Erbolat Qoshqarbaev.

Qazaq tarıhyndaǵy sensasıalar toptamasy.

Erbolat Qoshqarbaev. Birinshi jazba: Ejelgi Shyǵys pen Batystaǵy QAZAQY izder

Erbolat Qoshqarbaev.Tarıhı shyndyqty TÚRKİSENTRISTİK turǵydan negizdeý qajet

Erbolat Qoshqarbaev. Gıperbóri jáne Atylanty

Bısmıllahır rahmanır rahım!

Aldyńǵy jazbalarymda Ejelgi Dáýirdiń barlyq tustarynda qazaqy izder bar ekenin kórsetken edim. Ejelgi Shyǵys pen Antıkalyq Grekıa, Rım ımperıasy, sonaý Shýmer órkenıeti, tipti Gıperbóri men Atylanty da (Gıperboreıa men Atlantıda) «QAZAQ MEMLEKETTERİ» ekenin negizdep baqqan edim. Tyrnaqsha qoıǵanymdy eskerseńizder qazaq arqyly tıisinshe túrki jurtyn aıtyp turǵanymdy ańǵarýlaryńyzǵa bolady. Al endigi kezekte osy atalǵan arhımemleketter men oǵan qosa Soltústik jarty shardaǵy, ıaǵnı Amerıkadaǵy baıyrǵy turǵyndar – úndisterdiń «qazaqtar» ekenin, dálirek aıtsam «túrkiler» ekenin, al keńistik turǵysynan qarasaq, olardyń eshqandaı da úndister emes «teriskeı túrkileri» ekenin  aksıomatıkalyq túrde dáleldep kórmekpin. Dáleldegende ábden julymy shyqqan qazirgi ǵylymdaǵy «bálen ǵalym búıtip aıtypty», «bálenshe derekteri boıynsha ...» jáne t.s.s siltemelik shyrmaýyqtarǵa urynbaı, «bálen-túglender» derekterin keıinge qoıa turyp protoqazaqtar tilinde sóıleý arqyly dálelder keltirmekpin.

Aldymen, Amerıkanyń qazaq atamekeni ekenin ǵana emes, oǵan deıin, aldyńǵy jazbalarymda keltirilgen qazaqy izder saırap jatqan barlyq órkenıetterdiń «qazaqtyki» ekenin basqa bir qyrynan negizdep alaıyq. Iá! Iá, hatt, hett, tursaq, shýmer tilderinde jáne Amerıkandyq úndister tilinde sóılep kórelik. Sizder osy tildegi sózderdi aýdarmashysyz-aq túsinip otyrǵandaryńyzǵa qaıran qalýlaryńyz bek múmkin... Eger osylaı bola tura «bul ánsheıin kezdeısoqtyq» deseńizder onda bul jaıt, boıymyzdaǵy jasyndaı jarqyldy alash rýhynyń óshkeniniń nyshany dep qorytyndy jasamasqa shara joq. Al eger bir kúdik, bir tańdanyspen osynaý arǵy halyqtar tiline qyzyǵyp, bálkim myna jazǵandaryma senbeı qate izdemek bolyp, nemese synamaq bolyp, túpnusqa materıaldardy izdep ketseńiz, onda nur ústine nur bolǵany. Óıtkeni ol izdenisterińiz bastaýynda jatqan túrtki osy jazba bolǵan bolar edi. Bul oraıda teriskeı túrkilerine kelmesten buryn aldyńǵy jazbalarymda kórsetilgen qurlyqtaǵy túrkilerdiń til erekshelikterine toqtalyp ketkenimiz jón.

Bastapqyda sóz bolǵan ... Endeshe, túrkige aparar túrtki de, osy sóz!

Al kiristik ...

Etrýskiler baıyrǵy qazaqtar.

Ár túrli derekterde etrýskiler ár qalaı atalyp júr: týrlar, tırrender, pelasttar, týrsaktar, tursaqtar, kımmerıalyqtar jáne t.b. Tursaqtardan túrki-saqtar ataýyn órbitýimizge, al kımmerıalyqtardan kemerlikter ataýyn týyndatýymyzǵa ábden bolady. Qalaı bolǵanda da, qalaı atalsa da, Qarakemerdi, bálkim Kókkemerdi meken etse de bul kemerlikterdiń bizge bóten emes ekenine esh daý bolmasa kerek. Ertýskiler jaıly Gerodot, Tasıt, Strabon, Tıt Lıvıı, Plınıı olaı dedi, bylaı dedi dep málimet keltirmeı-aq máselege birden tótesinen keleıin. Olardyń bári etrýskilerdiń shyǵystan, Turannan kelgenin moıyndaıdy. Seneka bolsa: «Tuscos Asia sibi vindicat» - deıdi. Bul «Etrýskiler Azıadan shyqan bolyp sanalady» degen sóz. Demek grekterge deıin-aq etrýskiler eýropany jaılaǵan. Olaı bolatyn bolsa eýropany áý basta qazaqtar mekendegen. Sebebi, etrýskiler – qazaqtar. Taǵy eskerte keteıin qazaqtardy tıisinshe túrkiler dep túsingenderińiz lázim. Biraq bular túrki bola tura bul jazbada qazaq dep jazylady. Sebebi, buny tatar jazsa tatar deıdi, ázirbaıjan jazsa ázirbaıjan deıdi, qyrǵyz jazsa qyrǵyz deıdi. Al jazyp otyrǵan men túrki bolǵanymmen bashqurt ta, ózbek te emes – qazaqpyn!).

Etrýskilerdiń túrkige jaqyn ekenin 1924 jyly Fransıada tabylǵan «Glozel jazbalarynan» da, K.Mırshan, J.Kýzen, F.Dúrrbak, Adılá Aıda, M.Z.Zakıev zertteýlerinen de bilýge bolady. Bul jaıynda qazaqtyń qos Bekjany da jazyp júr. Tursaqtar jaıyn qysqa ǵana qaıyrar bolsaq, olardyń qazaq ekenin F.R. Latypov jáne basqa da zertteýshiler keltirgen sózderge nazar sala otyryp birden ańǵarýǵa bolady.

Sonymen, etrýskiler qaı tilde sóılegen ekenin bilmekke myna kestege nazar aýdaraıyq:

Kýrsıvpen berilgender ózimniń jeke zertteýlerim. Bul jaıynda aldyńǵy jazbalarymda jazǵanmyn. Al Adrıa sóziniń «Darıa» ekeni esh kúmán týǵyzbaýy kerek. Sondyqtan Adrıatıkalyq teńiz degenniń maǵynasy, jáı ǵana «Dárıa» degen sóz! Osyndaı kóptegen kemerlikterdiń qazaqy sózderi latyndanyp, keıinnen Rım ımperıasynyń sózderine kirigip ketken. Mysaly, «aklan» degen sóz qazirgi ýaqytta bizde oǵlan, ulan dep túsinilse, eýropalyq keıbir flektıvti tilderde sol kúıinde, sol maǵynada qoldanylady. Bul sóz tipti orys tiline de «klan» túrinde enip alǵan.  Osy sıaqty «kýs», ıaǵnı qus sózi de qustyń keń taralǵan túri qazǵa qatysty eýropa men orys tilderine gýs, gýýs, gýs túrinde enip ketken. Osyndaı tártippen «kıs» sózi qyzǵa qatysty aıtyla otyryp, mysaly aǵylshyn tilinen «súıýdi» bildiretin «kiss» sózi arqyly oryn alýy ábden múmkin. Qyzdy kim súımeıdi! Tilimizdegi osy kórsetilgendeı uqsastyqtar bolǵannyń ózinde bulardy qazaqqa qatysy joq dep aıtamyz ba?!

Etrýskiler jaıly taǵy ne aıtsaq bolady?!

Mine, osynaý Qyrym men Urym aralyǵyn meken etken, Ata dep erkelep, Ana dep emirene sóılegen kók bóriniń urpaqtary – tursaqtar eýropada Bóriler eliniń (It eli, Italıa) negizin qalap, b.d.d. 753 jyly Ertrýrıaǵa jaqyn jerden Rım qalasyn salady. Etrýskiler Rımnen (Urym) bólek Florensıa, Pıza, Sıena, Perýdja, Lıvorno, Tarkvınıı atalyp ketken kóptegen kentter men qalalardy turǵyzyp ketken.

Búgingi keń qoldanystaǵy latyn álipbıi sol kezdegi etrýskiler jasaǵan álipbıdiń ózgertilgen nusqasy.

Eýropaǵa zergerlik ónerdi alyp kelgen etrýskiler altyn qoldanysyn keńeıtip ony medısınanyń quramdas bóligi deńgeıine deıin jetkizedi. Olar stomatologıany damyta otyryp pasıentterge altyn tis, tipti tis protezderi men qaptamalaryn, altynnan jasalǵan tis qapsyrmalaryn da (mostık) jasaı bilgen.[1]

Shyǵys eýropadaǵylardyń shárkeıin sheshkizgen etrýskiler, tabandy, óksheli, ókshesiz aıaq kıimnen bastap biz tumsyq etikterdiń túr-túrlerin kórsete otyryp jalań aıaq eýropalyqtarǵa bylǵary «etik kıgizdi».

Etrýskilerdiń bilimderin túrkilengen rımdikter de paıdalandy. Etrýskilik oram jazbalar latynǵa aýdarylyp, «Etrýskilik ilimderdiń» saqtalýyna  Senattyń ózi shara qoldandy.

Eýropany oıqastaǵan túrkiler tipti bir birimen shaıqasqa túsip jatty. Rımdi saqtap qalýǵa rımdiktermen tonnyń ishki baýyndaı aralasyp ketken erýskilik garýspıkter de atsalysty. Mysaly, olar 410 jyly qorǵanys qajettiliginen kókten jaı túsirip, naızaǵaı túsirýge májbúr boldy.[2]

Osy turǵyda bir birimen úzdiksiz jáne udaıy shaıqasqa túskenine qarap sol kezeńniń ózinde-aq álemde túrkilerdiń sany qısapsyz kóp bolǵanyna boljam jasaýǵa bolady. Urymdy qorǵaýshylar da túrki, Urymǵa tıgen gottardan turatyn Alarıhtar da túrkiler, al alarıhtardy yǵystyrǵan Atılla bastaǵan ǵundar da túrkiler! Al ár qıly derekterde kezdesetin arımaspylar, haldeı, gıksos, týaregterdiń ózi baıyrǵy túrkiler! Tipti, týareg pen túrik aıtylýy da, etımologıasy da bir dep eshkimnen jasqanbaı ári seskenbeı aıta bersek bolady.

Ekinshi jazbamdaǵy eýropasentrızmdi, túrkisentrızm almastyrý kerek degen úndeýimniń máni de osynda jatyr. Olaı bolmaǵanda she ..., anaý mynaý emes túrkiler tup týra eýropanyń sentrinen qaǵanattar qurǵan bolsa. Qazirgi deıin jetken árisi hýndar qurǵan Hýngarıany, avarlar qurǵan Bavarıany, berisi albandar qurǵan Albanıa men dýlattar qurǵan Bolgarıany aıtpaǵannyń ózinde sol kezeńdegi ǵundar jınaǵan sentter bolsyn, qanatyn keńge jaıǵan túrli qaǵanattar bolsyn, eýropanyńsentri túrkilik sentr bolǵanyn aıǵaqtap tur emes pe! (E.Q.)

Bórikti túrkiler men shoshaq bórikti saqtar anologıasy boıynsha etrýskiler eýropalyqtarǵa qalpaq (shlápa) kıgizdi.

Darıadan (Adrıa, Adrıa porty) ár tarapqa júzgen kemeleri arqyly teńiz kartasyn jasaı otyryp, etrýskiler floty Jerorta teńizimen ǵana shektelmeı júıeli túrde Amerıka qurlyǵyna da baryp kelip otyrǵan dep joramal jasaýymyzǵa ábden bolady. (E.Q.).

Tursaq obalarymen saq oba qorǵandary uqsas bolsa, tursaqtar turǵyn jaıy kádimgi kıiz úılerdeı bolǵan. Joǵaryda atalǵan garýspıkter boljamdary da asa mańyzǵa ıe.[3]Asylynda maldyń ishki organdaryna qarap boljam jasaıtyn (harus tursaqsha ishek-qaryn degendi bildiredi) jáne naızaǵaı túsirip, jasyn oınatatyn garýspıkter dep atalatyn tylsym kúsh ıeleriniń atalýynda kestede kórsetilgen qaryn sózinen bólek qazaqtyń «ǵarysh» sózi buǵyp jatqandaı. Álbette, jańbyr shaqyrǵanda tursaqtar jón-joralǵylaryn jasaıtyn. Bul áreketterdi búgingi kúnge deıin jalǵasyp kele jatqan «tasattyq berý» ǵurpynan da kóre alamyz ǵoı. Zeńgir kókti qaster tutatyn, jańbyr jaýǵanyn – kún jaýdy, kún kúrkiredi deıtin, jańa týǵan qıaqtaı oraq aıǵa «aı kórdim, aman kórdim – eski aıda esirke, jańa aıda jarylqa» dep sálem beretin, jańa jylymyz – naýaly naý yrysymyz kún men tún teńelgen tustan bastalatyn «bizder» men tursaqtar qalaısha tamyrlas emespiz! Etrýskilerdiń naızaǵaıǵa, janýarlardyń ishki organdaryna qarap boljam jasaýy ejelgi Shýmer men Vavılonda, jalpy túrkilerdiń barlyǵynda bolǵan.[4] Al tas tóbedegi temirqazyqty navıgator tutqan qazaqtardaǵy juldyzshylardyń dóp keletin boljamdary jaıynda áńgime qozǵaý tipti ózindik aıryqsha sıpatqa enip ketedi. Kók táńiriniń perzentteri bizder men Kúndi, Iýpıterdi (Tına), Umaı anany qaster tutqan etrýskilerdiń tamyry bir. Etrýskiler ataǵan Iýnon (Ýna), ol tup týra Umaı ana (E.Q.).  Sebebi, Iýnonnyń bir epıteti Ulsyn (Lýsına (E.Q.)) jas sábılerdiń piri, sharanany qorǵaýshy. Al bizdegi Umaı ana (Ýmaı, Nýmaı, Omaı, Ymaı-ıdje,Ymaı-ıne, Maı. Maın, Maına t.b.) bolsa urpaq jalǵastyrý demeýshisi, bóbekter men olardyń analarynyń piri ári jebeýshisi.Ýna bolsa, sózsiz «Ana» uǵymyn bildirip tur. Ár birden keıin Umaı ana eger osy másele tolyq zerdelense Haýa ana analogy bolýy da múmkin. Al bul jaǵdaıda táńirshildik pen ıslamnyń etene baılanysy men sabaqtastyǵy ózdiginen aıqyndalar edi. Sonymen, toqtamǵa kele birden aıtar bolsaq jahanǵa Pıfagordaı matematık syılaǵan etrýskiler qazaqtar dep senimdi túrde aıtýymyzǵa bolady!

Baskiler  baıyrǵy qazaqtar.

Ǵylymda, Pıreneı túbeginde sóıleý úlgisi men tili eshkimge uqsamaıtyn oqshaýlanǵan top retinde kórsetilip júrgen bask halqy men olardyń tilin týystarymyz qataryna jatqyzýymyzǵa ábden bolady. Bul eń aldymen, úshinshi jazbamda kórsetilip ketken mysalǵa tikeleı baılanysty, odan soń olardyń tilderiniń sozylmaly tilder qataryna jatatynymen, keıbir sózderiniń bizben uqsastyǵymen (mysaly, «ası» sózi, «ósý» etistigin bildiredi jáne t.b.) baılanysty, jáne aqyrynda olardyń «bask» degen ataýymen de baılanysty. Bask degen basqy! Eń basqy, atabasqy! Endi basqydaǵy jáne qazaqtaǵy keıbir sózderdiń aıtylýyna zer salaıyq:

Hatt, Hett halyqtary baıyrǵy qazaqtar.

Aldyńǵy jazbalarymda Elam ataýynyń ózi qazaqtyń «Álem», «Elim» ataýynan shyqqanyn jazǵanmyn. Elimizdiń batysynda ornalasqanyn negizge alsaq, Elam elin qazaq turmaq, bizdiń bir ǵana rýymyz Álim taıpasy ǵana quraýy múmkin dep te aıtýymyzǵa bolady. Elam, Hatt, Hett tilderi óte uqsas bolǵan. Ázirbaıjandyq R. Gýseınov degen zertteýshi I. Melıkov, I.Frıdrıh (Groznyı, Forrer, Larosh, Kemmenhýber, Dákonov, Dýnaevskaıajáne t.b.) sekildi ǵalymdardyń pikirleri negizinde Hatt, Hett, Elam tilderiniń Shýmer tilimen de, túrki tilimen de baılanysyn sóz qylady. Bul jerden men mynadaı paralelderdi taptym.

Hatt, Hett memleketindegi babalarymyz qoldanǵan sózderdiń keıbir mysaldaryna nazar aýdaraıyq:

Jazbamdaǵy negizgi ádis aksıomatıkalyq ádis bolǵandyqtan osy jerden baılanysty úzip, birden shýmer tiline jaqyndaıyq.

Shýmerlikter arǵy qazaqtar!

Shýmer tiline kelsek L. Výllı, G. Vınkler, A. Djavad, O. Súleımenov, A. Amanjolov, A.Mamedov, T. Gadjıev, E. Alıbeızade jáne basqa da kóptegen ǵalymdar bul tildiń túrki tili ekenin áldeqashan zerttep ketken. Sondyqtan, osy jazbada bul tildiń túrkilik bolýy múmkin degen boljam jasaý –meniń ákem shynymen de meniń óz ákem bolýy múmkin degen kúdigi basym joramal sekildi kórinedi. Shýmerdiń ejelgi qazaq órkenıeti ekendigi búkpesiz ári bultartpas aqıqat hám dáleldeýdi qajet etpeıtin shyndyq! Ekinshi jazbamda kórsetkenimdeı álemdegi eń alǵashqy ádebı týyndyny eń alǵash bizder, ıaǵnı protoqazaqtar jazǵan. Ol,  «Bilgemis týraly ańyz» dep atalady jáne ony arǵy babalarymyz Shýmer kezeńinde jazǵan. Al osy tórtinshi jazbamdaǵy negizgi mindet, tek bul tilde sóıleý ǵana. Shynymen aq bizge Shýmer tilinde sóıleý ǵana qaldy. Bul turǵyda tilimizdiń uqsastyǵyn aldyńǵy kestelerdegideı tek sózdik nysanynda kórsetkennen góri, múmkindiginshe sóılem qurap kórýge talpynys jasadym. Jekelegen sózderdiń maǵynasy joǵarydaǵy avtorlar eńbekterinen, ásirese O.Súleımenov zertteýlerinen kórinis tabady. Al biraq myna kestedegi «sóılemderdi» esh jerden taba almaısyzdar. Sebebi, alǵash sóılem túzip otyrmyn jáne  ol osy portalda alǵash ret jarıalanyp otyr.

Endeshe osy Shýmer kezeńindegi babalar tilimen sóılep kórelik:

Baýyrlarym basqa flektıvti tildermen eń bolmaǵanda «yrymǵa» bir sózi sáıkes kelmeıtin shýmer tili quddy óz tilimizdeı ekenine osy mysaldarǵa qaraı otyryp qalaı shek keltirýge bolady! Osylaısha, myńjyldyqtar boıy qarym-qatynas, ǵylym tili bolyp kelgen shýmer tilin pafospen bolsa da qazaq tili demeske laj joq.

Amerıkanyń baıyrǵy turǵyndary protoqazaqtar.

Teriskeı túrkileri! Bul tirkesti oqyp otyrǵandaryńyz osy qazir ǵana jáne buny alǵash oqyp otyrsyzdar. Tıisinshe, bul ataýdy túrkiler men batysqa ǵana emes, teriskeı túrkileri meken etetin Soltústik jarty shardaǵy amerıka jurtshylyǵyna da qatysty máni boıynsha qoldanǵan jaǵdaıda túrkilerge qatysty ádilettilik ornaǵan bolar edi. Ol kúnniń ornaýy da ábden múmkin.  Oǵan nyq senimim bar jáne negizder de jetkilikti. Amerıka úndisteri degenimiz – qaıyqty qaıyq, baldyzdy baldyz dep qazaqsha aıtatyn, bópesin besikke bóleıtin amerıkandyq túrkiler, ıaǵnı teriskeı túrkileri. Ol qalaı, qaıtip t.b. degen suraqtarǵa jaýap berýdiń qajettiligi de joq.  Sebebi, amerıkandyq úndisterdiń «túrki» ekendigi áldeqashan dáleldenip, ábden jaýyr bolǵan. Bul jaǵdaı qabyrǵasyn turǵyzyp, shatyryn jaýyp úlgergenshe, eýropasentrızmniń dúleı daýyly soǵyp, shatyry julynyp qalqıǵan kergesi ǵana qalǵan aıaqtalmaǵan «saqaldy» qurylys sekildi. Bul jerdegi basty mısıa teorıalyq túrde myń márte dáleldenip qoıǵan «aqıqatty», praktıkalyq túrde negizdep, eshbir jel qulatpastaı shatyryn nyq qylyp jabý! Bul úshin amerıka úndisteriniń túrkiler ekenin dáleldegen ǵalymdardyń eńbekteri negizinde úndis qandastarymyzdy qazaqsha sóıletýge bel býyp otyrmyn. Tili bir bolǵanynyń ózi ǵana jetkilikti! Al buǵan maııalyqtar monshasy men Otyrar monshasynyń uqsastyǵyn, úndister men túrkilerdiń jańa týǵan sábılerinde kezdesetin quımyshaqtyń joǵary tusyndaǵy túrki daǵyn (jańsaq túrde ǵylymda mońǵol daǵy atalyp ketken) qosatyn bolsaq, úndisterdiń aıbyndy taıpalary: tóltekter ataýynyń ózi-aq taza qazaqsha tól-tegimizdiń bir butaǵynan habar beretinin, saıyn dalamyzdy eske túsiretin balbal tastarynyń birdeıligimen bas shulǵyta tań qaldyratyn ólmekterdiń bizge uqsastyǵyn qosatyn bolsaq, olardy birden «qazaq» dep núkte qoıa salýǵa da bolatyndaı! Ólmek ataýynyń ózi nege turady... Budan bólek úndisterdiń kók bórini qaster tutatynyn, keıbiriniń ózderin bóriden, ıt pen balyqtan taratatynyn qosatyn bolsaq she? Mine, bul kórsetilgender sózsiz úndisterdiń teriskeı túrkileri ekenin kórsetedi. Joǵaryda aıtqanymdaı bul baılanystardyń eshqaısysyna toqtalmaı tek tildik materıaldy ǵana negizge alaıyq. Ol – úndisterdiń qazaqsha sóılegeni! Buǵan nazar aýdarý úndisterdiń túrkilik bolmysyn ózdiginen-aq aıqyndamaq. Osylaısha zertteýshiler túzgen, mysal retinde keltirgen jeke-jeke úndis sózderinen sóılem qurap kórýge tyrystym. Bálkim bolar, bálkim joq, biraq buryn-sońdy úndis sózderi negizinde sóılemder quralǵany jónindegi aqparatty kezdestirgen emespin. Sondyqtan da, úndis tilindegi qazaqsha máni kórsetilgen sóılemder alǵash ret quralyp otyr deýge negiz bar. Sózderdiń jalǵaný tásili men jalǵaýlar jaıy áli tolyq zerttelmegendikten óne boıymdaǵy túrkilik rýh sep bolyp birqatar sóılemder quralyp shyqty. Sóılemder bolǵanda qandaı? Kez-kelgen qazaq, kez-kelgen túrik balasy esh «aýdarmasyz» túsine alatyn sóılemder! Budan artyq úndisterdiń túrki ekenin dáleldeıtin qandaı negiz kerek?! Endi qazaq pen úndistiń týys qana, túrki ǵana emes, olardyń bir ekenin aıǵaqtaıtyn sóılemderge keleıik. Sóılemderdi kórnekti tatar lıngvısi Abrar Karımýllınniń  "Prototúrkı ı ındeısy Amerıkı. Po sledam odnoı gıpotezy" atty eńbeginde keltirilgen úndis sózderi negizinde quradym. Máni ashylý úshin birqatar tustaryn bas qariptermen belgiledim.[5]

Sıý úndisteriniń sózderi:

Maııa úndisteriniń sózderi:

Kechýa úndisteriniń sózderi:

Mine, sonaý álemniń teriskeı shetindegi, muhıttyń arǵy betindegi baǵanany baǵana, mysyqty mysyq, baqany baqa, shaǵandy shaǵan deıtin halyq tiliniń bizdiń tilmen uqsas ekenine qalaısha tań qalmaýǵa bolady. Al, eger osy uqsastyqtardy kóre tura miz baqpaı, e e bopty dep otyrǵan keıip, qandaı adamnyń qalpy bolmaq!

Kalıfornıadaǵy betegeli Betekýıtos, Iýkotandaǵy baqasy men balyǵy taıdaı týlaǵan Bakalar shyǵanaǵy, Teriskeı jarty sharynyń ár tustaryndaǵy Sılan (Jylan), Týlým (Tulym), Iashıl (Jasyl), Tas (Tas), Iashchılan (Jas jylan) sekildi tolyp jatqan toponımder teriskeı túrkileriniń saırap jatqan izderi emeı nemene?!

Jańsaq túrde úndis dep atalyp ketken halyqtar tobynyń shyn máninde teriskeı túrkileri ekenin anyqtaý jáne biz ben olarǵa ortaq tilde sóılep kórý kóptegen ǵalymdardyń ushan-teńiz eńbegine táýeldi ekenin basa aıtyp ketkenim abzal bolar.

Á degende amerıka úndisteri (sıý-hoka teriskeı túrkileri)  tiliniń túrki tilderimen uqsastyǵyn sonaý HVII ǵasyrda baıqaǵan aǵylshyn Dj. Djosselın boldy. Ol tipti onshaqty jyl teriskeı túrkilerimen birge ǵumyryn ótkizgen. Keıinnen óziniń kúndeligi negizindegi jazbalaryn 1672 jyly Londonda tasqa basady. Budan bólek Dj. Makıntosh ta 1853 jyly Vashıngtonda jaryq kórgen eńbeginde sıý-hoka úndisteri tiliniń túrki tilderimen uqsastyǵyn jazady. Osy sekildi, A.R.Aravıo, Robert G.Latham, Iýlıýs Plasmann (S.Vıkander aıtýy boıynsha) syndy, N.F.Iakovlev, V. Vaht, F.Mılevskıı sekildi zertteýshileri de, antropolog, arheolog Týr Heıerdal da úndister tili men túrki tilderiniń uqsastyqtaryn kórsetken.

Úndis tilderiniń túrki tilderimen baılanysyn kórsetken, jalpy úndis tilderin zertteýge búkil sanaly ǵumyryn arnaǵan Iý. Knorozovtyń tabandylyǵyn erekshe atap ótken lázim. Al, I.K. Fedorov bolsa kechýa, aımara úndisteri tiliniń túrki tilderimen baılanysyn kórsete otyryp, olardyń keıbir elementteriniń polınezıada da kezdesetinin aıtady. Demek, úndis tilimen etene baılanysty qazaq tili de, polınezıa tilimen týys degen boljam jasaýymyzǵa bolady (Óz tájirıbemde úzik julyq bolsa da keıbir polınezıa men mıkronezıa tilderiniń, tipti Indonezıa tiliniń qazaq tilimen jaqyn úndesetinin ańǵarǵanmyn! Mysaly, ata – kake, ene – nene, maı – nınıak jáne t.b.).

Bul turǵyda kóp eńbek sińirgen HH ǵasyrdaǵy skandınavıalyq shyǵystanýshy Stıg  Vıkander. S. Vıkander maııa, kechýa tilderin zerttegen. 1935 jyly Rımde ótken Halyqaralyq shyǵystanýshylar kongresinde Ýrýgvaılyq profesor  B.Ferrarıo da úndis tilderi men túrki tilderiniń týystyǵyn kórsetedi.

Eń negizgi, eń mándi jáne eń qomaqty eńbek XIX ǵasyrdaǵy kórnekti amerıkan lıngvısi ári polıgloty Frederıh Lúıs Otto Rerıgtiń zertteýleri bolyp tabylady. Ózimizdiń túrki-qazaq zertteýshilerine kelsek M.Arıbjanov, M.Zakıev, S.Nýrjakıanov, E.Qajybekov, árıne A.Krımýllın, Q.Orazbekuly, Sh.Ybyraev, Á. Ahmetov sekildi tulǵalar úndister men túrkilerdiń týystyǵyn negizdep berdi. T.Jurtbaı, T.Nurly­baı­bı­te­gi, B.Qaıratuly jáne basqa da avtorlar tarapynan jýrnalısik zertteýler de júrgizildi.

Arǵy túrkilerdiń teriskeı betke ótip Amerıkaǵa taralýy úshinshi jazbamda keltirilgen sýmen sıpattalatyn Atylanty kezeńine, aq tútek boran men muzben sıpattalatyn Gıperbóri kezeńi men qazirge deıin muz qursaýlanǵan Aryqtyǵa tikeleı baılanysty. Mine bul tustan keri qaıyrar bolsaq «55000-5500-550» sandy formýlamnyń máni aıqyndala túsedi. Teriskeıge ótýdiń birinshi tolqyny túpki qazaqtar alǵash súıek pen múıizden buıymdar jasaı bastaǵan orta paleolıttegi, b.d.d. 55000 jyldarǵa sáıkes kelýi ábden múmkin. Teriskeıge ótýdiń ekinshi tolqyny keıingi paleolıttegi 32000-24000 (I.A.Zaharov jáne t.b. zertteýleri boıynsha)  jyldarǵa sáıkes kelse, úshinshi tolqyny mezolıt kezeńi bastalǵan 18000-12000  jyldar aralyǵyna toqtaıdy. Al qonys aýdarýdyń tórtinshi tolqyny protoqazaqtar jylqyny qolǵa úıretken 6000 jyldarda bolyp ótti dep joramal jasaǵanymyz durys bolmaq.

Álbette, kósh bunymen toqtap qalmasa kerek-ti. Keme qatynasy meılinshe damyǵan tursaqtar men Anarys pen Toqsarynyń keme qupıalary jónindegi ilimderimen qarýlanǵan eýropalyq túrkiler de Atylanty muhıty arqyly teriskeı tarabyna júzip barýy bek múmkin.

Meshitterde azany shaqyrylǵan, azan-qazan tirlik keshken musylmandar aıaǵy da Amerıkaǵa tıedi. 1996 jyly jarıalanǵan tarıhshy Iýýsýf Mrýe málimetterine sáıkes musylmandar Amerıkany 1178 jyly ashqan eken.

Budan keıingi kezeńde Hİİİ ǵasyrda 800 kemeden turatyn Qubylaı qaǵanymyzdyń floty Japonıaǵa júzemiz dep daýyl men jyly aǵys ekpinimen adasyp teriskeı qurylyqtan biraq shyqqan. Bul da bir kishi tolqyn. Moınaqtan ǵana emes muhıt arqyly da teriskeı qurlyqqa júzip barýǵa bolatynyn joǵaryda atalǵan Norvegıa ǵalymy T.Haıerdal kerisinshe baǵytta kamys qaıyǵymen Afrıkadan Panamaǵa deıin júzip jetkendigimen dáleldegen.

Kósh qatarynda oǵyz-túrkileri (múıizdi vıkıngteri), gott-túrkileri men normann-túrkileri bar keme de Amerıka jaǵalaýyna kelip jetedi. Túrkilik bolýy ábden yqtımal "Kensıngston tasyna" qashap jazylǵan rýna jazýlaryna sáıkes, bul eýropalyq túrkilerdiń kelgen ýaqyty retinde osynaý 91 kılogrammdyq tas 1362-shi jyldy kórsetedi.

Osyndaı tártippen Úndistandy izdeımin dep adasyp ketken Hrıstofor Kolýmbtyń jelkendi kemeleri tek 1492 jyly ǵana Amerıka jaǵalaýyna jetedi. Osylaısha, teriskeı túrkileri áli kúnge deıin qate túrde úndister atalyp kelse, 1499 jyly ǵana Amerıgo Vespýchıı Amazonka jaqqa tap bolady. Sodan beri, máni boıynsha «teriskeı túrkiler qurlyǵy» atalýǵa tıis qurlyq ataýy laıyqsyz bolǵanyna qaramastan osy kúnge deıin ádiletsiz túrde Amerıka (Amerıgo) atalyp keledi.

Formýlaǵa qaıta orala otyryp aıtpaǵym – Qazaq tili 55000 myń jyl buryn bolǵan! Buǵan dálel sonshama jyl buryn teriskeı qurlyqqa ótken tól tegimizden ajyramaǵan, ólmek bolsa da beri kelmegi joqqa shyǵarylǵan babalarymyzdyń asyl tili.

Ortadaǵy sanǵa qatysty qazaq tili 5500 jyl buryn Shýmer órkenıetiniń keń qoldanystaǵy ómirsheń tili bolǵandyǵy. Al, 550 sany Handyǵymyz qurylǵannan beri ótken ýaqyt ekeni belgili. Dese de parsy derekterine negizdelgen G.Qambarbekova málimetinshe bul data 1000 jylǵa shegerilip otyr.

Aıtyp aıtpaı ne kerek, bul eńbektiń basty ereksheligi bir ǵana tildi taldaýǵa ǵana emes, birneshe qazaqy tildi jınaqtaı otyryp qarastyrýǵa arnalǵanynda.

Qazaq tiliniń shuraılylyǵy men jan jaqty oralymdy ekeni álem halyqtaryn tańqaldyrýǵa tıisti. Bul tildiń ashpaıtyn qulpy joq. Tipti ánsheıin ǵana ázil túrinde Shýmer – Dýlat taıpysynyń Shymyr rýynyń eli, Argentına – arǵyndar negizin qalaǵan Arǵyntına, Brazılıa – qazaqtyń Bir az eli, Paragvaı – Baraqbaı qarttyń, Ýrýgvaı –  Uryqbaı aqsaqaldyń qurmetine qurylǵan elder, Chılı – Shı eli, Aláska – Álıasqar atamnyń qurmetine atalǵan, Ekvador – Eki batyr shaıqasqan jer, Karakas – qasy kózi qıylǵan arý qurmetine atalǵan Qaraqas dep oınaqy sóz órbitkenniń ózi beıhabar janǵa shyndaı kórinedi. Qandaı halyq osy tektes toponımderdi óz tiline qarys qadam bolsa da jaqyndata alady?!

Al eger qısynǵa keltirip: Jelmaıasymen teriskeıden túsip kele jatqan Asan qaıǵy eki batyr tiresken jerdegi, qurylyqtyń túıisken jerine qarap turyp, «Osy jer ózi pana ma?!», dep moıyn burmastan júre berdi degenge keltirsek, «Panama» ataýy qalaı paıda bolǵany aıqyn bola ketedi! Alabama qyrqasynan Atylanty muhıtyna uzaq qaraǵan Asan qaıǵy quba jondy araldy kózi shalǵasyn ol aral «Kýba» atalyp ketetini negizdele ketedi. Osylaı namaz ýaqyty jaqyndaǵanda Kýba jaqtan Qubylany baǵdarlamaq bolǵan Asan qaıǵy atamyz árirekten jáne bir qıaǵy men qoǵasy qaraýytqan, qamysy sýsyldaǵan aralǵa kózin salǵan kúıi «Ný qara qoǵa» degeni negizinde «Nıkaragýa» ataýy paıda boldy dep Asan qaıǵy babamyzdyń júrgen keńistigin keńite tússek bireý bizdiń tonymyzdy sheship ala ma?! Qalaı bolǵanda da jer jahandaǵy taý men tasty, adyr men bederdi  mánine keltire beıneleı alatyn qazaq tiliniń qudyretine qalaısha tań qalmasqa! Osynysyna jáne Amerıkany óz mekeni etken teriskeı túrkileriniń tili bolǵanyna ǵana bola qazaq tili túrki tilderi arasynan shyqqan «delegat» til retinde Amerıkada ornalasqan Birikken Ulttar Uıymyndaǵy qujattar tárjimalanýǵa tıis jetinshi halyqaralyq til bolýǵa ábden quqyly! Bulaı bolǵany birinshiden ádilettiń saltanat qurǵany, ekinshiden álemdik berekettiń ornaýynyń kepili bolar edi. Sebebi, halyqaralyq tilderden turatyn AFRIKA abrevıatýrasyndaǵy 6 (alty) til, ALTY sany kózge uryp turǵandyqtan jerdegi tártipke taza emes kúshterdiń yqpalyn shaqyryp turǵandaı. Al, bar bolǵany eki aıda úırenýge bolatyn QaZaQ tili halyqaralyq til bolsa, onda halyqaralyq tilder sany JETİ bolǵandyǵy jaǵdaıynyń ózi aq kúlli álemdi nurlandyryp, dáýlet pen sáýletke jetkizetin edi...

Osymen, tórtinshi jazbam da támám bolyp otyr aǵaıyn! Tikeleı «handyqqa» baılanysty máseleler qozǵamaǵanymnyń basty sebebi, tórt jazbamda da tek tyń taqyryptar kózdelgendiginde dep túsingeısizder.

Shirkin osy jazba aǵylshyn tilinde Amerıkandyqtar nazaryna jetip jatsa qane ...

Avtor týraly qysqasha málimet:

Qoshqarbaev Erbolat Erkinuly

Zańger, Jýrnalıs,  Quqyq magıstri, Fılosofıa magıstri.

Eńbek jolymdy quqyq qorǵaý organdarynda, sot júıesinde bastaǵanmyn. Jeti Jarǵy Respýblıkalyq Zań ádebıetteri baspasynyń redaktory boldym. Ár jyldary Almatydaǵy QazKKA, QazUPÝ, QazUMÝ sekildi JOO-da fılosofıalyq, quqyqtyq pánder boıynsha dárister oqydym. 2005 jyldan bastap S.J.Asfendıarov atyndaǵy QazUMÝ-de fılosofıa, quqyq negizderi, medısınalyq quqyq t.b. pánder boıynsha shákirtterimen jumys jasap kelemin.

Zań salasynda: S.Zımanov, Ǵ.Saparǵalıev, E.Jákishev, S.Sartaev, A.Aǵybaev syndy tulǵalardyń; Jýrnalısıkada: qytymyrlaý atam T.Qojekeevtiń, B.Jaqyp, N.Omashev, S.Medeýbekuly, T.Jurtbaı, Q.Saq, D.Ysqaqtardyń, Fılosofıada: Á.Nysanbaev, S.Nurmuratov, M.Orynbekov sekildi tulǵalardyń mektepterinen óttim.

[1]Shamıl Mıngazov "Etrýskı ı túrkı". paneravis.ru. Osy sıaqty Sh.Nafıkov. N.Kadretdın jáne t.b. jazbalary.

[2]Maknamara E. Etrýskı. Byt, relıgıa, kúltýra /Per, s angl. T.E.Lúbovskoı. - M.: ZAO. Sentrpolıgraf, 2006.

[3] Blok R. Etrýskı. Predskazatelı býdýshego/Per. s angl. L.A.Igoreaskogo. - M.: ZAO. Sentrpolıgraf, 2004

[4]Rober J.-N. Etrýskı. - M.: Veche, 2007

[5] Karımýllın A.G. "Prototúrkı ı ındeısy Amerıkı. Po sledam odnoı gıpotezy"

 Moskva "INSAN", 1995