Jeltoqsan – qoıdan qońyr, jylqydan tory qazaqtyń 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisinen soń týra jetpis jyldan keıin buqaralyq burq ete qalǵan ashý órligi, tótennen bas kótergen alapat rýh kúshi edi...
Táýelsizdiktiń qaınar bastaýy retinde janymyzda únemi jalaý bop jelbireýi tıis Jeltoqsan kóterilisin julyn-júıkemizben sezine almaýymyzdyń sebep-saldaryn izdeseń, sandalǵan san suraq alqymyńnan ala túsedi. Sonyń bireýin ǵana ilgek etsek, joǵarydaǵy shen-shekpendiler áli kúnge deıin ulttar dostyǵyna syzat túsirip almaıyq degen jeleýmen, berisi óz ishimizdegi orys-ormanǵa, arysy aıý kórshimizge qarap jaltaqtap, Jeltoqsandy «jabýly qazan jabýly kúıinde» qaldyrýdy qalaıtyn sıaqty. Saıası baǵa berý máselesine kelgende Parlamenttiń, Úkimettiń 32 jyl boıy ún-túnsiz tyrp etpeı jatyp alýy osyny uqtyrady.
Jeltoqsan kóterilisiniń aıbynyn asyrýǵa ne kedergi? Tym bolmasa Keńes Odaǵynyń tarıhynan nege taǵylym almaımyz? 1916 jyly ult-azattyq kóterilisiniń kósemderin nege Keńes ókimeti kókke kóterdi? Sebebi, olar patshalyq Reseıdi taǵynan taıdyrýǵa septesti. Orys halqyna emes, aq patshanyń zulym saıasatyna qarsy shyǵyp, kektesti. Dál osylaı, jeltoqsanshylar da qan ýystap týǵan Qyzyl ımperıany taǵynan taıdyrýǵa septesken joq pa, kerek bolsa kúresti bastap berip, ot keshken joq pa?! Orys halqyna emes, kelmeske ketken Kompartıanyń zulym saıasatyna qarsy shyqqan joq pa?! Al sol Kompartıanyń kózi quryǵaly 27 jyl bolypty, endeshe, Jeltoqsan kóterilisiniń tolyqqandy saıası baǵasyn berýge neden jasqanamyz, kimnen taısaqtaımyz?!
Jeltoqsanmen aıbynymyzdy asyrýdyń ornyna, onyń shyńǵyrǵan shyndyǵyn nege jasyryp-jabýǵa tıispiz? Jeltoqsan arqyly ezip-janshylǵan rýhymyzdy nege kókke kótermeımiz? Osydan keıin keıingi jastarǵa kúreskerlik rýh, otanshyldyq qaıdan darıdy?!
Keńes zamanynda oqýshylarǵa patrıottyq tárbıe berý úshin Uly Otan soǵysynyń batyrlaryn úlgi ettik, dál solaısha jeltoqsanshylar otanshyldyqqa tárbıeleýde ıdeologıalyq qural bola almaı otyr. Bóten bir eldiń múddesi jolynda ter tógip, eńbek sińirgen aýǵandyqtardy, chernoblshylardy ardaqtaımyz, al óz elimizdiń táýelsizdigi úshin qyrshynynan qıylǵan, múgedek bolǵan, qan tókken jeltoqsanshylardyń mártebesin nege solarmen birdeı teńestirip, ardaqtamaımyz?! Burynǵy Brejnev alańynda qyrshynynan qıylǵan jastardyń sýretterin ómirbaıandarymen basty alańǵa qaz-qatar ilip qoısaq, bireý qolymyzdy kesip, tilimizdi tese me?! Bile bilsek, qansha jerden qandy, qaraly tarıh bolsa da, alyp ımperıany alǵash ret shyrt uıqysynan shoshytyp oıatqan mundaı uly josyn oqıǵa, KSRO-nyń ydyraýynyń basy bolǵan Jeltoqsan kóterilisi – kez kelgen talaısyz halyqtyń mańdaıyna jazyla bermeıtin baqyt! Al baqytty basqa tebýge bolmaıdy.
Qazaqty qynadaı qyrǵan Ermak pen Kolchak týraly fılmder ekrandarymyzdy jaýlap alyp jatqanda, biz jalǵyz «Allajar» fılmin durystap kórsete de almaı otyrmyz. Jazalaýshylardyń atyn atap, túsin tústeı almaı otyrmyz. Ataǵy dardaı, bórki qazandaı azamattarymyz qolymen istegendi moınymen kóterýdiń uly erlik ekenin áli kúnge deıin uqqan joq. Jeltoqsan oqıǵasyn basyp-janshyp alǵan ordeninen bas tartqan qyrǵyz jigiti qurly bola almaı otyr. Al syn saǵatta zıalylarymyz batyr bola almasa da, satqyn bolmaýy kerek edi.
Orystar, ýkraındar, ózbekter óz tarıhyn kóterý, jastaryna tereń uǵyndyrý jolynda úlken jobalar jasap, kóptegen ıgi jumystar atqaryp jatyr. Ókinishke qaraı, bizde ondaı iri jobalar áli kúnge iske aspaı otyr. Bul – óz tarıhymyzǵa atústi qaraýshylyq. Jalpy, Jeltoqsan kóterilisi halyqtyń sana-sezimin oıatýda, otansúıgishtikke tárbıeleýde úlken alǵyshart bolýy tıis! Onsyz eshteńe ónbeıdi. Bolashaǵymyz jarqyn bolmaıdy. Bul – bir.
Ekinshiden, alańǵa shyqqan jastarǵa qarsy ásker, mılısıa, órt sóndirgish mashınalarymen jazalaý sharalaryna naqty buıryq bergen kim? Qazirgi kezde báriniń de aıtatyny – kináli tek qana Máskeý. Shyn máninde, jergilikti bıliktiń qatysýynsyz bul másele nasyrǵa shappas edi, qan tógilmes edi. Endeshe, jastarǵa kúsh qoldanýdyń artynda turǵan óz elimizdegi qandaı kúshter? Áli kúnge deıin muny eshkim kesip aıtqan joq. Ekinshiden, kóterilistiń ózin qas-qaǵym sátte kim birinshi bolyp uıymdastyrdy, bul jaǵynan da naqty aqparat, derekter áli kúnge deıin joq. Muhtar Shahanovtyń jaqsy bastap kótergen bastamasy aqyry aıaqsyz qaldy. Sondyqtan bul – Jeltoqsan kóterilisin halyqtyń nazarynan tys qaldyrýdy kózdeıtin óz aramyzda múddeli kúshter bar degen sóz. Jeltoqsannyń aqıqaty osylaısha aıtylmaı, shyndyq búrkemelenip, aqtańdaq bolyp qala berse, keıinnen olarǵa jaýap tabý qıyndaı beredi. Munyń bári bizge ótken tarıhty der kezinde bilip qana qoımaı, odan jetkilikti sabaq alý úshin kerek!
Úshinshiden, Jeltoqsan kóterilisi jóninde jazylǵan dúnıeler: kitaptar, ǵylymı maqalalar, tujyrymdar óz oqyrmandaryna jetpeı jatyr. Jeltoqsan kóterilisiniń mán-mańyzyn jurt arasynda túsindirýi tıisti Jeltoqsannyń aınalasynda júrgen kóshbasshylarynyń aýyzbirshiligi joq. Máselen, búgingi tańda Jeltoqsan atyn jamylǵan áldeneshe qoǵamdyq uıym tirkelgen. Jalpy, munyń bári Jeltoqsan kóterilisiniń búkil qazaq halqyn Táýelsizdikke, totalıtarlyq júıege qarsy eldi biriktirgen kúshin túsindirýge keri áserin tıgizedi. Sondyqtan, eń aaldymen qazaq ultynyń birligi kerek, qazaq halqynyń Jeltoqsan jónindegi túsinigi bir bolý úshin Jeltoqsannyń aınalasyndaǵy uıymdardyń basy birigýi kerek. Al ony uıymdastyratyn Bıliktiń ózi bolýy tıis. Sonda ǵana Jeltoqsan jónindegi qoǵamdyq pikir ózgerer edi.
Tóreǵalı TÁSHENOV
