Úshinshi dúnıejúzilik soǵys bolýy múmkin. Biraq qashan? Qaı kezde jáne ony kim bastaýy múmkin? Buǵan qatysty kóripkelder kóp boljam aıtqan. Álemdi aýzyna qaratqan áýlıelerdiń bul pikiri qanshalyqty qısynǵa keledi? Maqul, Vanganyń kóripkeldigi týraly kóp áńgimelemeı-aq qoıaıyq. Munyń bári de jurtshylyqqa tanys. Al ózge áýlıeler ne deıdi? Ótken nemese osy ǵasyrdyń basynda aıtylǵan boljamdardyń qaısysy aqıqatqa jaqynyraq? Úshinshi dúnıejúzilik soǵystyń bolýy múmkin be? Sonymen...
1.Ómirinde kóp qısyndy joramaldar aıtqan norveg kóripkeli Gýnhılda Smelhýstiń 90 jasynda jarıa etilgen joramaly tórtkúl dúnıedegi dúıim jurttyń esinen áli shyǵa qoıǵan joq. Úshinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysty aıtqan onyń pikiri shyn máninde nazar aýdararlyq. Gýnhılda Smelhýs 1968 jyly álemniń qalaı ózgeretini jaıly qyzyqty derekter keltirgen. Sonyń barlyǵy da búgingi tańda oryndalyp jatqan sıaqty. Onyń pikirinshe, «úshinshi dúnıejúzilik soǵys adamzat tarıhyndaǵy qoldan jasalynǵan eń apatty oqıǵa bolady. Ol álemde saıası daǵdarys týǵyzbaıdy, bul alapat soǵys aıaq astynan týýy múmkin».
Úshinshi dúnıejúzilik soǵystyń taıap kele jatqan kórinisi retinde Gýnhılda Smelhýs ımıgranttardyń Eýropa qurlyǵyna josyp, aýa kóshýin aıtady.
«Kedeı elderdiń azamattary soǵystan jáne joqshylyq, kedeıshilikten qashyp, Eýropaǵa aýady. Bul shyn máninde birshama ýaqytqa sozylǵan jáne adamdardy qatty ábirjitken oqıǵaǵa aınalady. Munyń sońy atom bombasyn tastaýǵa ulasýy yqtımal. Aýa qabaty ekologıalyq jaǵynan lastanady, adamdar tynys alýǵa múmkin bolmaıtyn dárejede ómir súredi. Amerıka, Japonıa, Avstralıa men birqatar baı elderdiń qunarly topyraǵy ónim alýǵa bolmaıtyn dárejege jetedi. Bul qurlyqta ómir súrý qıynǵa aınalǵandyqtan, olar kedeı elderdiń naryǵyn jaýlaýǵa tyrysady, Bul óte qatań jaıdaıdy júzege asady.
Eýropa qurlyǵy rýhanı daǵdarys kezeńin bastan keshedi. Adamdar dinnen bezedi, shirkeýler kúńirenip, qońyraýyn soǵady, dinı oryndarǵa eshkim bas suqpaıtyn kezeń kele jatyr. Shirkeýler jyn-oınaq alańyna aınalady. Otbasylyq qundylyqtar júıesi ózgeredi. Erler men áıelder birge ómir súrgenimen, olar zańdy nekege turmaıdy. Ákeniń bala aldyndaǵy jaýapkershiligi joıyla bastaıdy. Erli-zıyptylardyń bir – birine opasyzdyq jasaýy men kózine shóp salý sıaqty áreketteri qalypty qubylysqa aınalady. Telearnalar zorlyq-zombylyqty kórsetedi, adamdar bir-birine qatygez bola bastaıdy». Gýnhılda Smelhýstiń bul joramalynyń birsypyrasy qazirgi kezde ǵalamdyq problemaǵa aınalǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
- 1899 jyly ómirden ótken serb kóripkeli Mıtar Tarabıchtiń de boljamdary da eleń etkizerlik. Álemniń aldaǵy ýaqytta qalaı ózgeretini týraly onyń qulaǵyna bir daýys kelip, «sybyrlap» turatyn bolǵan. Mıtar Tarabıch te serb shekarasyna jaqyndap qalǵan bosqyndardy kóredi.
«Áýe soqqysynan adamdardyń óligi taý bolyp úıilip qalady. Serbter bul alapatta soǵysa almaıdy. Basqa bireýler bizdiń ústimizden soǵys júrgizedi», – deıdi ol. Múmkin ol ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń sońynda bútindeı bir eldi bólshekke bólip jibergen AQSH pen NATO uıymyna múshe elder qatysqan Iýgoslavıadaǵy soǵysty meńzegen bolar. Serb kóripkeli «ǵalamsharda turatyn bukil eldiń jartysy qatysqan soǵys bolady, biraq bul alapatta jan-jaǵyn sý qorshaǵan, jerdiń qıyr shetinde jatqan bir el ǵana jaımashýaq jaǵdaıda dym bolmaǵandaı, problemasyz ómir súredi», degendi aıtady. Bul eldiń endi AQSH ekeni aıtpasa da, túsinikti.
- Al «nemis paıǵambary» atanyp ketken Mattıas Shtromberger ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalǵannan keıin «álemdi úshinshi ret alapat órt jaılaıdy» degen boljam jasaǵany belgili. Nemis kóripkeliniń aıtýyna qaraǵanda, «úshinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin kóp ult joıylady nemese joǵalady, olardyń bolashaǵy bolmaıdy. Úshinshi dúnıejúzilik soǵys ózgeshe sıpat alady».
- 4. 1959 jyly 55 jasynda qaıtys bolǵan taǵy bir nemis kóripkeli Aloıs Irlmaıer negizinen soǵysta joǵalyp ketkenderdi izdeýmen aınalyssa da, bolashaqtyń kórinisi onyń kóz aldynan ótetin bolǵan.
«Álem oqystan jarylady, úshinshi dúnıejizilik soǵys 8 - i nemese 9 - y kúni bastalady», – dep eki sandy aıtqan ol alaıda onyń qaı jerde, qaı aıda bolýy múmkin ekendigin jarıa etpeı, qupıa qaldyrǵan.
«Shyǵystyń qarýly kúshteri (musylman áskeri) keń maıdanda shabýyl jasaı otyryp, Batys Eýropaǵa qaraı betteıdi. Sonymen qatar, Monǵolıada da úlken qaqtyǵys oryn alady. Qytaı Úndistandy jaýlap alady. Soǵys barysynda bakteorıologıalyq qarý qoldanady. Alapat qarýdan úndiniń 5 mıllıonǵa jýyq azamaty qaıtys bolady, bul joıqyn qarýdyń saldary kórshi memleketterge de áser etedi. Qurlyqtyń shyǵysynda Iran men Túrkıa arasynda soǵys bastalady. Reseı elin «túrli-tústi tóńkeris» jáne azamat soǵysy sharpıdy. Kóshe ólikten kórinbeı qalady.
- 1891 jyly ómirden ótken Albert Paık te birinshi jáne ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń bolatynyn dál boljap aıtqan. Ol 1871 jyly ıtalán revolúsıoneri Djkzeppe Madzınıge jazǵan hatynda úshinshi dúnıejúzilik soǵys musylman álemi men Izraıl arasynda bolatynyn aıtqan.
Albert Paık «biraq bul soǵys musylman álemi men Izraılge zor apat ákelýi múmkin» ekendigin de jasyrmaıdy. Rasynda da musylmandar, ıaǵnı Palestına jáne Izraıl arasynda qazirgi ýaqytta tartys tolastamaı otyrǵany belgili. Gaza sektorynda – ólim-jitim, áli de qantógis.
- AQSH-tyń matematıgi kompúterlik baǵdarlamalar salasynda zor tabysqa jetken amerıkalyq kóripkel Aaron Klaýzettiń aıtýynsha, «soǵys jaǵdaıynda mámilege kelý ret-retimen bolyp otyrady. Tarıhqa júginer bolsaq, 1823 pen 2003 jyldar aralyǵynda dúnıe júzinde birqatar elder arasynda 95 janjal bolǵan eken. Keıbireýi alaýyzdyq pen soǵystyń aldyn alyp rettelgen.
Aaron Klaýzettiń oıynsha, «álemdegi eń iri áskerı qaqtyǵys nemese úshinshi dúnıejúzilik soǵys 2150 jyldar shamasynda bolýy múmkin. Eger adamzat bul kezeńnen ótse, onda jańasha oılaý úrdisi qalyptasady da, qaqtyǵysty beıbit jolmen retteý máselesi basty orynǵa aınalady».
Rasynda da qazirgi kezde eń basty qundylyq –halyqtyń turaqtylyqta ómir súrýi. Sonda ǵana tórtkúl dúnıede tynyshtyq ornaıdy. Áıtpese, adam ólimi bolatyn qandy maıdannyń keregi ne? Eger úshinshi dúnıejúzilik soǵys bastalsa, ne bolady? Maqalanyń túıinin Albert Eınshteınniń pikirimen aıaqtaǵandy jón kórdik.
«Úshinshi dúnıejúzilik soǵysta qandaı qarý qoldanylatynyn bilmeımin, biraq odan keıin adam balasy qolyna tas pen taıaq alyp shaıqasatyn bolady», – deıdi ol.
...Endeshe, beıbit ómirdiń jóni bólek qoı.
