Hamýrapıden qazirgi Qazaqstannyń Ata Zańyna deıin jumyr jer betinde qanshama zańdar jasalyp, qanshasy kúshin joıdy. Tipti, memleketterdiń ózderi de ózgeris ústinde ómir súredi. Kez-kelgen el halqynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn, el qorǵanysyn nyǵaıtý maqsatynda zań qabyldaıdy, alaıda ýaqyt ótýimen ózgertýler men tolyqtyrýlar engiziledi. Bul da tarıhı qajettilik. Alaıda, ár kezeńde jasaǵan adamdar sol zamannyń zańyn bilse, paıdalansa utylmasy anyq.
Qazaq memlekettiginiń tarıhynda dástúrge negizdelgen, kóshpeli ómir mádenıetine úılesimdi, qoǵamynyń patrıarhattyq-feodaldyq quqyǵynyń basty ustanymdary men normalaryn basshylyqqa alǵan Qasymhannyń “Qasqa joly”, Esim hannyń “Eski joly” jáne “Jeti jarǵynyń” qaı-qaısy da zamanalardyń kúrmeýi kóp máselelerin sheship, el irgesin bekemdeýde mańyzdy ról atqardy. Osy tarıhı kezeńderde jasalǵan dala zańdary bir-birimen tamyrlas, mándes bolyp, negizinen jer men jesir, áskerı jáne qylmys, múlik pen sharýashylyq aıasynda bolyp, el ishi men syrtyndaǵy asa kúrdeli geosaıası jaǵdaıda memlekettiń ómir súrýin saqtap qaldy. Al qazirgi tańda elimizde 1400 shamasynda zańdar men quqyqtyq normalar bar. Qoǵam damydy, óndiristik jáne áleýmettik, saıası-mádenı qarym-qatynastar ózgerdi degenimizben, adamzattyń basty qundylyqtarynyń ózgermeıtindigin eskergende, toqsan aýyz sózdi tobyqtaı túıinge syıdyrǵan ata-babalarymyzdyń danalaǵy men daralyǵyna tamsanamyz.
Zańdardyń túp atasy sanalatyn - Konstıtýsıa memlekettiń táýelsizdigi men demokratıalyq qundylyqtaryn aıqyndap, memleket qurylymdarynyń, azamattardyń, ult pen ulystardyń, áleýmettik toptardyń maqsat, mindetterin jáne quqyqtaryn kórsetetin eldiń basty qujaty. Keńester Odaǵy qulaǵannan keıin qazaq eli óziniń eń alǵashqy konstıtýsıasyn 1993 jyly 28 qańtar kúni qabyldaǵan bolatyn. Alaıda 1995 jyly 30 tamyz kúni onyń ornyna referendým ótkizý arqyly jańa Ata Zań qabyldandy. Sodan búginge deıin Ata Zańymyzǵa 1998, 2007 jáne 2011 jyldary úsh ret ózgertýler men tolyqtyrýlar engizildi. Keı azamattar AQSH pen salystyryp “Ata Zańymyz tym kóp ózgeredi” - dep aıtyp jatady. AQSH konstıtýsıasy 1787 jyly 17 qyrkúıek kúni qabyldanǵannan beri turaqty ómir súrgenimen, ózgertýge qatysty myńdaǵan usynystar men 27 ózgeristiń oryn alǵanyn bilemiz. Olardyń konstıtýsıasyndaǵy sońǵy ózgeris 1992 jyly engizildi. Biraq bir tańqalarlyǵy bul usynys sonaý 1792 jyly Kongreske talqylaýǵa jiberilgen usynyspen mándes boldy. Bul kezdeısoqtyq pa álde "Joǵarǵy bılik Qudaıdyń bıligimen darıdy" - degen kózqarasty qulatqan Tomas Djefferson men onyń serikteriniń danalaǵy ma?
Bizdiń aıtpaǵymyz, egemendigimizdiń aıqyn kýási ári nátıjesi bolǵan, biz úshin asa mártebeli osy konstıtýsıa kúniniń qadir-qasıeti týraly. Búgin, 30 tamyz “QR-nyń Konstıtýsıa kúni”. Ár bir azamat ózimiz oılanaıyqshy, osy bir ult taǵdyry men memleket múddesin ardaq tutqan merekeni qalaı qarsy alyp júrmiz? Bul kúndi jáı demalys kúnderinen nesimen artyq kóremiz? Osy kúni ne isteýimiz kerek? “Mereke” - dep bekitilgen kúnderdiń bárin toı-dýmanǵa aınaldyryp jiberetin nemese ony joǵaryǵa esep berýdiń naýqany retinde qabyldaıtyn ádetimiz taǵy bar. Sondyqtan ár dárejeli atqarýshy bılik óz deńgeıinde osy merekeniń mán-mańyzyn, tarıhyn, el táýelsizdigindegi orny men rólin barynsha dáripteıtin is-sharalardy turaqty túrde ótkizýdi dástúrge aınaldyrý kerek. Oǵan buqaralyq-aqparat pen mádenıet, sport salalary da at salysýy tıis. Al mektepterde “Konstıtýsıa kúni” nemese “Konstıtýsıa jáne máńgilik el”, “Konstıtýsıa jáne rýhanı jańǵyrý” sekildi fakúltatıvtik sabaqtar men aptalyqtardy únemi uıymdastyryp otyrǵany jón. Joǵary oqý oryndarynda, barlyq mamandyqtarǵa “Memleket jáne Konstıtýsıa” - atty pándi oqytýdy qolǵa alsa jaqsy bolar edi. Al ár-bir otbasy óz urpaqtaryna Ata Zań aıasynda áńgime qozǵaýdy ádetke aınaldyrý da artyqtyq etpeıdi. Mysaly, AQSH 1955 jyldan beri qyrkúıektiń 17-23 aralyǵyn “Konstıtýsıa Aptasy”, 2001 jyly 17 qyrkúıekti “Konstıtýsıa jáne Azamattyq kúni” retinde belgileýi onyń mańyzdylyǵyn kórsetip otyr.
Memleket pen jeke azamattar Ata Zańdy jáne ózge de mańyzdy zańdar men quqyqtyq-normalardy múmkindiginshe bildirý men bilýge talpynýy qajet. Sonda ǵana, óz quqyǵyn talap etetin azamattar, eldiń quqyǵyn saqtaıtyn jáne qurmet etetin atqarýshy bıliktiń qyzmetkerleri men quqyqqorǵaýshylar, adal kásibı mamandar men bilikti basshylar, básekege qabiletti jas urpaq qalyptasady. Eger olaı bolmaǵanda, qoǵamda zańsyzdyq oryn alyp, túbi eldiń kúıreýine bastaıdy. Joǵary da aıtqanymyzdaı, babalarymyz az sózben kóp túıtkildiń jónin taba bilgen. Sebebi, ol kezde “uıat, obal jáne saýap” - degen úsh uly rýhanı uǵym ár qazaqtyń júregine jazylyp, sanasynda saqtalǵany sonsha, búginginiń ata zańynan esh kem áser etpegen. Qazirgi rýhanı qundylyqtar quldyraǵan kezeńde, Hakim Abaıdyń “Egerde esti kisilerdiń qatarynda bolǵyń kelse, kúninde bir márte, bolmasa jumasynda bir, eń bolmasa aıynda bir, ózińnen óziń esep al”-degen danalyǵyn basshylyqqa alyp, konstıtýsıamen tek, jylyna bir ret, 30 tamyz qarsańynda ǵana emes, únemi “qaýyshyp” otyrýymyz kerek. Bul bizdiń ózimizdiń de, ózgeniń de quqyǵy men múddesin zańdyq turǵyda qorǵaýymyz ben saqtaýymyzǵa ıgi áser etip, sol babalar bıiginen kórinýimizge múmkindik beredi. Basqa emes, Konstıtýsıamyzdyń tek, birinshi bólim, birinshi babyna nazar salyńyzshy, onda bylaı jazylǵan:
- Qazaqstan Respýblıkasy ózin demokratıalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket retinde ornyqtyrady, onyń eń qymbat qazynasy — adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary.
- Respýblıka qyzmetiniń túbegeıli prınsıpteri: qoǵamdyq tatýlyq pen saıası turaqtylyq, búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý, qazaqstandyq patrıotızm, memleket ómiriniń asa mańyzdy máselelerin demokratıalyq ádistermen, onyń ishinde respýblıkalyq referendýmda nemese Parlamentte daýys berý arqyly sheshý.
Mine, Konstıtýsıa bizge bárin berip otyr. Osylardy sanańa jazyp al da, óz quqyǵyńdy qorǵaı bil, ózgelerdiń quqyǵyna qurmetpen qara. Sonda rýhymyz da, janymyz da, tánimiz de jańǵyrady.
Qaster Sarqytqan
Abaı atyndaǵy QazUPÝ,
Eltaný jáne týrızm kafedrasy ustazy
