Elaǵacy Baıbolat Bútikeıulymen halyq pen memlekettiń ara baılanysyn nyǵaıtý kerek deıdi. Onyń aıtýynsha, sondaı jaǵdaıda ǵana memleket, atqarýshy bılik halyqpen birge bola alady.

–Siz búgingi qoǵamnyń saıası ahýalyna qanyqsyz. Sonyń ishinde sońǵy kezderi bılikke, Elbasyna qarsy túrli pikir aıtýshy jeke adamdar men toptardyń kózqarasyna qalaı qaraısyz?

–Árıne, buqaralyq baspasóz aqparat quraldaryn, sonyń ishinde ǵalamtor saıttaryna kóz jiberip, oqyp otyramyn. Búgingi órkenıet  jetistigi – tóńirektiń tórt buryshyn baılanystyrǵan ǵalamtor jelisi adamdardyń barlyǵyn saıasatker qylyp jiberdi desek te bolǵandaı. Munyń adamdarǵa paıdasy men zıany birdeı bolyp tur ǵoı. Eń bastysy halyqty búldirmese bolǵany. 

 Men óz basym sol ǵalamtor arqyly eldi dúrliktirgisi kelip, bılikti, Elbasyn synap, synap emes jala jaýyp jatqandardy áste qoldamaımyn. Qazaq «jamanǵa jaqsylyq jaraspaıdy» deıdi. Nege bizge jaqsylyq jaraspaıtynyna tań qalamyn. Sonsha jaman bolǵanymyz ba? Qazirgi pysh-pysh, tipti keıde gý-gý ósek 1930 jyldardy elestetedi. Sol jyldary bılikte júrgen qazaqtyń sorpa betine shyǵar bilimdi, bilikti azamattar túgel «halyq jaýy» dep ustalyp, kóbi atylyp ketti. Ustalyp emes,  ózimiz ustap berdik. Uly dese, ulymyz, el bastaǵan ulyq desek, ulyǵymyz hakim Abaıǵa ne kórsetpedik. Shákárimdi óz qolymyzben óltirdik. Osylaısha sonaý Kereı, Naıman memleketteri kezinen bastap, kúni búginge deıin óz túbimizge ózimiz jetip kelgen jıirkenishti pıǵyldan týyndaǵan  qasiretti  tarıhtan nege sabaq almaımyz. Tipti, sońǵy kezderi taǵylym alǵandy qoıyp, onan ary ýshyǵyp bara jatqanyna alańdamasqa lajyń joq.

 Elimizdi, táýelsizdigimizdi saqtap, qorǵaýǵa baılanysty Merýesh Bashaıqyzynyń maqalasyn oqydym. Aınalaıyn, óte durys aıtqan. Ony ózderin «batyr» tanytqysy keletinder teriske shyǵaryp, qyryq saqqa júgirtýde.

–Elbasy jaıly oı pikirińizdi tolyqyraq aıta ketseńiz.

Qazaq eli, Táýelsiz Qazaqstan memleketi, onyń bılik basshysy  eshkimge oıynshyq emes.  Bul BUU-na múshe, aıdaı álemge tanylǵan uly el, basshysyn álemniń yqpaldy lıdrleri tanyǵan, solar pikirimen sanasatyn kemeńger tulǵa. Biz ózmizdi ózimiz syılasaq, jat janynan túńileri haq. Áıtpegende «pysyq bolamyz dep júrip, pushyq bolýymyz ábden múmkin. Sondyqtan memleketke, bılikke, ásirese Elbasyna qarsy shyǵyp, jala jabýdy doǵarýymyz qajet.

Eger doǵarmasaq, túbi óte jaman bolady.

–Bul zaman erkindik zamany. Kimniń aýzyna qaqpaq bolamyz. Búkil halyqqa qalaı tyıym salamyz?

–Gáp osynda, álgi jalaqqorlar men olardyń sózin jeldeı eskizip júrgen ósekshi toptyń sózin halyqtyń sózimen shatastyryp júrmiz. Olar áste bar halyqtyń atynan sóıleı almaıdy. Qazaq halqy qashannan sabyr saqtaı biletin, áliptiń artyn baqqan, jaqsy men jamandy, shyndyq pen jalany aıyra biletin, bárin túsinetin halyq. İshimizde alaýyzdyq, alaıaqtyq tanytyp júrgen  azǵana adam, shaǵyn top bar. Olar ózgeniń qolaıaqtary. Qazaq Eline, jerine, onyń baılyǵyna qyzyqqandardyń ádeıi qasaqana júrgizip otyrǵan saıasaty. Eger jaǵdaı ýshyqsa, bizge kimder kómektesedi?  Eshkim de kómektespeıdi. Kerisinshe qaıtadan bodany etip, halqymyzdy qulǵa aınaldyrýdyń qamyna kirisedi.  Qazirgi zamanda memleketke, bılikke jala jabý óte-móte ońaı bolyp tur ǵoı. Sol úshin barlyq páleni Elbasyna  jabýǵa, oǵan halyqtyń atyn satýǵa  eshkimniń qaqysy joq. Jalpy halyqta jaman oı, teris pıǵyl joǵyna senýimiz kerek. Tek ishimizdegi «tentekterge» jol bermeýdi aıtyp otyrmyn.  Osyndaı jalǵyz-jarym tentekter júzdegen jyl boıy túbimizge jetip kelgenin umytsaq úlken qatelik bolady.

–Elimizde baǵanyń ósýi sharyqtap barady. Halyq osyǵan alańdaýly. Joǵardaǵy jalaqorlardyń da  bılikti jamandaǵanda aıtatyn negizgi ýáji osy. Siz ne deısiz?

–Álemdi jaılaǵan ekonomıkalyq daǵdarysty biz attap emes, basyp ótetinimiz zańdylyq. Budan da shyǵymyz. Jalpy bul úshin Elbasyn, bılikti kinálaýǵa bolmaıdy. Bul qıyndyqtar naryqtyq ekonomıka zańdylyǵy boıynsha sheshiledi. Búgin qymbattaıdy, erteń arzandaısdy. Sóıtip bári óz ornyna keledi. Eger oǵan Elbasy aralasyp, naryq zańdylyǵyna qarsy tursa, ekonomıkanyń zańy buzylady. Sosyn ony túzeý qaıta qalpyna keltirý qıyndyqtan shyǵý tipti  qıyn bolady.  Qazir órkendi eldiń basshy, prezıdentteri bul máselege múlde aralaspaıdy. Qaıta bizdiń Elbasymyz halyqtyń qamyn oılap, baǵany kótermeýge shaqyryp, aýyrtpalyqty úkmetke júktep keledi. Tipti bılikke qarsy shyǵýshylardyń ózine pálendeı qyspaq, shekteý jasamaýdy úkmetke tapsyryp otyr. Sonaý táýelsizdikke alǵash qol jetkizgen 1990 jyldary qansha halyq kóshege shyǵyp, «burynǵy kúnimizge zar boldyq. Keńes zamanynda bolmaǵanda aıaǵymyzda kerzi etigimiz, aýzymyzda qara nanymyz bolyp edi» dep shýlaǵanyn kózimizben kórdik. Osy kezde bılik ishindegiler «beıbereketsizdik shekten, baqylaýdan shyǵatyn boldy, táýelsizdigimizge qaýip tóne bastady, sol úshin tótenshe jaǵdaı jarıalaý durys» dep kórgender de boldy. Sol tusta da Elbasy halyq jaǵynda bolyp, ómir boıy qaqpaılanyp ótken halyq teńdikti, erkindikti sezinsin, aıtsyn, aıǵaılasyn, bizdiń táýelsiz eldiń, táýelsiz qoǵamnyń artyqshalyǵyn ańǵarsyn degen ustanymda bolǵany kúni búgin esimizde. Sondyqtan sabyr saqtaıyq, bılikti, Elbasyn orynsyz kinalaı bermeıik. Aýyrtpalyqtyń bárin jalǵyz adamǵa jaýyp, basqamyz basymyzdy  basa beretindeı jádigóı,  jaman halyq emespiz. «Kóppen kótergen júk jeńil» bolatynyn túsinetin halyqpyz

–Halyq bılikke, bılik halyqqa senbeıdi degen pikirler aıtylyp, maqalalar jazylyp, halyqty eki oıly etip júrgen joq pa?

–Men Elbasyna da tipti, mınıstr, ákimderdiń de birine kezigip kórgen joqpyn. Aýyl ákiminen basqasyn tanymaımyn. Tek qarapaıym halyqtyń ortasynda júrgen qarapaıym qarıamyn. Sol turǵyda aıtsam halyq Elbasyn qoldaıdy. Ol kisige degen nıetteri túzý, el ıgiligi jolynda atqaryp jatqan isine rıza. Eger halqyn, elin, jerin sheksiz súıetin bir adam bolsa, ol – Nursultan Nazarbaev. Al Mınıstrler, oblys ákimderi Elbasynyń kóńilinen shyǵyp, halyqtyń qalaýyna, talabyna sáıkes jumys isteýleri qajet. Halyq pen memlekettiń ara baılanysyn nyǵaıtý kerek. Sonda ǵana memleket, atqarýshy bılik halyqpen birge bola alady. Bul turǵyda barlyq satyly basshylar Elbasynyń tapsyrmasyn sóz júzinde emes, naqty is júzinde oryndap, halyqqa únemi esigin aıqara ashyp, árbir azamatpen qoıan qoltyq jumys jasasa, bári durys bolǵaly tur.

 –Siz Qazaq eli, onyń táýelsizdigi týraly oı pikirińizdi ortaǵa salyp, Qazaq eli, onyń táýelsizdigin qýana quptap otyratyn aǵalardyń birisiz. Árıne, siz uzaq jyldar boıy Mońǵolıada  aýdan basqardyńyz, kópke aqylshy boldyńyz, endi Qazaq eliniń bolashaǵyn qalaı oılaısyz? 

–Elbasy Nursultan Ábishuly aıtqandaı Qazaq halqy ejelgi ǵundar men saqtardan, túrkilerden ósip-ónip, qazaq degen halyq bolyp qalyptasqan kezeńnen bastap tarıhtyń talaı jaıdary jaz, qytymyr qystaryn bastan keshý arqyly búgingi kúnge jetken. Bir sózben aıtqanda “myń ólip, myń tirilgenbiz”.

Burynǵylaryn aıtpaǵannyń ózinde qazaqtarǵa jońǵar shapqynshylyǵy, shúrshit basqynshylyǵy, orys otarshyldyǵy, asharshylyq, saıası náýbet, qandy soǵys bári-bári qandaı da bir apattan, juqpaly indetterden artyq kesirin tıgizgen. Sonyń saldarynan qazirgi jan sanynan áldeneshe ese asyp túsetin qazaq balasy Alladan keletin aq ólimnen emes, adam qolymen jasalǵan aıýandyq árekettiń saldarynan qynadaı qyrylǵan. Qazaq halqynyń bastan keshken azabyn, qaıǵysymen qasiretin, kórgen qorlyǵy men zorlyǵyn endigi urpaqtyń basyna bermeýin tileımin.

Qazaq «jaman aıtpaı, jaqsy joq» deıdi. Sol úshin alańdaımyn.

–Qazaq osylaısha nelikten uzaq jyldar boıy qandy qasiret shegip, azap tartty? Basty sebep  ne dep oılaısyz?
–Ózińiz aıtqandaı munyń kóptegen sebebi bar ekenin bárimiz bilemiz. Degenmen solardyń eń úlkeni ózimizdiń tarapymyzdan bolǵanyn eskere bermeımiz. Dana halqymyz: “Shyǵasyǵa ıesi basshy”, “Altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi», ”Úı ishi ala bolsa, kerege basyna pále tolady” degen sıaqty ulaǵatty sózderdi beker aıtpaǵan. Jaý jaǵadan alyp, jan qysylǵan qaıǵyly shaqta ómir sabaqtarynan týyndaǵan támsilder. Halqymyz óz ishinen bereke-birlik ketken kezde álsirep, sol kezde jaýdyń qyryna alynyp, quryǵyna ilinip otyrǵanyn tarıhtan anǵaramyz. İshte iritki jasaıtyn alaýyzdyq, kórealmastyq, baqtalastyq áreketter órshı kele aýyl arasy, rý, taıpa, ult ishinde arazdyqtar, narazylyqtar bas kóterip, aqyry túbimizge jetip otyrǵan.

–Alaýyzdyq, kórealmastyq, baqtalastyqtyń tamyryna balta shabý úshin ne isteýimiz qajet dep oılaısyz?
–Endi mine, Táýelsizdik, egemendik qolǵa kelgen shırek ǵasyrda bizdiń ulttyq memleketimiz óz jerine ózi qojalyq etip, ulttyq-memlekettik óz tilin qalpyna keltirip, ulttyq baılyqtaryn ózi bılep, ózi ıgiligine asyryp, el elge telim bolyp bytyrap, ydyrap ketkenderi kerýen-kerýen, tizbek-tizbegimen tarıhı otanyna qaıta oralyp, bir shańyraq astyna jınalyp, osy shańyraqty bıiktetý, irgeni bekemdeý jolynda bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp, bilek sybana qajyrly kúres júrgizip jatyrmyz. Osyndaı ǵana qysqa merzimde eki ǵasyrlyq órkenge jettik. Keshegi kúdik pen kúmánniń bári artta qalyp, halqymyz «atasynda kórmegendi botasynda kórip», beıbit, baqytty ómirge jetip, eshkimge táýelsiz jeke el boldy. Qazaqstan Respýblıkasy qazirde kún sanap damyp kele jatqan elderdiń qataryna qosyldy. Bul – bizdiń úlken maqtanyshymyz.

Al, jıyrmadan astam jylda júzdegen jyldarǵa teń keletin jeńister men jetistikterge qol jetkizgen Qazaqstannyń qaharman halqynyń aldaǵy maqsaty 2050-jylǵa deıin álemdegi órkenıet bıigine kóterilgen iri memlekettermen terezesi teńelip, ǵasyrlyq órkenge jetý ekeni bárimizge belgili. Árıne, bul – tek qana ishki jáne syrtqy jaqtan nendeı bir tosyn qyrsyqqa tap bolmasaq ǵana júzege asatyn maqsat. Ásirese, ishki jaqtan eshqandaı qyrsyq ushyraspasa, ondaı el syrtqy qyrsyqtyń qandaıyna da tótep bere alady. Al eger ishten ushyq shalyp, qyrsyq týyndasa, syrtqy jaqtan keletin qyrsyq órtteı qaýlap, otqa oraıdy. Ondaı qater bola qalǵan kúnde el damýynyń shapshańdyǵyna sáıkes erteń qolǵa keletin ıgilikter, dálirek aıtqanda halyqtyń naqty tabysy, óskeleń órken, ómirsheń ister qaıta sónip, ah urǵyzýmen ǵana shektelip qalmaıdy, búgingi jetken deńgeıimizdiń ózinen aıyrylyp qalamyz. Qazir álemde qanshama eldiń halqyn ózara jaýlastyryp, kóptegen ult-ulystardyń kúlin kókke ushyryp, shańyraǵyn ortasyna túsirgen, kóre almaıtyn qaskúnemderdiń jymysqy saıasatynan, jaýyzdyq áreketinen saqtanatyn kúnniń jetkeni de jasyryn emes. Muny Elbasy únemi eskertip keledi.

 –Sonda qalaı saqtanýǵa bolady dep oılaısyz?
 –Ol ońaı, eshbir oqýdyń da, toqýdyń da qajeti joq. Tek qana óz ishimizde tatý, bereke-birlikte bolsaq, barlyǵy durys bolady. Biz óz ishimizde biraýyz bolsaq, bizge eshkim tıispeıdi. Kórshilerimiz Reseı de, Qytaı da, Alystaǵy AQSH- ta jolaı almaıdy. Al óz ishimizden altybaqan alaýyz bolsaq ony ózgeler, árıne, olar asa sheberlikpen utymdy paıdalanady. Bul meniń maqalalarymda jazylǵan. Ómirde shyndyq deıtin bolsa, ol bizdiń  Táýelsizdik alǵanymyz, Qazaq elin qurǵanymyz. Osy 27 jylda eki ǵasyrlyq órkenge jetip, aıdaı álemge tanylǵanymyz. Bul –  Qazaq elin Máńgshilik el etýdegi Elbasynyń eren eńbegi. Elbasynyń sara jolynan taımasaq Qazaqstanda jer satylmaıdy, Qazaq eli qaryzǵa batpaıdy. Bılik árýaqyt halyqpen sanaspaıdy emes, sanasady. Bul da – shyndyq. Memleketin damytý úshin qaryz alý – ol álem elderiniń bárinde bar qubylys. Óıtpese órken de bolmaıdy. Damyǵan elderdiń bárinde qaryz bar. Kórshimiz Reseıdiń, tipti AQSH-tyń da qaryzy jetedi. Muny bıliktiń teristigi dep kórmeıdi. Búgingi qazaq elinde de bılik pen halyq birge ekenin bárimiz bilemiz. Keleshekte de solaı bolýyn qara orman halyq qalap otyr.

–Sonda siz nege alańdaısyz?
–Men qazaqtyń «myń ólse de» qaıta tirilgenine qýanamyn. Al kerisinshe myń birinshi ret ólmese eken dep alańdaımyn, ólmeýin qalaımyn. Bizdiń nelikten ólgenimizdi joǵarda aıttym. Biz óz ishimizdegi alaýyzdyq, kórealmastyq, baqtalastyqty joıyp almaıynsha kózimiz ashylmaıdy. Bul bizdiń basymyzǵa qonǵan  baǵymyzdy ushyryp, baqytymyzdan aıyryp, túbimizge jetip otyrǵan.

–Bul qazaqtyń qanyna sińgen, tarıhtan jalǵasyp kelgen ǵoı. Ońaı aıyǵa alamyz ba?
–Árıne, ońaı aıyǵamyz. Qazaqtyń qanyna da, súıegine de sińgen joq. Bul jalǵyz-jarym adamnyń eldi búldirgen quıtyrqy is áreketi. Buǵan halyqtyń kóbi anyq-qanyǵyna barmaı aldana bergen.  Al qazir biz jeke memleket qurdyq, táýelsiz el boldyq. Endi elimizdi Máńgilik el etip, urpaǵymyzdyń jolyn ashqan dál osy kezeńde, osy qarsańda qazaqtyń túbine jetip kelgen atyń óshkir osy bir  alaýyzdyq, kórealmastyq, baqtalastyq degen páleden qutylsaq Qazaq eliniń máńgi jasap turary anyq.  Biz otandastarmyz, burynǵy qalyptasqan ataýmen oralmanbyz.  Bizge Qazaq eli, onyń Táýelsizdigi qajet. Biz otannyń, týǵan jerdiń, atajurttyń qanshalyqty ystyq, qymbat ekenin ózgeden artyq sezinemiz. Biz ózge ulttan ógeılik kórdik, ózgeniń jyrtysyn jyrttyq. Kórgen qıyndyqtan zapys boldyq, ári taǵylym aldyq. Sondyqtan endi olaı bolýyn qalamaımyz.

–Siz sol úshin «Tarıhı atajurt» qoǵamdyq birlestigin qurý týraly alǵashqy pikirdi usynǵansyz ǵoı.
–Dál solaı.

–Onda qorǵamdyq birlestiktiń maqsatyna qysqsha toqtalsańyz.

–Atajurtyna oralǵan 1,5 mln, áli de orala almaǵan  5 mln. qazaq jergilikti halyqpen birge bolyp, Qazaq elin máńgi jasatýǵa daıynbyz. Sol úshin otandastar arasynan bir top zıaly azamattar  aqyldasa otyryp «Tarıhı atajurt» qoǵamdyq birlestigin qurǵan durys dep kórdik. Qoǵamdyq birlestikti Ádilet mınıstrligine resmı tirketýge kóp ýaqytymyz ketti. Aqyry oılaǵan oıymyzǵa jettik.Ótken jyldyń 29-qarashasynda alǵashqy quryltaıymyzdy ótkizdik.  Joǵaryda aıtqan alaýyzdyq, baqtalastyq, kóralmastyqty joıýǵa arnap, quryltaıdan Qazaqstan halqyna úndeý joldadyq. Sondaı-aq quryltaıdan shetten kelgen otandastar Qazaqstannyń qaharman halqymen, onyń Elbasymen birge bolyp, Qazaq elin damytýǵa naqty úles qosýyna qoǵamdyq birlestik tarapynan yqpal etýıdeıasyn júzege asyrý maqsatyn qoıdyq. Anyǵyraq aıtsam:

1.Búgingi qolǵa kelgen tabystarymyzdy baıandy ete otyryp, Táýelsiz Qazaq elin “Máńgilik El” etip, halqyn baqyt pen shattyqqa bóleý jolyndaǵy Elbasymyzdyń «Qazaqstan-2050» strategıasyn, “Máńgilik El”, «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» ıdeıalaryn, “Nurly jol” baǵdarlamasyn tolyǵynan qoldap, damyǵan otyz eldiń qataryna qosylýyna otandastar turǵylyqty halyqpen kúsh biriktirip, Elimiz damýyn jedeldetýge iskerlik tanytýyn qalaımyn.

2. Salaýtty, jasampaz Qazaq eliniń árbir azamatyn ónerli, bilimdi, isker, tájirıbeli, sabyrly, aqyl-parasatty, meırimdi, jasampaz bolyp, qalyptasýynaotandastarǵa tileýles bolýdan ózge ne kerek. 

3.Qazaq Eliniń kúsh qýatyn arttyryp, Máńgilik El bolý úshin ishimizdegi kóralmaýshylyq, baqtalastyq, alaýyzdyqty túp tamyrymen joıyp, halqymyzdy bereke birlikke, ózara tatý bolýǵa shaqyrǵan úndeýdi qoldap, ony  iske asyrý  qajet.

4.Elimizdiń kúsh qýaty artyp, qalypty damýynyń negizi bolǵan Úkimet pen halyqtyń ara baılanysyn nyǵaıtyp, oblys, aýdan, aýyl ákimderinen bastap mınıstrlerge deıingi ár saladaǵy laýazym ıelerin halyqpen birge bolyp, buqara qaýymǵa esigin aıqara ashý arqyly halyq pen Memleket arasynyń arabaılanys, yntymaǵyn arttyrýdaǵy Elbasynyń tapsyrmalaryn abroımen oryndaýdyń paıdasyn túsindirip otyrý óte-móte durys.

5.Ózge ult ókilderin qadirleı otyryp, olarmen orys tilinde al, qazaq aǵaıyndar, ásirese joǵarǵy laýazym ıeleri ózara tek qazaq tilinde sóılep, Memlekettik tildi damytýǵa, ulttyǵymyzdy qorǵap, Elbasy ıdeıasyna saı qazaqtyń rýhyn jan-jaqty jańǵyrýǵa otandastar úlesin qosyp , septigi tıse eken dep oılaımyn.

6.Qoǵamda qalyptasqan sybaılas jemqorlyq, páreqorlyq, búrokattyq, mánsapqolyq, tártipsizdik, ádiletsizdikpen kúresýdegi Elbasynyń ustanymyn naqty júzege asyra otyryp, Elimizdi, Jerimizdi, Otanymyzdy ish pen syrttan keletin qandaı bir qaýip, qaterden saqtap, qyraǵy bolýdy otandastar óz paryzy, basty mindeti sanaıtyny anyq.

7.Elimizdiń Egemendik alǵanyn, Táýelsiz Memleket qurǵanyn, álemdegi damyǵan elder qataryna jetkenin, Elordasy Astana qalasynyń jańadan ornaǵanyn, elimizdiń óndiris, sharýashylyq, ekonomıka salasynyń asa shapshańdyqpen damýynyń bár-bári Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev degen asqaq tulǵamen bite qaınasqan, ajyraǵysyz bir tutas dúnıe dep tanýǵa, Elbasymyzdyń elimiz úshin jasap jatqan árbir ıgi bastamasyn qýana quptaýǵa 80 jasymdy, aq saqalymdy alǵa ustaı otyryp, barlyq halyqty shaqyramyn. Ásirese elimizdiń eldigine, onyń  táýelsizdigine qater tóndirip almaıyq, aǵaıyn.

 Suhbattasqan: Baqytbek Qazymaı