1-taraý

Rım. Tamyz aıy.

Elektrondy esiktiń oń jaq jaqtaýshasyndaǵy tórt buryshty sensorly tutqaǵa saýsaqtaryn badyraıta basty. Tyz etken dybys shyqty. İle «Kirińiz» degen dabyldy dybys estildi.

İshke kirgen bette brondalǵan elektrondy esik dybyssyz jabyldy. Eshqandaı jıhaz, eshbir elektrondy apparat joq, dańǵaradaı kabınet. Ortada úlken qara ústel. Aınala 13 oryndyq qoıylǵan. Ústel ústinde alaqandaı netbýk qana jatyr. Qabyrǵadaǵy tabloda «01.08.2040. 10.05.01» degen qyzyl jazý ýaqyt belgisin kórsetip tur.

– Mıster Djons!

Daýys shyqqan jaqqa jalt qarady. Eshkimniń qarasy kórinbedi.

– Kofe, shaı?..

Jaýap qatyp úlgermedi: bir shettegi qabyrǵadan syrt etip týmba ashyldy, dyz-dyz etken dybyspen birge kofe men shaı sháınekteri, birneshe shyny ydys, qant, qasyq tola ydys syrǵyp aldyna keldi.

– Siz jaıǵasa berińiz... Qalaǵanyńyzdan alyńyz...

Djons Kepler alqymyn qysyp turǵan galstýgyn tartqyshtady. Terlep ketipti. Bir shynyǵa kofe quıyp, oryndyqqa jaıǵasty. Shynyǵa eki túıir qant qosty. Bólmeniń ishin kózimen taǵy bir qaıtara súzip ótti de, syrtqa kóz tastady. Edennen bastalǵan qalyń terezeden syrttaǵy jasyl dúnıeniń bári qońyrqaı tartyp kórinedi eken. Tyqyrlap aldyrǵan shashtaı tep-tegis gazon, sál jazyqtaý jerden ary qaraı bastalatyn oımaqtaı ǵana kól, ony aınala ósken qaraǵaı men shyrshalar qatary, qanatyn qaqqan kóbelek...

Djyń-djyń etkendeı bir dybys shyqty. Álde Keplerdiń qulaǵyna solaı estildi me eken...

Terezege elbelekteı kep qonǵan kóbelekti áldekim shapalaqpen sart etkizgendeı boldy. Qos qanaty men qoımaljyń suıyǵy terezege jabysyp qaldy.

Qaıdan shyqqany belgisiz, muntazdaı taza kıingen, bir ıyǵy túsińki egde kisi terezege jaqyndady. Kepler ornynan atyp turdy.

– Otyra berińiz. Alań bolmańyz. Bul jáı kóbelek eken...

Kepler sostıyp turǵan boıy ne otyraryn, ne turaryn bilmegen qalpy qańtaryldy.

– Bizdiń klýbqa qosh keldińiz!

Egde kisi beri qaraı buryldy. Jolaı ústel ústindegi netbýkke qolyn sozdy. Jasyna úılespeıtin jyldamdyqpen netbýkty ilip aldy da, qaz-qatar turǵan oryndyqtyń birine jaıǵasty.

– Qýat alypty... Suq saýsaǵymen sensordyń betine ary-beri júgirtti de ashylǵan paraqshaǵa tesile qarady.

– Sizdiń jasaǵan jumysyńyzǵa kóńilimiz toldy. Tegis qamtylǵan. Bári bar. Analız. Prognoz. Ǵajaıyp jumys. Bolashaqtyń kelbeti tutas aıqyndalǵan. Ǵalamat jaýapkershilikpen, kásibı biliktilikpen, asqan jankeshtilikpen jasaǵan ekensiz. Al, qymbattym! Maǵan mynany aıtyńyzshy: osynyń bári qanshalyqty qajet dep oılaısyz?

Daýysy jumsaq estilgenimen egde kisiniń týra qaraǵan janary óńmenińnen óterdeı eken. Djons jylanǵa arbalǵan boztorǵaıdaı qypylyqtap qaldy.

– Jer shary – arshyǵan jumyrtqadaı. Solaı emes pe? 2050 jyly 8-9 mıllıard adam bolady degen boljam qaıda? Qazirdiń ózinde 12 mıllıard! Álemniń dıdary ózgerdi. Eýropa tegis qaraıdy. Qazir Parıjdiń kóshelerinde aq adam kórseńiz, qýanasyz. Qartaıdy. Ary qaraı ne bolmaq? Sizdiń esepterińizge daýym joq, alaıda myna sorly jer mıllıardtaǵan beıbaqtarǵa pana bola ala ma? Biz adamzat balasynyń qandaı qaýip-qaterdiń aldynda turǵanyn jete sezindik pe? Jer beti qansha adamdy asyraı alady? 20 mıllıard adamǵa jer resýrsy jete me? Osy saýaldyń jaýabyn kim tabady? Adamzat balasynyń arasynan eń qabiletti mıllıard adamdy qaldyrsa qalaı bolady? Qalǵandaryn ne isteımiz? Bolmasa, sol eń myqty mıllıard adamnyń ıgiligi úshin ózgeler tyrbanyp, túrtinektese qalaı? Birikken Ulttar Uıymy minberinen «Jer shary 1 mıllıard adamdy ǵana asyraı alady» degen málimdeme talaı ret jasaldy. Onsyz da adamzat balasy qoldan jasalǵan qasiretten kóz ashpaı jatqan joq pa? Afrıkany alaıyq. Anaý Somalı... Beıshara el... Mıllıardtaǵan adam isherge as, kıerge kıim tappaı, kúnkóris qamytyna jegilgen. Buǵan ekologıa zardaptaryn qosyńyz. Báribir tirshilik jalǵasyp jatyr. Sonda ne bolǵany? Jer betine qansha adam sıady?.. Adamzat jumaqty  izdeıdi. Naǵyz jumaq – jer emes pe? Sol jumaq ábden kirledi...

Egde kisi Keplerdiń bary-joǵyn umytqandaı, terezege jabysyp, qatyp qalǵan kóbelekke kózin qadap  sóılep otyr.

– Sizdiń resmı jumysyńyz erteń tańerteńnen bastalady. Regıstratýrada tańǵy jetide tirkelesiz, boldy. Basqa suraǵyńyz bar ma?

Djons ne derin bilmedi.

– Onda saý bolyńyz!

Kepler kabınetten shyǵyp bara jatyp terezege kóz salǵan.

Kóbelek joq eken...

Qosalqy bólmedegi ekeý egde kisige qarady.

– Ózine senimdi. Bilikti. Jumys isteýge jaraıdy.

– Jobany bastaımyz ba? Orta boıly, tórtbaq kelgen erkektiń daýysy qyryldaı shyqty.

– Urysta ne turys bar...

– Keplerden kóz jazbaý kerek syqyldy...

Egde kisi trýbkasyn tutatty. Bólme ishin tabaktyń dámdi ıisi jaılady.

– Densaýlyǵyńdy oılasań qaıtedi, Robert?

– Cherchıll osy trýbkasymen, tamaqty óltire jep, konákty siltese de 90 jas jasaǵan joq pa?

– Ol Cherchıll ǵoı... Tórtbaq deneli qarqyldap kúldi.

İshki baılanys jelisi iske qosyldy.

– Myrza, nysan tolyq tekserildi... Eshqandaı qaýip joq.

– Jetkizińiz...

Sálden soń úsh adamnyń aldynda myj-myj bolǵan kóbelek jatty. Tórtbaq kisi úńilip kelip qarady.

– Kádimgi kóbelek qoı!

– Kim biledi?

– Saqtyqta –  qorlyq joq...

– Qane, qaı jerden bastaımyz?

Uzyntura bir púltti alyp, barmaǵyn batyrdy. Tutas qabyrǵanyń betin alyp jer sharynyń kartasy shyǵa keldi. Álem kartasy. Egde kisi trýbkasyn óshirip, kartaǵa jaqyndady. Ekeýi sońynan erdi. Bólmede óli tynyshtyq ornady. Afrıkanyń jaıalyqtaı aýmaǵyna tóne túsken suq saýsaq «Somalı» degen eldiń tusyna kelip tireldi.

Djons Kepler óziniń jas baladaı aıanyshty halge túskenin kesh ańǵardy. Jańaǵy kisiniń qoıǵan saýaldaryna jaýap qata almaǵanym qalaı? Nege áńgimege qosylmadym? Endi kareram ne bolady? Sanasyn shanyshqylaǵan osyndaı suraqtarmen eńsesi túsińkirep syrtqa shyqqan. Kirgen ǵımaratyna bir aınalyp qarady. Álginde baıqamaǵan eken, ǵımarattyń syrtynda qaptaǵan kamera – jaryq beretin baǵanalardyń basynda, kireberis, shyǵaberistegi esikterdiń mańdaıshasynda, tipti qaz-qatar ósken qaraǵaılardyń  japyraqtary arasynda syrtkózge biliner-bilinbes myń san kamera iske qosylyp tur eken.

«Meniń osy qalpymdy bireý baqylap otyr-aý» degen oı sanasyna sart ete qalǵanda Djons ústine bireý muzdaı sý quıyp jibergendeı selk etip, dereý esin jınap aldy.

Qaltatelefony syńǵyr etti.

– Djons, seni ala almadym. Qaıdasyń?

– Elız, keshir qymbattym...

– Bári durys pa?

– Durys.

– Seni kútip otyrmyn. Keshe birge tústenemiz degeniń qaıda?

– Qaıda otyrsyń?

– Paradaısta...Ózimizdiń jumaǵymyz...

«Adamzat jumaqty  izdeıdi. Naǵyz jumaq – jer emes pe? Sol jumaq ábden kirledi...».

Bul sóz Djonstyń mıyna shirkeýdiń syńǵyrlaǵan qońyraýy sekildi qaıta-qaıta orala berdi.

...Elızdiń denesi ottaı sharpydy. Qynama beli buratylyp, arshyn tósimen Djonstyń keýdesin úıkeı ótip, úlbiregen ernimen áýeli qulaq túbinen, sosyn alqymnan, sosyn erninen kezek-kezek súıgen; jas qyzdyń taldyrmash bádeni kimdi bolsyn esten tandyrarlyqtaı edi, jigittiń demalysy jıilep, bir qolymen bókseni, bir qolymen top-tompaq anaryn ýmajdaı sıpap eltip baratyr; erkektiń áleýetin sezingen qanshyqtyq qumar alqyn-julqyn kúıdiń uzaqqa sozylýyn tilegendeı birde keriltip, birde eritip ertegi áleminiń ishine jetelegendeı...

Keplerdiń sol saýsaǵyndaǵy júzik búlk-búlk etti. Mamyrajaı qalpynan, manaýraǵan uıqysynan aıyrylǵysy kelmeı kózin tars jumǵan kúıi bir aǵys kúıde edi. Tańǵy uıqynyń talyqsytar tátti shaǵy. Saýsaqtaǵy júzik búlk-búlk etip mazasyn aldy. Eriksiz kózin baqyraıtyp tóbege qarady. Kún arqan boıy kóterilip qalǵandaı. Bólmeniń ishi tań atpaı qapyryq tartyp tur. Sol kóziniń qıyǵymen tósekke kóz salǵanda Elızdiń anadan jańa týǵandaı tyr-jalańash jatqanyn kórdi. Shashy dýdyrap, jaýyryn tusyna tógilip qapty. Aq jaımany qyzdyń ústine japty. Júzik taǵy búlkildedi. Ornynan atyp turdy. Asyǵys-úsigis kıine bastady. Pıjdak ilingen ilgishti tars etkizip jerge túsirip alǵanda Elız uıqyly-oıaý qalypta til qatty.

– Janym, qaıda asyqtyń?

– Jumysqa!

– Búgin – jeksenbi ǵoı...

– Sen jata ber.

– Jatshy janyma...

– Keshir. Túste habarlasam...

– Bir súıshi.

Jigit eńkeıip qyzdyń erninen súıdi. Qyzdyń jibergisi kelmedi. Onyń qolyn bileginen kúshpen ajyratqan Kepler alǵashqy jumys kúnine asyqty.

– Keshir, barýym kerek!

Týra tańǵy jetide Djons Kepler regıstratýrada tirkeýden ótti. Sodan aınalyp, joǵary qabatqa kóteriletin lıftige qaraı ótip bara jatyp, úlken ekranǵa kózi tústi. Jer-jahan jańalyqtary berilip jatyr eken. «Búgin Somalıde búlikshiler memlekettik bılikti basyp aldy. Elde – áskerı tóńkeris» degen habardy qulaǵy shaldy...

«Afrıkany alaıyq. Anaý Somalı... Beıshara el...».

Djonstyń boıy titirkendi. Tershigen mańdaıyn súrtkiledi. Kostúminiń óńirin qaıta-qaıta sıpap, galstýgyn túzegen boldy. Elektrondy esiktiń oń jaq jaqtaýshasyndaǵy tórt buryshty sensorly tutqaǵa saýsaqtaryn tarbıtyp basa bergende, týra mańdaı tusyndaǵy kamera Keplerdiń kelbetin skanerlep úlgergen edi.

Úshinshi qabattaǵy terezesi joq kabınette elektrondy málimet bazasy iske qosyldy.

«№ 032-den qobaljý belgisi baıqalady...».

2-taraý

Djons Kepler kúnde alty jarymda ǵımaratqa kireberistegi regıstratýra bóliminde arnaýly tirkeýden óte salysymen jumys kabınetindegi jumsaq kresloǵa jaıǵasady. Ákimshilik mundaǵy qyzmetkerlerdiń árqaısysy týraly tolyq habardar. Buǵan Djonstyń kózi alǵashqy kúni-aq jetti.

Túski asqa shyqqanda lıftide qara kózildirikti, keń jaýyryndy afrıkalyqty keziktirgen. Muny burynnan tanıtyn adam sekildi jyly iltıpatpen amandasty.

– Qalyńyz qalaı?

– Jaqsy. Siz she?

– Bári ok!

– Qalyńdyǵyńyzǵa asyǵyp bara jatsyz ba?

Tosyn suraqtan Djons tutyǵyp qala jazdady.

– Mm... tústenýge...

– Nesi bar, ádemi adammen as ishkennen artyq baqyt bar ma?..

Lıft esigi ashylǵanda ekeýi eki jaqqa buryldy. Djons ishteı jıyrylyp, tiksinip qaldy. «Ol meniń qalyńdyǵym baryn qaıdan biledi?».

Sodan bastap Kepler jan balasymen tildespeýdi uıǵardy. Únsiz keledi. Únsiz ketedi.

Jumys jetip artylady. Afrıka  elderiniń  damýy týraly esepti tez bitirdi. Afrıkany jatqa biletindeı: kishkentaı kúninde Nıgerıada ákesi dıplomatıalyq qyzmette bolǵanda kóp jaıǵa qanyqqan; keıinirek bul elge eki-úsh márte joly túsken, qara qurlyqtyń basqa da memleketterin tereń zerttegen-di. Qoltyraýyndar men gıpopotamdarǵa toly ózenderge shomylǵan, kishkentaı zebralarǵa minip oınaıtyn, gepardty jaqsy kóretin, tipti aıaqqa oratyla ketetin  jylandarmen de dos bolǵan edi. Uzyn espe butaqtarmen órilgen, saz balshyqpen sylanǵan, eshqandaı terezesi joq dóńgelek kúrkelerde talaı túnegen. Kókke moınyn sozǵan kerikter, aýzyn ashqanda azý tisteri jarqyrap kórinetin arystandar men aýyr salmaǵyn kótere almaı, alshań basqan pilderdiń talaıyn qyzyqtaǵan. Bul óńirdegi mektep ataýly shlak betondarynan turǵyzylǵan, boıy pás, jupyny keledi. Sonda sabaqqa baryp ta jarytpaıtyn. Áke-sheshesi jumys babymen júrgende, Elız ekeýi  kún uzaqqa oıyn qyzyǵyna túsýshi edi.

Arada bir aı ótkende Kepler jabyq kabınetke kirip shyqqan...

Ol óziniń beınesi baqylaý kamerasyna ilikkenin bildi. Bilse de...

«Táýekel!..».

Orta Azıa týraly túsinigi shamaly, álem elderiniń ensıklopedıasyndaǵy jalpy málimetterdi jattap alǵany bolmasa, ómirinde joly túsip, aıaq basyp kórmepti. Kóp uzamaı sonyń da sáti kelgendeı.

 – Sizge issaparǵa barý kerek. Tapsyrma júktelgen paket ústelińizdiń ústinde. Tanysqan soń, ne isteıtinińizdi bilesiz ǵoı... Qupıalyq tártip esińizden shyqpady ma?

Regıstratýradaǵy juqaltań kelgen, jaq súıegi qarystaı, júzinde qan-sól joq, jasy elýden asqan erkek tiktep qarady. Óne-boıyn tintip, iship-jep qoıatyndaı ashqaraq qaras.

– Uqtym.

Kepler kabınetindegi paketti ashyp, tapsyrmany muqıat oqydy. Burysh-buryshtaǵy túımekóz tetikterdi kelgen kúni baıqaǵan. Bári baqylaýda tur. Dereý qaǵazdardy týraǵyshqa salyp, kózin qurtty.

Osyny kútip turǵandaı oń jaq shkaftyń astyńǵy tartpasy syrt ete qaldy da, syryldap beri shyqty. Djons eńkeıip qaraǵanda onyń ishinde pasport pen bir konverttiń jatqanyn kórdi. «Davıd Lıberman, Izraıl». Sýreti, tólqujattyq derekteri tastaı. Pasportty tósqaltasyna súńgitti. Konvertti portfelge saldy.

«Elız elegzıtin boldy-aý...».

Esine on úshke tolǵanda Elızge aıtqan sózi oraldy.

– Keıin, men úlken jigit bolam ǵoı, ıa, sol kezde saǵan úılenem...

– Men de saǵan turmysqa shyǵamyn...

Olar jastaıynan bir-birine baýyr basyp, shyn máninde bir-birin súıip ósken edi.

Elızdiń áke-sheshesi dáriger bolatyn. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń beldi doktorlary. Únemi jol ústinde, saparda, adam tózgisiz jaǵdaıdyń bárin kórgen. Elız jastaıynan mamasyna dárigerlik jumystyń bárine kómektesip júrip, aqyry dárigerlikti tańdady.

– Turmysqa shyqqan soń men saǵan kóp bala taýyp berem, –  degen birde Elız.

– Bizdiń balalarymyz aqyldy bolady. Djons Elızge razylyǵyn marqaıa kúlýmen bildirgen.

Djons jıyrmaǵa tolǵanda tuńǵysh ret  baqytqa kenelgen. Elız týǵan kúngi otyrystan soń qasyna keldi.

– Jaı qushaqtasyp jatýǵa bola ma?

– Bolady.

Syrtta kún ottaı ystyq bolǵanymen tún jelegin jamylǵanda savannadaǵy qum salqyn tartyp sala beredi.

– Tońdym. Qushaqtashy.

Djons Elızdi baýyryna tartyp, jumsaq odealmen arqasyn qymtady. Ekeýiniń demi sharpysty. Odan ary qaraı buryn belgisiz, qıal men elestiń qosyndysyndaı kórinetin jumbaq álemniń esigi ashyldy; býyrqanyp jaǵaǵa urǵan jal-jal tolqyndaı asaý sezimniń erkine ekeýi de baǵyna almady, teńiz betindegi jelkensiz qaıyqtaı baǵyt-baǵdarsyz múldem basqa bir ómirdiń alǵashqy aǵysyna túsip, terbele bergen...

Tań atqanda Elızdiń orny bos qalǵan eken. Djonstyń boıyn bir qaıratty sezim bıledi. «Ýaý! Men endi erkekpin!». Ornynan atyp turyp, «ÝES!» dep aıǵaı salǵan.

İssapar merzimi belgili – tapsyrma oryndalýy kerek. Bir aı, bálkim odan da kóp. Djons munshalyq ýaqytqa Elızdi qımaıtynyn sezdi. Biraq, amal joq, jumystyń aty – jumys. Qalyńdyǵyna «Grand  hotel» qonaqúıiniń restoranynda keshki as iship otyrǵanda  jol júretinin sypaıylap jetkizgen. Bir aıdyń muǵdarynda oralatynyn aıtty.

– Sonda men bir aı boıy jalǵyz qalam ba?

Elız tunjyrap otyryp qaldy.

– Ýaqyt tez ótedi. Bálkim, odan erterek qaıtarmyn...

– Qaıda barmaqsyń?

– Mońǵolıaǵa... Sosyn Tıbetke...

– Báribir, sensiz qalaı ómir súrem?

– Jumys bitse, erte qaıtamyn.

– Oı, sen de...

– Altynym, meni túsinshi, alǵashqy issaparym ǵoı.

– Maǵan barýǵa bolmaı ma?

– Endi...

– Senimen birge bolǵym keledi.

– Birge bolamyz. Ýáde berem...

– Osy joly she?

– Meniń aqyldy balalarymnyń anasy bárin túsinedi. Meni asyǵa kútedi.

– Djo, tez qaıtatyn bolshy!

– Aıym meniń! Altynym meniń! Ýaıymdama.

– Seni joǵaltyp alam ba dep qorqamyn...

– Aqyldym sol!

– Kelgesin seni eshqaıda jibermeımin, bildiń be?

– Ekeýmiz máńgi birge bolamyz, janym!

Elızdi jubatýyn jubatqanymen Djonstyń kókeıinde bir túıtkil qalyp qoıdy. «Tapsyrmany oryndaı almasam she? Onda ne bolady?».

Djons jumys isteıtin ǵımarattaǵy, úshinshi qabattaǵy terezesiz bólmede bas barmaqtyń kólemindeı apparat Keplerdiń daýysy estilgen sátten bastap iske qosýly tur edi. Eki jastyń áńgimesi aına-qatesiz, tap-taza kúıde dybys jazǵysh qurylǵyǵa túsip jatty. Regıstratýradaǵy juqaltań erkek mátin basylǵan qaǵazdy prınterden shyǵaryp, elektrondy esikke bettedi.

– 032-niń jaǵdaıy qalaı?

Egde kisiniń qarlyǵyńqy úni qumyǵyp shyqty.

– Syr bergen joq...

– Qupıalylyq rejım buzylmady ma?

– Buzyldy... Ol jabyq kabınette boldy?

– Ne istedi?

– Kameranyń bar ekenin biledi. Kózge túspeıtindeı qımyldaǵan tárizdi. Anyqtaımyz...

– Ár adymyn qalt jibermeńder. Ózi qalaı bylaı?

– Dáti berik syqyldy...

– Suraq qoımady ma?

– Eshteńe demedi.

– Baqylaýda ustańyz.

– Qup bolady!

– Ózgiris bolyp jatsa, mindetti túrde qulaǵdar etińiz.

– Mindetti túrde, ser!

– Bara berińiz.

Egde kisi trýbkasyn qushyrlana soryp, aldyndaǵy qaǵazǵa kóz júgirtti. «Áı, jastar-aı!».

Madlen de dál osy Elız sıaqty Robertpen qımaı qoshtasqan.

– Rob, bir aı uzaq merzim ǵoı. Seni saǵynatyn boldym.

– Tez kelemin...

– Úılený toıymyzdy qaıda ótkizetinimizdi, meımandar tizimin tolyq jasap qoıdym.

– Sen – altynsyń ǵoı!

– Ekeýmiz máńgi birge bolamyz, solaı ǵoı, ıa?

– Endi qaıtyp aırylyspaımyz...

– Seni qımaımyn... Bizdiń balamyz bolady... Ol da seni kútedi...

– Súıiktim meniń! Madlendi qushyrlana súıgen. Qushaǵyna alyp, sábıin áldılegen anadaı meıirlene qalyp edi. Artynsha kóńil túkpirinde jasyrynyp jatqan sýyq oı ádemi áserin sap tıdy. Túıilip, tunjyrap sala berdi...

Robert qarap otyrsa, dál Djonstyń jasynda eken. Ekeýiniń taǵdyr joly uqsas bolyp shyqpasa, netsin...

Aýmaǵy atshaptyrymdaı úlken qonaqúıdiń on jetinshi qabatynan jas qyzdyń sekirip qaıtys bolǵany týraly Nú-Iork basylymdarynyń bári jarysa jazdy. «Jedel járdem» ishinde qyzdyń sońǵy ret tilge kelip, «Rob» degen sózdi áreń aıtqany eshkimniń esinde qalǵan joq.

Tergeýshi ǵana sekem alǵan. «Qonaqúıde Madlen Franklın jalǵyz bolǵan sıaqty. Eshqandaı belgi – saýsaq izderi joq, shyny ydystar taza» degen polısaıdyń habarlamasyn súlesoq kúıde tyńdaǵan tergeýshi qonaq bólmedegi shaǵyn ústel ústinde eleýsiz turǵan úsh shyraqqa muqıat qaraı berdi. Bári de tutatylǵan. Sosyn sóndirilgen...

– Munda romantıkalyq kezdesý bolǵany anyq. Resepshndegiler kúdikti eshkimdi baıqamady ma?

– Joq, ser. Bólme Franklın hanymnyń atyna tirkelgen. Kirgen-shyqqan eshkim joq sıaqty...

– Beınekameralar jazbasy qaıda?

– Elektrde aqaý bolyp, eshbir kamera iske qosylmaǵan...

Tergeýshi teńselip uzaq turdy. Eshqandaı belgi qaldyrmaǵan. Demek, aldyn ala oılastyrǵan. Qyz da eshqandaı jazba qaldyrmapty. Belgili bir sebep bolmasa, óndirdeı jas ózin-ózi ólimge qıa ma? Álde, tómen qaraı úńilemin dep aıaǵy taıyp ketti me eken? Múmkin emes. «Bireý» kómektesken bolar...

«Basqa bireý bolmasa, shyraq ne úshin jaǵylady?..».

Robert Harrıson sol kúıi úılenbedi. Madlenge degen mahabbaty zor edi. Endi mine, Djons Keplerdiń jan syry kóz aldynda. Elız de Madlen sıaqty: ańqaý, ańǵal...

Shal tereń kúrsindi. Óship qalǵan trýbkasymen ústel ústin tyqyldatyp uzaq otyrdy. «Bul – taǵdyr. Taǵdyryńa ne jazylsa, sol bolady. Bir adamnyń taǵdyry ne táıiri?!. Adamzattyń taǵdyry ne bolady? Fýtbol oıynshylary sekildi halyqaralyq iri oıynshylar paıda bolǵany belgili. Dúnıe júzindegi  qarjy-qarajat aǵymyn betimen jiberýge bola ma?  «Maqsatqa jetý úshin barlyq ádis-aıla jarasymdy» degen sózdi kim aıtyp edi? Sol – danyshpan! Buryn álemge Batys ámirin kóbirek júrgizetin edi. Batys qundylyqtary úlgi retinde usynyldy: batys elderiniń zańy saltanat qurdy, kez kelgen máselege batys kózimen qaraý beleń aldy; alaıda Qytaı men Úndistan sıaqty sany mıllıardtan asyp ketken elder saıası oıyn erejesin buza bastady. İshki jalpy ónim kólemi jaǵynan Qytaı Amerıkanyń aldyna tústi. Osyndaı jaǵdaıda biz qarap otyramyz ba? Adamzat kóshi toqtaı ma? Damı ma? Ózgere me? Qalaıda sheshim qabyldaý kerek. Ol sheshimdi basqa-basqa, Robert Harrıson qabyldamaǵanda kim qabyldaıdy?».

Ústel astyndaǵy knopkany basty.

– Tyńdap turmyn!

– Maǵan kremsiz aqshyl balmuzdaq, sosyn..aq trúfel..

– Aıta berińiz, ser.

– Balmuzdaq ákelińiz!

– Devıd qaıda?

– Osynda.

– Maǵan kelsin!

Devıd Barker munyń shaqyrýyn kútip otyrǵandaı tez jetti. Esikten kire bergende aıaǵy balaǵyna  shalynyp, qulap qala jazdady.

– Devıd! Kózińe qarasańshy.

– Asyǵamyn da júremin.

– Sen asyqpa! «Asyqqan – shaıtannyń isi». Al sen shaıtan emessiń ǵoı...

– Týh, saıtan alǵyr!

– Asyqpa da aptyqpa. Ne bop jatyr?

– Somalı jospary sátti bastaldy.

– Bilem, bilem...Basqa ne bop jatyr?

– Basqa? Aıtpaqshy, «Altyn mıllıard» ıdeıasyna kúdikpen qaraıtyndar toby kóbeıdi. Bireýler muny mıstıka dep te jatyr. Alaıda, seniń mıyń – naǵyz altyn! Jer resýrsynyń tómendeýi adamzat balasyn tyǵyryqqa tireıtini anyq. Munyń aqyry nege aparady? «New Age» –  Jańa ǵasyr dep atalatyn ıýdeı-protestanttyq aǵymynyń ókilderi «Aqyrzaman» jaqsy ma, adamzat balasynyń saqtalǵany jaqsy ma?» degendi aıtyp jatyr.

– Soltústik Amerıka, Japonıa jáne Eýropa elderi erkin saýdanyń altyn úshtigi bolsyn degen talap-nıet qalaı qabyldandy?

– Ázirge, ashyq qarsylasyp jatqandar joq. Maıly etti sińire almaı jatqan bolar...

– OESR (Organisatiom for Economic Cooperation and Development) ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna qansha el kirdi?

– Dál qazir oǵan Eýropa men álemniń 24 memleketi kirdi.

– Durys.

– Klondaý isi qalaı?

– Josparly túrde júrgizilýde.

– Men bir jeti tynyǵyp kelemin. Alfredtiń aınalysatyn sharýalary myna papkada.

– Bir oılaǵanyń bar-aý...

– Bos sózdi qaıtesiń.

– Sen tynyqty degenshe, túlen túrtti deseıshi...

– Áı, kári túlki! Jeter! Meniń adamsha demalýyma da bolmaı ma?

– Bilemiz ǵoı...

– Bilseń de, bilmeseń de sol!

– Sen tabakqa tym úıirsek bolyp kettiń.

– Bizdiń aramyzda Alfredtiń ǵana ómiri durys.

– Balǵyn shujyq uzaq saqtala ma? Ystalǵan shujyq uzaq saqtala ma?

– Árıne, ystalǵany...

– Endeshe, sózdi qoı da meni tyńda. №032-ni túneýkúngi aıtqan másele boıynsha jumsadym. Kóreıik. Nátıjesi qalaı bolaryn?

– Túsindim.

– Jerorta teńizinde bolamyn. Iahtada... Qalaı baılanysýdy umytyp qalǵan joqsyń ba?

– Nege umytaıyn?

– Qaıdan bileıin, taqyr jerde súrinip, qabynyp júrgenińe qaraǵanda, ábden qarttyq ıektep aldy ma dep jatqanym...

– Kúlme, kúlme.

– Mellorıge sálem aıt! Shalyn jaqsylap kútsin dedi de.

– Saǵan jaqsy. Mıyńdy ashytatyn eshkim joq...

– Devıd! Doǵar endi!

Robert Harrıson ómirinde tuńǵysh ret muńaıdy. Jalǵyzdyqtyń muńy. Devıd shyǵyp ketken soń birtalaıǵa deıin óz demine tunshyǵyp otyryp qaldy. «Qudaı-aý, mende bári bar. Baılyq! Altyn-kúmis! Mıllıardtar! Álemniń baılyǵy! Biraq janym nege tynshymaıdy? Nege meni qınaı beresiń? Sol túngi áreketke barmasam, munyń birine de qol jetkize almas edim ǵoı...». Tamaǵyna óksik tyǵyldy. Jylaǵysy kelgen. Jylaı almady. Kózinen bir tamshy jas shyqqan joq.

3-taraý

Ashhabad – aq shaǵaladaı qala. Ǵımarat ataýly áppaq mármármen qaptalǵan. Kósheleri tap-taza, tipti qoqsyq tastaıtyn ýrna tappaısyz. Jergilikti turǵyndardyń aıtýynsha, eldiń burynǵy bıleýshileriniń biri «Túrkimen degen aınalasyn lastaıtyn, kóringen jerge qoqsyq tastaıtyn teksiz halyq emes» degen oıdy halyqtyń sanasyna myqtap sińdirgenge uqsaıdy. Qalanyń ortalyǵy ǵana emes, búkil aýmaǵy birinshi kezekte tazalyqty úlgi etip alǵanǵa uqsaıdy. Asfálttary berik ári aına sekildi jaltyrap jatyr,  oıyq, shuńqyrdyń joqtyǵyn bylaı qoıǵanda tóselgen asfálttan kóliktiń keskini kórinedi. Mundaǵy tártip qatal: Memleket basshysy otyratyn ǵımaratty sýretke, beınetaspaǵa tartýǵa bolmaıdy; bazardaǵy adamdarmen suhbattasýǵa ruqsat joq, turǵyndarmen, ásirese, áıeldermen er kisilerdiń sóılesýi qatań qadaǵalanady. Áıelder ashyq-shashyq júrmeıdi, bastaryna oramal tartyp, uzyn qyzyl kóılek kıedi. Erge shyqpaǵan qyzdardy ońaı ajyratýǵa bolady, olar ádemi topy kıedi nemese jalańbas júredi. Stýdentter men oqýshy jastardyń kıimi de bólek.

Ejelgi dáýirde qalanyń ornynda shaǵyn eldimeken bolǵan desedi. Uly Jibek jolynyń boıynda turǵandyqtan  mańyzdy qonys bolyp sanalǵan. Qalany Ahalteke joryǵy kezinde orys otarlaýshylary basyp alyp (1881 jyly 18 qańtar), áskerı bekiniske aınaldyrypty. 1885 jyly Túrkimenstan aımaǵynda qurylǵan Reseıdiń ákimshilik bóligi — Kaspıı oblysynyń ortalyǵy. 1919 jyly 9 shildede Túrkistan AKSR-iniń ortalyǵy bolǵan. 1919-1927 jyldary qala aq gvardıashylarmen shaıqasta qaza tapqan Túrkistan AKSR-iniń Eńbek komısary P.G.Poltoraskııdiń esimimen «Poltorask» dep ataldy. 1927 jyly tarıhı-ulttyq ataýy qaıta berildi. Qaladaǵy kilem toqý kásiporyndarynyń buıymdary dúnıejúzine belgili. Kilem mýzeıi bar eken, soǵan bas suqqan. Ǵashyqabat 1893, 1895, 1929 jyldary birneshe ret zilzalany bastan keshken. 1948 jyly 6 qazanda bolǵan zilzaladan túgeldeı qıraǵan qala qaıta salynady. 1950-1960 jyldary zamanaýı sáýlet ónerin shyǵystyq ásem ádispen ushtastyrǵan Úkimet úıi, kópshilik kitaphana boı kóterdi. Ǵashyqabat –  Respýblıkanyń mádenı jáne ǵylymı ortalyqtarynyń biri. Munda jalpy jáne arnaýly orta bilim beretin mektepter, joǵary oqý oryndar, Ǵylym akademıasynyń ǵylymı-zertteý mekemeleri bar. Maqtymquly atyndaǵy opera jáne balet teatry, drama, qýyrshaq teatrlary, murajaılar, gazet-jýrnal redaksıalary jumys isteıdi.

Bir sózben aıtqanda, Djonsqa qala unady. Tynysh. Kúndiz de, túnde de qoryqpaı júrýge múmkindik bar. Ashhabadtyń irgesinde, 40 kılometrdeı jerde Túrkimenbashynyń zıraty bar eken, ózinshe birtutas keshen: munda bıleýshiniń ata-babasy jerlengen desedi, qalada jer silkinisi bolǵanda otbasy múshelerinen jalǵyz aman qalǵan da eldiń basshysy; memorıaldy keshenge shyǵystyq úlgide salynǵan meshit aıryqsha sán berip tur, kelýshiler qatary kóp bolmasa da, zıarat jasaýshylar legi jyl on eki aı úzilmeıtin kórinedi.  

Ekonomıkanyń barlyq salasynda memleket ústemdigi ornyqqan. Memlekettik búdjet kirisiniń qomaqty bóligin munaı men gazdy syrtqa shyǵarýdan basqa maqta ıirý kásiporyndarynyń tizbesinen túsetin salyq  quraıdy. Munda Mendeleev kestesindegi elementterdiń bári  bar. Jeriniń 80 paıyzynda munaı men gaz. Munaı men gazdyń  144 ken orny tabylǵan. Sonyń  40-qa jýyǵy ǵana ıgerilgen. Gazdyń boljamdy qory –  21-23 trln m³, al munaıdiki 12 mlrd tonnaǵa jýyq. Jyl saıyn bul elde 158 mln m² maqta-mata buıymdary men 82 myń tonna jip ıiriledi. Osy ónimderin Túrkimenstan álemniń joǵary damyǵan 30-dan artyq eline shyǵarady. Álemdegi  80-nen artyq elmen saýda-ekonomıkalyq baılanysyn  jasaıdy.

«Túrkimenstan 1991 j. qazannyń 12 óz táýelsizdigin jarıalap jáne osy sátten bastap, erekshe mártebeli el bolýdy maqsat tutty. 1995 jylǵy 12 jeltoqsanda  álemniń 185 eliniń qoldaýymen  BUU-nyń «beıtarap el» dep tanyǵan sheshimine qol jetkizdi. Túrkimenstan jerin adamdar tas ǵasyrynan mekendeı bastaǵan. B.z.b. 6-myńjyldyqta jeıtýn mádenıeti osy óńirde qalyptasqan. Kopetdag taý baýraıyndaǵy jazyqtyqtan Jeıtýn, Chopan-Tepe, Bamı, Chaǵylly, Mondjýkly, t.b. ejelgi qonystardyń qaldyqtary tabylǵan. Jergilikti halyq  egin egý, mal ósirý, ań aýlaýmen shuǵyldanǵan. Eneolıt dáýirinde Túrkimenstanda anaý mádenıeti boldy. B.z.b. 2-myńjyldyqtyń aıaǵy men 1-myńjyldyqtyń basynda Túrkimenstanda áleýmettik  jiktelý kúsheıip, alǵashqy memlekettik  qurylymdar paıda bolýyna baılanysty sýarmaly egis júıesi, saýda-sattyq damydy, qalalar irge kóterdi» dep gıd eldiń tarıhyn baıandaı jóneldi.

Djonstyń bilgeni: Túrkimen halqynyń tarıhy erte kezdegi Orta Azıany mekendegen taıpa-ulystar tarıhymen tyǵyz baılanysty. B.z.b. 1-myńjyldyqtyń orta sheninde Túrkimenstan jerinde qýatty Margıana jáne Parfıa memleketteri bolǵan. Kaspıı teńiziniń ońttústik-shyǵys jaǵalaýyn Gırkanıa, Solt. jaǵasyndaǵy dalany Masagetter men kóshpeli dah (daı) taıpalary mekendedi. B.z.b. 7-6 ǵasyrlarda Margıana Baktrıanyń, al Parfıa men Gırkanıa Mıdıa memleketiniń quramyna kirdi. B.z.b. 6-4 ǵ-larda bul aımaqtar Ahemen áýletiniń qol astyna qarady. B.z.b. 4 ǵ-dyń sońynda Túrkimenstan jerin A.Makedonskıı jaýlap alǵan.

Sasanı áýletinen shyqqan parsy bekteri Parfıa patshalyǵyn talqandap, ońtústik Túrikmenstannyń jerin basyp aldy. B.z. 1-ǵasyrdyń orta sheninen bastap Aral mańyndaǵy ǵundar men jergilikti turǵyndar uzaq ýaqyt aralasyp, sińisip ketken.

1040 j. Seljuq áýletinen shyqqan kósemderdiń basshylyǵymen oǵyzdar Túrkimenstan jerin basyp aldy. Sóıtip, oǵyzdar túrikmen halqynyń qalyptasýyna qosalqy negiz boldy. Olar jergilikti turǵyndarmen aralasyp «túrkimen» atandy. 1158 jyly kóshpeli oǵyzdar men Horasan buqarasynyń kóterilisi Saljuq memleketin qulatty. 12 ǵasyrdyń sońy men 13 ǵasyrdyń basynda Túrkimenstan jeri Horezm shahtarynyń qol astyna qarady, 1219-1221 jyldary Shyńǵys hannyń áskerleri basyp aldy. Túrkimen taıpalarynyń kópshilik bóligi Kaspııdiń shyǵys jaǵalaýyna yǵysyp, Balqash mańaıyndaǵy dalalyq aımaqtardy, Ýzboı ańǵaryn panalady. Túrkimenstan aımaǵyn Altyn Orda, Shaǵataı ulystary jáne Hýlagý memleketi bólisip aldy. On tórtinshi ǵasyrdyń orta tusynda Hýlagý memleketi qulap, Altyn Orda álsiregennen keıin Túrkimenstan jerinde jartylaı táýelsiz birneshe ulystar paıda boldy. Bulardy 14 ǵasyrdyń 70-80-jyldary Ámir Temir baǵyndyrdy. Temir memleketi qulaǵannan keıin túrkimenderdiń biraz bóligi Hıýa men Buhar handyqtarynyń, qalǵandary Iran bıleýshileriniń qol astyna qarady. 19 ǵasyrdyń basynda túrikmenderdiń keıbir taıpalary – abdal, chaýdar, ıgdır, býrýnchýk, tozashy rýlary Reseıdiń bodandyǵyna resmı túrde moıynsundy. Reseı úshin arzan da sapaly shıkizat kózi mol Orta Azıa keńistigin baǵyndyrýda aǵylshyndarmen aradaǵy básekelestik Túrkimenstandy otarlaý saıasatyn tezdete tústi. 1869 j. Kaspıı teńiziniń shyǵys jaǵalaýyna orys áskerleri kelip, Krasnovodsk (qazirgi Túrkimenbashy) qalasyn saldy. 1869 – 1885 j. Reseı ımperıasynyń Túrkimenstan aýmaǵyn otarlaý áreketi jergilikti turǵyndar tarapynan qatty qarsylyqqa tap boldy. Ásirese, Ahal alqabyn jaılaǵan teke rýy orys basqynshylaryna qatty qarsylyq kórsetti. 1885 j. Atrek, Tedjen, Merv jáne Pendan alqaby Reseıdiń qol astyna ótti. 19 ǵasyrdyń sońy men 20 ǵasyrdyń basynda Túrkimenstan orys jáne aǵylshyn kapıtalynyń órisine aınaldy.

Brıtan taýar birlestigi túrkimenniń munaıyn ıgerip, jeńil ónerkásip kásiporyndaryn ashty. Reseı úkimeti ólkeni ımperıanyń shıkizat bazasyna aınaldyrýǵa, maqta ósirý kólemin ulǵaıtýǵa jantalasty.

1991 jylǵy qazanda búkilhalyqtyq referendým nátıjesinde Túrkimenstan Respýblıkasynyń memlekettik  táýelsizdigi jarıalanypty. 1992 jylǵy  18 mamyrda eldiń Konstıtýsıasy qabyldanyp, memlekettik  basqarý isi prezıdenttik respýblıka pishiminde júzege asyryla bastaǵan. 1995 jylǵy  12 jeltoqsanda BUU Bas assambleıasy «Túrkimenstannyń turaqty beıtaraptylyǵy» týraly qarar qabyldaıdy. Onda BUU-ǵa múshe memleketterdiń Túrkimenstannyń turaqty beıtarap el retindegi halyqaralyq quqyqtyq mártebesin moıyndap, qoldaıtyndyqtary, egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qurmetteıtindikteri mazmundalǵan.

Jeriniń 80 paıyzdan artyǵyn aptap shól (Qaraqum shóli), qum kóshkinderi, tasty taýlar men ashshyly alaptar basyp jatyr.Túrkimenstannyń eń úlken ózeni – Ámýdarıa. Onyń uzyndyǵy 1415 km bolsa, sonyń 1000 shaqyrymdaıy osy eldiń aýmaǵynda. Osy ózennen bastaý alǵan Qaraqum kanaly Túrkimenstannyń Ashhabat, Mary, Búzmeıin, Balqanabat (Nebıt-Dag), Túrkimenbashy  sıaqty eń úlken qalalaryna aýyzsýyn jetkizedi.

Halqynyń sany 12 mıllıon  adamǵa jýyq. Álemdegi túrikmen halqynyń jalpy sany  25 mıllıonnan  artyq degen derek bar. Túrkimender Aýǵanstan, Iran, Túrkıa, Irak, Sırıa sekildi elderde de meken etedi.

Djons Kepler Dúnıejúzilik Densaýlyq saqtaý uıymynyń bas sarapshysy retinde eldiń demografıalyq ahýalyna qatysty derekterdiń bárin jınaqtady. Densaýlyq saqtaý isine qatysty málimetterdi alý da asa qıynǵa túsken joq. Túrkimenderdiń tamaqtanýyna, azyq-túlik máselelerine qatty kóńil bóldi. Negizinen halyq ulttyq taǵamdaryn tutynady. Coca-cola, Sprite ishetinderdi múldem sırek ushyratty.

Saparda júrgende Djons Elızden saǵynyshqa toly sms alýmen boldy. Jaýap jazýǵa, tikeleı tildesýge bolmaıdy... Kishkentaıdan janynan eki eli  ajyramaǵan  Elızge ábden baýyr basyp ketken eken, Djons bir aptadan keıin kún sanaı bastady. Bárine qolyn bir siltep, tastap ketkisi de kelgen. Alaıda, moınyna artylǵan júk bar. Onyń salmaǵy bar... Qalaı ketsin?!.

Elız úzdiksiz shyryldaǵan telefon daýysynan oıandy. Uıqyly-oıaý kúıde uıaly telefondy qulaǵyna taqady.

– Aloý?

– Elız... Men ǵoı, Djons...

– Saǵat qansha boldy?..

– Bilem, bilem. Senderde tún ortasy... Aıyp etpe, saǵan esh  habarlasa almadym.

Elız basyn kóterip, óz qulaǵyna ózi senbeı telefondy jan-dármen oń jaq qulaǵyna aýystyrdy.

– Djo, tirisiń be? Úsh aptadan beri ólip qala jazdadym...

– Ia, amanmyn. Munda Túr... Mońǵolıada telefon baılanysy qıyn eken...

– Qaı ǵasyrda ómir súrip jatyr olar?

– Keshirshi, janym...

– Qashan kelesiń?

–