Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin barlyq halyqaralyq uıymdarmen qarym-qatynasyn durys jolǵa qoıa bildi jáne ózara túsinistik ornatý úshin bar kúshin saldy. Qazaqstan qaýipsizdik salasynda erekshe bastamalarymen álemdik qaýymdastyq aldynda bedelin alǵashqy kúnderden jınady. Oǵan eń birinshi dálel retinde Elbasy N.Nazarbaevtyń usynysy boıynsha SSRO qulaǵan sátten bastap-aq elimizdiń ıadrolyq qarýdan bas tartýyn aıtýǵa bolady. Semeı jerindegi ajdaha apany bolǵan polıgondy jabý arqyly Qazaq eli óziniń keńestik tonnan shyqsa da, jańasha saıası formatta ómir súre alatyn jáne beıbitsúıgish memleket retinde qadam basýy álem elderin tamsandyrdy. Beıbitshilikti tý etken elimiz sol kezden bastap-aq kóptegen bitimgershilik mısıalaryna uıytqy bola bildi. TMD elderi boıynsha bul Taýly Qarabaq, Prıdnestrove sıaqty qaqtyǵystar bolsa, halyqaralyq masshtabta Túrkıa men Reseı arasyndaǵy janjaldy retteý, Sırıa Arab Respýblıkasyndaǵy azamattyq soǵysty toqtatý jónindegi Astana prosesterin atap ótsek bolady.
Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev 1992 jyly qazan aıynda alǵash ret Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen alǵash ret sóılegen sózinde planetamyzdaǵy beıbit qatar ómir súrý máselelerin atap ótip, onyń ishinde Azıa qurlyǵyndaǵy qaýipsizdikke de jete mán berýimizdi basa aıtqan edi. Azıadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńes qurý týraly bastama bizdiń el basshylyǵy tarapynan sol kezde kóterildi. Jyldar óte kele Qazaqstannyń tabandylyǵy arqasynda atalǵan keńes 2002 jyly alǵashqy samıtin ótkizip, halyqaralyq deńgeıdegi ózindik orny bar uıymǵa aınaldy. Qazirgi tańda onyń músheliginde Ázirbaıjan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Reseı, Tájikstan sıaqty TMD elderimen qatar Azıanyń kóptegen memleketteri bar. Uıymnyń sheshim qabyldaıtyn joǵary organy tórt jylda bir bas qosatyn memleketter men úkimet basylarynyń samıtinde aımaqtyq ǵana emes álemdik deńgeıdegi kóptegen máseleler kóterilip jáne sheshimin taýyp keledi. Birikken Ulttar uıymynan bastap halyqaralyq basqa da mekemelermen tyǵyz qarym qatynasta jumys istep jatqan atalmysh uıymnyń Hatshylyǵy Astana qalasynda ornalasqan.
1973 jyldan jumys istep kele jatqan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna (EQYU) Qazaqstan 1992 jyldyń qańtarynda-aq múshelikke kirdi. Biraq bul qujat júzindegi formaldy ǵana dúnıe bolǵanmen, onymen senimdi seriktestik ornatý kóptegen jyldardyń enshisinde boldy.
Uıymǵa múshe bolyp kirgennen keıin Helsınkı qorytyndy aktisi men EQYU-nyń basqa qujattary negizinde qalyptasqan qaǵıdattardy qalyptastyrý men ony is júzine asyrý úshin bizdiń el basshylyǵy óz atynan usynystar berip, bastamalar kóterdi. Ol qandaı bastamalar edi? Uıymǵa kirgen sol 1992 jyly Fınlándıada ótken basqosýda Elbasy N.Nazarbaev qaýipsizdik máseleleri tek Eýropa ǵana emes Azıa qurlyǵyna da baılanysty ekenin aıtyp, jalpy «Batys-SHyǵys» jáne «Soltústik-Ońtústik» degen uǵymdardy bólmeı-jarmaı birtutas qaraýdy usyndy. Ekinshi usynys retinde EQYU aıasynda júzege asqan taǵy bir salmaqty oı, ol joǵaryda aıtyp ótken Azıadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńes dep aıtýymyzǵa bolady. Úshinshi usynys retinde Qazaq elin Azıa qurlyǵy boıynsha ózindik beıbit kelissózder alańyna aınaldyryp, qashanda barlyq elder men halyqtarǵa talqylaý men pikir almasýlar úshin esigimiz ashyq ekendigin aıtqanymyz boldy. Tórtinshi oı – ol Azıa elderiniń yntymaqtastyǵy men beıbir qatar ómir súrýi úshin is-sharalar atqarý. Bul keıbir Batys elderiniń Shyǵysty «Islam fýndamentalızminiń» qaýip-qateri damıtyn aımaq retinde qaraıtyn zamanda asa qajetti yntymaqtasý kerektiginen týǵan oı bolatyn. Besinshi usynys EQYU aımaqtyq uıymdarmen tyǵyz qarym-qatynastar jasaý arqyly turaqty baılanys ornatý týraly boldy. Sol kezdegi Helsınkıde ótken kezdesý Qazaqstannyń osyndaı usynystary arqasynda Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń jańa belesteri ashylyp, alyp-qospasyz aıtqanda, ol jańasha jumys formatyna kóship, halyqaralyq qatynastar jańasha túrge engen edi.
Álemniń beldi 56 eli múshe bolyp otyrǵan uıymnyń ár samıtine bizdiń el asa jaýapkershilikpen qarap, onyń jumysyna belsene aralasyp otyrdy. Sonyń arqasynda bizdiń elimizge 2010 jyly osy halyqaralyq uıymǵa basshylyq jasaý tapsyryldy. Uıymnyń samıti 1999 jyldan beri ótpeı qalǵan edi. Sol sebepti Qazaqstan bul olqylyqtyń ornyn toltyrý maqsatynda 2010 jyly 1-2 jeltoqsanda kezekti basqosý uıymdastyrýdy qolǵa aldy. Kezdesýge BUU men EQYU sıaqty halyqaralyq uıymdardyń basshylarymen qatar, 38 eldiń memleket jáne úkimet basshylary men músheleri, sondaı-aq óńirlik uıymdar ókilderi qatysyp, úlken pikirtalas alańy retinde kóptegen oılar men ıdeıalar aıtyldy. Álemde túrli deńgeıde bolyp jatqan qaqtyǵystardy retteý jáne soǵysýshy elder men taraptardy beıbit kelissózderge shaqyrý sıaqty úlken máseleler talqylandy. Azıa qurlyǵynda talaı jyldardan beri jaǵdaıy turaqsyz bolyp kele jatqan Aýǵanstan týraly da áńgimeler órbip, usynystar aıtyldy.
1992 jyly qurylǵan Ujymdyq qaýipsizdik kelisimi uıymyna bıyl Qazaqstan tóraǵalyq etýde. Keńestik ókimet qulaǵannan keıin burynǵy odaq keńistiginde áskerı qaýipsizdik máselesi kún tártibinde turdy. Sol jyly 15 mamyrda Ózbekstan astanasynda qurylǵan bul uıym TMD elderiniń áskerı-saıası odaǵy bolyp tabylady. Sosıalısik lager qulaǵannan keıin álem bir polárly jaǵdaıda qalǵan edi. Sol sebepti de TMD elderi keńistiginde qaýipsizdik máselesi kún tártibindegi asa mańyzdy bolǵandyqtan uıymnyń qurylýy zańdy qubylys boldy. Biraq múshelikte bolǵan Reseı, Belorýssıa, Armenıa, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Ázirbaıjan, Grýzıa jáne Ózbekstan elderiniń sońy úsheýi 1999 jyly, ókinishke qaraı uıymnan shyǵyp ketti.Onyń ary qaraı jumysynyń toqtamaı ári shatqaıaqtamaı júrýine Qazaqstan óz tarapynan qajetti qoldaý kórsetip, yqpaldastyq etýde.
Transulttyq qaýip-qaterler, ishki jáne syrtqy oryn alýy múmkin qaqtyǵystardyń aldyn alý, ekstremızmmen men terorızmmen kúresý, halyqaralyq lańkestikke qarsy turý sıaqty iri mańyzdy máselelermen aınalysýda elimiz atsalysyp keledi. Osy turǵydan áriptes eldermen birlesken kóptegen áskerı jattyǵýlar men sharalarǵa belsendi túrde qatysyp keledi. Qazaqstannyń tóraǵalyǵy aıasynda bıyl 23 mamyrda Elordada múshe-memleketterdiń basshylarynyń kezdesýi ótti. Endigi tóraǵalyq etetin kezekti Qyrǵyzstanǵa bere otyryp, elimiz uıymdaǵy belsendi qyzmetin jalǵastyra beredi.
Qazaqstan basshylyǵy óz otanymyzdyń qaýipsizdigi bolsyn, aımaqtyq tynyshtyq bolsyn, álemdik masshtabtaǵy beıbitshilik máseleleri bolsyn úrdisterden qalys qalmaı ózindik erekshe orny bar memleket retinde kórine beredi.
Serikqazy Kókenaı
