanbaı jatady?

– Sovet ókimeti tusynda qazaq mýzykasynda biraz qıyndyq boldy. Qazaqtyń tarıhyn, batyrlyǵyn, qaharmandyǵyn jyrlaıtyn dúnıelerge tyıym salyndy. Sonyń kesirinen búginde jyr-dastandarymyz kóp aıtylmaıdy. Biraq táýelsizdiń aq tańy atqan myna zamanda eshkim eshkimniń qolyn baılap otyrǵan joq. Qaıtadan shyǵarýymyz kerek, aıtýymyz kerek.

Biraq óz tyńdarmanymyzdy ózimiz qurtyp otyrmyz. Telearnalarda halyq ánderi shyrqalatyn baǵdarlama joq. Ony halyq qaıdan tyńdaıdy, qaıdan tanıdy? Halyq ánderin aıtatyn dástúrli ánshilerdiń aıaǵyna kóbine tusaý salynyp jatady, qarymy da, qarjysy da jetpeıdi. Sol sebepti jeke keshter ótkizýine múmkindik týa bermeıdi. Al endi «tanymasyn syılamas» degendeı, dástúrli ánshilerimiz halyq arasynda onsha ataqty emes.

Sol úshin telearnalardan halyq mýzykasyna arnaıy saǵat bólinýi kerek. Muny da  mádenıet mınıstrligi sheshýi kerek. Mınıstrliktiń qarjysy kimge ketpeı jatyr? Tipti, Qazaqstanda ótken EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesinde bir de bir dástúrli án aıtylǵan joq. Bizdiń keshegi Ámire Qashaýbaevtyń ózi Fransıada, Germanıada án shyrqaǵan. Al biz myna turǵan Astananyń sahnasyna shyǵa almadyq. Esesine, sheteldiń bar juldyzyn shaqyrdy. Ketip jatqan shyǵyn. Sol qarjyny nege qazaqtyń ıgiligine bólmeske?

Shyny kerek, dástúrli ónerdiń tyńdaýshysy aýylda ǵana. Qalada bar shyǵar, alaıda biren-saran. Telearna túgel shoýǵa tunyp tur. Tanymdyq baǵdarlamalar joqtyń qasy.

Endi aıtyńyzshy, bizden keıingi kele jatqan urpaqqa ne qaldyramyz? Álgi «Alony» ma, álde «Joq-joqty» ma?

Sol dástúrimizdi, qazaqtyǵymyzdy elge tanytý óz moınymyzǵa júkteldi. Aýyl-aýyldy aralap, turǵyndaryna konsert qoıyp bersem degen armanym bar. Negizi ol – arman emes, mindet.

– Óz salańyzdaǵy bılik tizgini qolyńyzǵa tıse, eń birinshi ne ister edińiz?

– Men barlyq konserttik ujymdarǵa el aralap, halyqpen etene jaqyn bolýyn mindetter edim. Eń bastysy, tiri daýysta án shyrqaýlaryn talap etemin. Máselen, men bir jyldary Atyraý oblysy Qyzylqoǵa aýdanyndaǵy Muqyr aýylynda kesh ótkizip edim. Sol kezde maǵan aýyl turǵyndary: «68 jyldan keıin kelip turǵan alǵashqy ártis sensiń», – dep rıza boldy. Sońǵy ret ol aýylǵa Roza Baǵlanova barǵan eken. Osyndaı jaǵdaılarda ǵana halyqtyń rýhyn kóteremiz. Bizdiń mindetimiz – aldymen halyqtyń ulttyq rýhyn oıatý. Onyń úlken tarmaǵy – mádenıet, onyń ishinde óner. Qazaqtyń naǵyz ónerimen eldiń ár túkpirindegi tyńdarmandy sýsyndatqanymyz jón. Bizdiń elimiz qýrap qalǵan egin sekildi. Sony jaqsylap turyp sýarsaq, shirkin! Sonda ǵana qalyń qazaqtyń suranysyn qanaǵattandyramyz.

– Tek fonogrammen án aıtyp, halyqty aldap, sahnanyń kıesin ketirip júrgen ánshisymaqtarǵa ne aıtar edińiz, qalaı qamshylar edińiz?

– Aıtsań, jeksuryn bolasyń. Aıtpasań, ishiń órtenedi. Óskeleń jastar – úmitimiz. Talanttyń boıyndaǵy qyrlary ashylý kerek, juldyzyn jaǵý kerek. Biraq tulpardyń aldyna esektiń túsip ketkeni uıat. Uıat degen dúnıe birinshi orynda turý kerek. Esektiń ózi uıalýy kerek, oılanýy kerek. Biraq Qudaı esekke oılanatyndaı mı bermese, oǵan aıttyń ne, aıtpadyń ne, báribir.

– «Dástúrli ónerdiń óz shańyraǵy bolsyn» dep júrgen jandardyń biri boldyńyz. Endi, mine, «Amanat» óner stýdıasy ashylyp, dástúrli ánshilerdi daıyndaı bastady. Armanyńyz az da bolsa oryndalǵan sekildi.

– Iá, byltyr ǵana «Amanat» óner stýdıasynyń bir jyldyǵyna oraı «Alataýdy jańǵyrtty dombyra men komýzym» atty qyrǵyz-qazaq konsertin ótkizdik. Bul joba erteńgi jas ónerpazdarǵa úlgi retinde uıymdastyryldy. «Amanat» óner ortalyǵy babadan qalǵan ónerdi jalǵastyryp, jas jetkinshekterdi tárbıeleýde talaı jumys atqardy.

«Dástúrli ónerdiń osyndaı ortalyǵy bolsa» degen armanym kópten beri kókeıimde júretin. Qansha jyl boıy aýzymyzdyń sýy quryǵansha aıttyq, alaıda usynysymyz qoldaý tappaı keldi. Qoldaý bolmaǵan soń ózimniń qımyldaýyma týra keldi. Sóıtip, Astanaǵa baryp, «Amanat» óner ortalyǵyn ashtyq. Tap sol kezde Almatyda «Alataý» dástúrli óner teatry ashylyp, birden osynda keldim. Sodan beri osyndamyz. Bizge Almaty qalasynyń ákimi Baýyrjan Baıbek qoldaý bildirdi. Ol kisige alǵysymyz sheksiz.

Almatyda «Alataý» dástúrli óner teatryn ashqanymyzben, áli de kóp sharýa qolǵa alynbaı keledi. Tek bir jyldyǵy qarsańynda teatrdyń basshylyǵyna jyrshy Berik Júsipov keldi de, bir jyldyq festıvalimizdi ótkizip aldyq. Oǵan jan-jaqtan 144 bala keldi. Qyrǵyzstannan eki ansámbl, Iakýtıadan birneshe ónerpaz qatysty.

Túbi bir, dini bir elder arasynda osyndaı festıvál uıymdastyryp, dostyǵymyzdy nyǵaıtýdy kózdedik. Sol kezdegi Atambaevtyń málimdemesi de bizge tosqaýyl bolǵan joq. Elbasymyz aıtqandaı, «Basshylar keledi, ketedi, al eki eldiń halqy qalady».

Tek osyndaı dástúrli ónerdiń bılik tarapynan qoldaý tappaı otyrǵany kóńil qynjyltady.