Shyńǵys han Mońǵolıada 1162 jyly dúnıege keldi, týǵan kezde oǵan Temújin esimi berildi. Ol 16 jasynda úılengen, ómir boıy kóp áıel alǵan. 20 jasynda ol Soltústik-SHyǵys Azıadaǵy jeke taıpalardy jaýlap alý jáne olardy bıliginiń astyna biriktirý nıetimen úlken ásker qurýǵa kiristi. Oıǵa alǵany iske asty da. Mońǵol ımperıasy álemiń alpaýyt memleketine aınaldy jáne Shyńǵys han qaıtys bolǵannan keıin de ómir súrdi (1227 jyly).
Mońǵolıada 1162 jyly týǵan Shyńǵys han Temújin degen atpen ataldy. Bul onyń ákesi Esýgeı bahadúrdiń qolyna túsken tatar basshysynyń esimi. Jas Temújin Bordjygın taıpasynyń múshesi jáne 1100 jyldardyń basynda Mońǵolıany soltústik Qytaıdaǵy Shın áýletine qarsy biriktirgen Habýl hannyń urpaǵy boldy. Mońǵoldardyń qupıa tarıhyna (Mońǵolıa tarıhy týraly zamanaýı áńgime) sáıkes, Temújin qolynda uıyǵan qanmen dúnıege keldi. Mońǵol fólklorynda ol álemniń bıleýshisine aınalýynyń belgisi retinde qarastyryldy. Anasy Hoelýn oǵan qubylmaly mońǵol taıpalyq qoǵamynda aman qalýdy úıretti jáne kerek kezde odaqtasýǵa keńes berdi.
Temúdjin 9 jasta bolǵan kezde ákesi Esýgeı ony bolashaq qalyńdyqtyń otbasyna jiberedi. Úıge oralǵanda Esýgeı tatar taıpasynyń ókilderimen kezdesedi. Olar ony mereke toıyna shaqyrady jáne tatarlarǵa qarsy jasaǵan qylmystar úshin tamaqqa ý qosyp, óltiredi. Temújin ákesiniń qaıtys bolǵanyn bilip, úıine óz rýdyń jetekshisiniń ataǵyn berý úshin oralady. Alaıda rý balany bıleýshi retinde tanýdan bas tartady jáne Temújindi men onyń kishi jáne aǵa urpaq aǵaıyndarymen birge qýyp shyǵady, olardy qaıyr suraıtyn ómirge ıtermeleıdi. Otbasy qıyn jaǵdaıda ómir súrýge májbúr bolady. Ań aýlaý kezinde Temújin Behter esimdi baýyrymen janjaldasyp, ony óltiredi, osylaısha otbasynyń basshysyna aınalady.
16 jasta Temújin Bórte qyzǵa úılenedi, ol Końyrat taıpasynan bolatyn. Qońyrattyqtar Temújinniń taıpasymen jeke odaq quryp, onyń abyroı-bedelin kúsheıtedi. Kóp uzamaı Bórteni Merkit taıpasy urlap ketip, kósemderi ony óz áıeline aınaldyrady. Temújin onymen shaıqasyp, Bórtemen qaıta qosylyp, dúnıege kóp uzamaı Temújinniń tuńǵysh uly – Joshy keledi. Bórteniń tutqynda bolǵanyna qaramastan, Temújin Joshyǵa óz týǵan balasyndaı qaraıdy. Bórteden Temújinniń tórt ul bolady, sondaı-aq basqa áıelderden kóptegen balalary dúnıege keled. Alaıda, tek Bórteden týǵan uldary ǵana muragerlik quqyqqa ıe boldy.
Temújin 20 jasqa kelgende burynǵy otbasylyq odaqtastary – Taıszı qolǵa túsiredi. Olardyń bireýi ony qutqarýǵa kómektesken eken, kóp uzamaı Temújin óziniń aǵaıyndylary men birneshe rý-taıpalarymen birge alǵashqy áskerin jınaıdy. 20 myńnan astam adamnan turatyn úlken áskerdi quryp, bılikti tez nyǵaıtady. Áskerı taktıkany, qatygezdikti qoldana otyryp Temújin ákesin óltirgeni úshin tatar áskerin joıady. Ol ár tatar ulyn óltiredi. Temújinniń mońǵoldary Taıszıdi jeńip, barlyq basshylardyń kózin qurtady. 1206 jylǵa qaraı Temújin qýatty Naıman taıpasyn jeńip shyǵady jáne ortalyq jáne shyǵys Mońǵolıany basqarýǵa qol jetkizedi.
Mońǵol armıasynyń jetistigi Shyńǵys hannyń tamasha áskerı taktıkasyna baılanysty, sondaı-aq ol óz jaýlarynyń nıetterin túsinýge úlken mán bergen eken. Ol aýqymdy tyńshylyq jelisin paıdalanyp, óz jaýlarynyń jańa tehnologıalaryn tez qabyldaýǵa tyrysty. 80 myń jaýyngerden turatyn mońǵol áskeri jaqsy damyǵan kúrdeli sıgnalızasıa júıesi – tútin men janyp turǵan shanyshqylaryn paıdalanǵan.
Úlken barabandardy komandalar buıryq berý úshin qoldanǵan. Árbir mońǵol jaýyngeri tolyǵymen jabdyqtalǵan: ol jebeli sadaq, qalqan, qanjar, t.s.s. qarýlarǵa ıe bolǵan. Ár mońǵol jaýyngeriniń azyq-túlik, qural-saımandar men qosalqy kıimderi salynǵan úlken sómkesi bar bolatyn. Sómke sýǵa tózimdi keldi. Tereń jáne qarqyndy ózenderdi kesip ótý úshin ony sorǵyzý múmkin boldy.
Atty jaýngerler kishkentaı semser, balta, ilmek naızasyn paıdalandy. Barlyq armıanyń jaqsy uıymdastyrylǵan júıesi boldy: soldattar men jylqylarǵa arnalǵan azyq-túlik, áskerı tehnıka, rýhanı jáne medısınalyq kómek úshin shamandar, sondaı-aq trofeı jazbalaryn júrgizý úshin arnaıy esepshiler tartyldy.
♦Shyńǵys han sarbazdary tutqynǵa túspegen, maıdan dalasynda ólik qaldyrmaǵan
Mońǵol taıpalarynyń jeńiske jetken soń, olardyń basshylary beıbitshilikke kelisip, Temújinge «ámbebap bıleýshi» degendi bildiretin «Shyńǵys han» degen ataq beredi. Tıtýldyń tek saıası ǵana emes, sondaı-aq rýhanı máni bar bolatyn. Joǵarǵy shaman Shyńǵys handy Mońǵolıanyń eń bıik qudaıy Monke Kók Táńiri («Máńgi Kógildir Aspan») ókili dep jarıalaıdy. Qudaıdyń mártebesi onyń taǵdyryna álemdi basqarý quqyǵyn berdi dep aıtty. Sondyqtan Shyńǵys han bir jaýlaryna: «Men Jaratqan ıemniń jazasyn beretin ókilimin. Eger siz aýyr kúná jasamaǵan bolsańyz, Jaratqan Iem meni senderge qarsy shyǵarmaıdy!» depti.
Halyq sany ósken saıyn azyq-túlik pen resýrstar azaıdy. 1207 jyly Shyńǵys han óz áskerlerin Sı Sá patshalyǵyna qarsy joryq jasatady. 1211 jyly Shyńǵys hannyń áskerleri Qytaıdyń soltústigindegi Szın áýletiniń patshalyǵyn basyp alady.
Shyńǵys han Túrkistan, Persıa jáne Aýǵanstandy jaýlap alý úshin Horezm áýletimen saýda qarym-qatynastaryn ornatýǵa dıplomatıany qoldanady. Biraq Otyrar bıleýshisi mońǵol dıplomatıalyq kerýendi tyńshylyq mısıamen aınalysyp jatqanyn baıqap, olardyń bárin ólim jazasyna kesedi. Shyńǵys han osy qorlyq týraly estigende, oǵan Otyrardyń basshysyn berilýin talap etedi. Horezm áýletiniń basshysy Shah Muhammed budan bas tartyp, narazylyq bildirip, Mońǵolıa elshisin qabyldamaıdy.
Bul oqıǵa Ortalyq Azıa men Shyǵys Eýropany qamtıtyn qarsylyq tolqynyn týdyrýy múmkin edi. 1219 jyly Shyńǵys han Horezm áýletine qarsy 200 myń mońǵol jaýyngerleriniń armıasyn ózi basqaryp, soǵys bastaıdy. Mońǵoldar bekinister bar qalalardyń bárin tez jaýlap alady. Eshkim tiri qalmady, tipti tórt túlik malǵa deıin qyryldy. Erlerdiń, áıelderdiń jáne balalardyń súıekteri pıramıdaǵa aınalady. Qalalardyń birinen soń birin jeńip, sońynda Shah Muhammed, sodan keıin onyń ulyn tutqynǵa alyp, óltiredi. 1221 jyly Horezm áýleti ómirden ótedi.
Ýaqyt óte kele Shyńǵys han Qytaı men Eýropanyń iri saýda ortalyqtaryn baılanystyrýǵa jol ashady. Mońǵol ımperıany ony Iasa dep atalatyn zań kodekspen basqarady. Bul zań jınaǵyn Shyńǵys han ózi ázirledi, onda ol qandy kek qaıtarýǵa, neke adaldyǵyn buzýǵa, urlyqqa jáne ótirik aıtýǵa tyıym salyndy. Iasany buzý ólimmen jazalanatyn boldy. Joǵary dinı qyzmetkerler men keıbir qolónershiler úshin salyqtyq úzilister bolǵan, dinı tózimdilik belgilendi, bul mońǵol dástúrin dindi aıyptaýǵa nemese aralasýǵa bolmaıtyn jeke senim retinde kórýge ákeldi. Imperıada ártúrli dinı toptar bar bolǵandyqtan bul dástúr praktıkada qoldanyldy.
Shyńǵys han Sı Sány jaýlap alǵannan keıin kóp uzamaı 1227 jyly qaıtys bolady. Onyń óliminiń dál sebebi belgisiz. Keıbir tarıhshylar ań aýlaý kezinde attan qulap sharshaǵandyqtan jáne jaraqattardan qaıtys bolǵan dep málimdeıdi. Shyńǵys han óz jerinde, Onon ózeniniń mańynda mońǵoldardyń ádet-ǵuryptaryna sáıkes qupıa jerde kómilgen. Ańyz boıynsha jerleýge qatysqan adamdardy óltirgen, qazirgi deıin eshkim Shyńǵys hannyń jerlegen jerin naqty bilmeıdi.
Ólgenge deıin Shyńǵys han joǵary basshylyqty uly Ógedeıge beredi, ol Shyǵys Azıanyń kóp bóligin, sonyń ishinde Qytaıdy basqarady. Imperıanyń qalǵan bólikteri basqa uldar arasynda bólindi: Shaǵataı Ortalyq Azıa men soltústik Irandy aldy; eń kishisi Tolýı Mońǵolıa jerin basqardy; jáne Shyńǵys hannyń ólimine deıin qaza tapqan Joshy jáne onyń uly Batý zamanaýı Reseıdiń jerin baqylaýǵa ıe boldy jáne Altyn Orda memleketin qurdy. Imperıany keńeıtý jalǵasyp, Ógedeıdiń basshylyǵymen shyńyna jetti. Mońǵol áskeri Persıany, ońtústik Qytaıdy jáne Balqandy basyp alady. Mońǵol áskerleri Venanyń (Avstrıa) qaqpalaryna jetkende Batýdyń uly qolbasshysy uly han Ógedeıdiń qaıtys bolǵany týraly habar alyp, Mońǵolıaǵa oralady.
Sonymen, 1206 jyly kóshpendi taıpalardyń birigýinen keıin Temújin Shyńǵys han dep jarıalandy. 1215 jylǵa qaraı mońǵoldar qytaılyq Szın ımperıasynyń basym bóligin jaýlap alady. 1221 jyly Horezmniń Ýrgench qalasy joıylady. 1237 jyldan 1241 jylǵa deıin orys knázdardyń kópshiligi mońǵoldardyń bıligin moıyndaıdy. 1241 jyly kóshpendiler Shyǵys Eýropaǵa basyp kiredi, 1243 jyly Anatolıany basyp alady. Baǵdad 1258 jyly tize búgedi. Al assasınderdiń ataqty bekinisi – Alamýt bekinisin 1256 jyly basyp alady.
Kóptegen tarıhshylar sadaqtyń jańa túrin oılap tabylýy kóshpendilerdiń jeńisterinde sheshýshi faktorǵa aınalǵanyn aıtady. Mońǵoldardyń revolúsıalyq ónertabysy – olar birneshe plasınalardan sadaq qurastyrdy: qurylymdy nyǵaıtqannan keıin sadaq áldeqaıda serpindi boldy. Mundaı artyqshylyqty otarshylyqpen ómir súrgen halyq paıdalanbaǵan edi.
Sadaqtyń qýat-kúshin nyǵaıtýmen birge bul qarýdyń mólsherin aıtarlyqtaı azaıtýǵa jáne ony atqa mingen kezde de paıdalanýǵa múmkindik berdi. Jebeniń jetkilikti sanymen jaýyngerler qozǵalysta qarqyndy atýǵa múmkindikke ıe boldy. Bul áser avtomat qarýdy qoldanǵanmen birdeı. Sonymen qatar qarýdyń jańa túriniń ıaǵnı jebe kúshiniń keremettiligi – oq dárimen atatyn qarýdyń kúshterinen kem bolmaýy.
Kerimsal Jubatqanov, tarıh ǵylymynyń kandıdaty, Qazaq-Orys Halyqaralyq Ýnıversıtetiniń dosenti.
