"Qamshy" – erkin aqparat alańy. Kúni keshe Amangeldi Qurmetulynyń "ERDOǴAN QAZAQ-TÚRİK LISEILERİN JABÝDY USYNYPTY" atty maqalasyn jarıalaǵan bolatynbyz. Búgin atalmysh maqalada aıtylǵan pikir men oıǵa qatysty Beısen Ahmetuly óz jazbasyn usyndy.

KTL daýy

2015 jyly 15 sáýirde Túrkıa Respýblıkasynyń Prezıdenti Redjep Taıyp Erdoǵan memlekettik saparmen Astanaǵa at basyn burǵany belgili. Týystas eldiń prezıdentiniń kelýin jurt jaqsy rymǵa balady. Kútken úmit pen týysqandyq sezim qabysyp jatqan memlekettik sapar barysynda tym kóńil kónshiter jańalyqtar bolmady. Bizdiń kútkenimiz naqty saıası maqsattaǵy jáne strategıalyq mańyzǵa ıe jobalardy júzege asyrýǵa naqty qadam edi. Alaıda senerıa tym dástúrli túrde qaıtalandy.  Erdoǵan tek óz eline ushar aldynda: «Túrik mektepterin jabý kerk» - degen buryńǵy ustanymyn taǵy qaıtalapty. Ol týraly Amangeldi Qurmetuly aǵamyz «Qamshy portalyna» bergen maqalasynda bylaı depti: «Qazaqstannan eline qaıtyp bara jatqanda Erdoǵan ushaqta jýrnalısermen biraz áńgimelesipti. Sonda bir jýrnalısiń «Qazaqstanda «paralel qurylymnyń» 32 mektebi bar. Nazarbaevpen kezdesýińizde bul mektepterdi memleketterdiń baqylaýyna alý, jabý máselesi talqylandy ma?» dep suraǵan. Al Erdoǵan bolsa: «Mektepterdiń 28-29-y Qazaq memleketine berilipti. Alaıda, olarda áli de 10-15 paıyz túrik muǵalimder bar. Qalǵandary qazaq muǵalimder. Biraq, sol qazaqtar men túrikterdiń tyǵyz qarym-qatynas jasaıtyny belgili nárse. Nazarbaevqa: «Bular mektepterdi memleketke óktizdi dep aldap júr Sizdi. Túrikterdiń orynyna qyzmet jasap jatqan qazaqtar da «paralel qurylymnyń»  tárbıesin kórgender»,- dedim. Bul máselege qatysty arnaıy ázirlegen derekterimizdi de Qazaqstan tarapyna berdik»,-depti. Alaıda álgi jýrnalıserdiń N.Nazarbaevtyń qandaı jaýap bergenin suraýǵa batyldary jetpepti. Qyzyq. Sóıtip, Túrkıa prezıdenti Qazaqstandaǵy qazaq-túrik lıseıleriniń jabylýyna múddeli ekendigin ashyq aıtqan.»

Erdoǵan myrzanyń «paralel qurylymy» - aty álemdi sharlaǵan Fethýllah Gúlen men onyń jolyn qýǵan Gúlenshiler. Bul top Túrkıa elinde jáne ǵalamda zor yqpalǵa ıe úlken júıe. Óz yqpalyn keńeıtip, memleketke áser etýge deıin potensıaly bar ekeni jasyryn emes.  Tipten, qazaqstandaǵy Gúlenshiler arnaýly saıyttaryn ashyp, úgitterin de tereńdetip otyr. (http://kz.fgulen.com)

Jańdan táýelsizdik alǵan toqsanynshy jyldarynyń aýmaly-tókepli kezeńinde Orta Azıaǵa at basyn tiregen «paralel qurylymynyń» túrik lıseıleri jemisti eńbek etti. Keıin esin jıǵan elder birden túrik lıseılerin japty. Túrkimenstan, Ózbekstan, Reseı qatarly elder túrik lıseılerin, túrkıalyq fırmalardy tyıym salynǵan dinı aǵymdardy taratty dep aıyptap, eldenrinen alastdy. Olar «túrik lıseıleri «Nurshylar» aǵymyn taratty» - dep aıyptaǵan. «Jalpy, dintanýshy ǵalymdardyń deregine júginsek, «Nurshylar» Túrkıada eń kóp taraǵan jamaǵat bolyp tabylady. Onyń negizin qalaǵan Saıd Nur Seıt «Rısale-ı Nur» dep atalatyn kitaptar jınaǵynyń avtory». («Hronıka Týrkmenıstana» (http://www.chrono-tm.org))

Jalpy júıeli ári jemisti túrde jumys istep otyrǵan Gúlenshiler óz jaqtastaryn nemese shákirtterin sol óz elderinde yqpaldy bılik oryndaryna shyǵarý arqyly óz maqsattaryn júzege asyrýǵa talpynýy múmkin. Bular týraly Túrkimenstan, Túrkıa, Ózbekstan, Reseıde ashyq jazǵan bolatyn. Al biz de nege kerisinshe?

Beknur SEIDAHMET: «Qazirgi tańda Qazaqstanda da qazaq-túrik lıseıleri jetip-artylady. Sonaý 1992 jyldan bergi aralyqta ashylǵan osyndaı mektepterdiń sany búginde otyzǵa jýyqtapty. Alaıda, bizdiń bılik Ózbekstan men Túrkimenstan sıaqty qadamǵa barǵan joq ázirge. Túrik lıseılerinde oqıtyn ondaǵan myń qazaq jetkinshegi Saıd Nur Seıttiń ilimimen sýsyndap, «Nurshylardyń» qataryn tolyqtyryp jatpaǵanyna kim kepil?!». (http://nurastana.kz/?p=2405)

Túrkıa Syrtqy ister mınıstri Ahmet Daýytoǵly : "Sheteldegi túrik mektepteriniń máselesi búgingi tańda qajettilikten týyndap otyr. Buǵan shetelderden Túrkıany jaman atqa qaldyratyn aryz-shaǵymdardyń kelýi sebep bolyp otyr. Munyń aldynda biz ondaı mektepterge barynsha qoldaý bildirdik, tipti shetelderge shyqqan kezde túrik mektepterine kirip shyǵatynbyz. Qazir shetelderde jumys isteıtin azamattar men úkimettik emes uıymdar basshylary Túrkıany qorlaýǵa qatysty hattar jazyp otyr, tipti óz Otanyna qarsylyq bildirýde. Endi olardyń kimge jumys isteıtini belgili boldy. Sondyqtan biz olarǵa qatysty shara qoldaýymyz tıis".

QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Mektepke deıingi jáne orta bilim departamentiniń dırektory Jańyl Jontaeva:"Olar jergilikti búdjetten qarjylandyrylady, ókiletti organ, ol baǵdarlamalardyń ákimshisi oblystyq ákimdikter bolyp tabylady. Sonymen birge olar Ybyraı Altynsarın atyndaǵy Ulttyq akademıa jasaǵan memlekettik oqý baǵdarlamasymen jumys isteıdi. Ol Bilim jáne ǵylym mınıstrligimen bekitilgen. Jáne ol Ádilet mınıstrliginde tirkelgen. Búgingi tańda olardy jabý týraly másele qozǵalǵan joq".(2014 jylǵy suhbatynan)

KTL mektepteriniń oqytý júıesin qaldyryp, Daryn mektepterine qosý kerek

«Gúllenshiler» nemese «Nurshylar» bolsyn, qalaı bolsa da belgili toptyń múddesi eshqashan esepsiz qalmaıtyny belgili. Nege olardyń myqty oqytý júıesin paıdalana otyryp óz ıdeıalogıamyzdy, múddemizdi kózdeıtin júıe qurmasqa?!

1. 5-synypty bitirgen oqýshylardyn synaq arqyly tańdap alynǵan kóp bólimi  qazaq-túrik lıseılerine nemese Nazarbaev zátkerlik mektepterine barady.  Oylaısha bastaýyshtyq bilim ordalarynyń qaımaqtaryn jınap alyp QTL men zátkerlik mektepteri áketedi. Sonymen sol úzdik oqýshylardan shyqqan nátıjeni mektep jetistikteri iretinde dáriptep,  qarapaıym halyqtyń kózin aldaýda. Al ádettegi mektepterdiń bilim deńgeıin  oqýshylardyń bilim deńgeıimen emes  úzdik oqýshylardy jınap alǵan maktep ne lıseılerdiń nátıjesimen salystyrylady.
2. QTL mektepteri ulttyq jáne tektik tárbıe berýi jetersiz nemese óz ıdeıalaryn(Gúlenshilder men Nurshyldardyń) barynsha sińirip otyrady. Osylaısha Túrkıadan qýylǵan «paralel qurylym» Qazaqstanǵa kelip baýyr basyp qaldy. Balalary bilimdi, dinı tárbıe alǵan. Ókinishtisi tegi men tarıhyn bilýge onsha qyzyqpaıtyn, álde bir túrikshe ýaǵyz kitaptaryn óle jattaıtyn top qalyptasty. Árıne, bári bolmasa da az emes. Osylaısha qazaqtyń tańdamaly balalary «uıadan neni kórse ushqanda sony alady» degen qaǵıdamen biri túriktiń, biri aǵylshynnyń maqsatty saıasatynyń qurbanyna aınalady. Qazaqsha sóılegenimen tábıǵaty(mentalıteti) men ómirlik kózqarasy ózgergen rýhanı kemis topqa aınalady.  Munyń qazaq úshin úlken joǵaltý ekenin bireý bilse bireý bilmeıdi. Ádette kóptegen ata-analar balalarynyń kóp tildi bolýy úshin solardan oqytýǵa talpynady. Tipti QTL-di úzdik oqyǵan oqýshylardy túrikter ózderiniń túrkıadaǵy joǵary oqý oryndaryne nemese Súleımen Demırel Ýnıversıtetine oqýa qabyldap, óz tárbıelerine alady. Mine solar Túrikterdiń adal uldaryna aınalyp, qazaqylyqtan alshaqtaı beredi. Bul jaǵdaı Nepal halqynyń taǵdyryn eriksiz eske túsiredi. Bundaı olqy júıe kesirinen aǵylshyn tildi nepaldyqtar  taza nepaldyqtardy ekinshi sortty adam retinde sanaıtyn sana qalyptasty. Bul olardy rýhanı tireginen aıyryp, nepal ultyn ekige bóldi. Tipti ózara qaqtyǵysqa deıin ulasqany, eń sońynda Batystyń rýhanı quldaryna aınalýǵa májbúr bolǵanyn esten shyǵarmaǵan jón. Osylaısha tańdap alǵan qazaqtyń talantty uldary jahandanýynyń jemi bolyp barady.
3. Oqýshylardy qarapaıymdar men QTL-dikter jáne aǵylshyn tildiler syndy jikterge bólýde. Tipti QTL-dikter qaýymdastyǵy men Bolashaqtyqtar qaýymdastyǵy degen atpen  qurylǵan uıymdar saıasatta komandaralar  qalyptastyrdy. Al qarapaıym mektepti bitirgender ekinshi sortty adam bop qalýy yqtımal. Bul Túrkimenstannyń «Hronıka Túrkmenıstana» basylymynyń: «pantúrkilik ıdeıany nasıhattaıtyn «Nurshylar» qozǵalysy túrik lıseılerin bitirgen túlekterdiń Túrkimenstanda joǵarǵy qyzmetterdiń tutqasyn ustaýyna yqpal etetin kórinedi. Túlekterdiń biri «eń belsendi shákirtterdi eldegi qorǵanys, ulttyq qaýipsizdik, ishki ister, kóshi-qon salalarynda mańyzdy qyzmetterge ornalastyrý úshin para berýden de aıanyp qalmaıdy», - degen sıtatyn eske túsiredi.
4. Al 60 paıyz muǵalimderi shet elden kelgen aǵylshyn tildi  muǵalimderden bolatyn zátkerlik mektepterde de sol jaǵydaı. Sol muǵalimderinen kórgen tárbıemen ósip, aǵylshyn tildiler mentalıtetin qalyptastyrýda. Tipti olar ózderin qazaqy balalardan joǵary qoıyp, basqa qazaqtardy qor sezinetin sana qalyptastyrýda. Taǵy bir aıta keterligi osy aǵylshyn muǵalimderdiń ishinde óz elderinde jumys tappaǵan, psıhologıalyq nemese basqa jaqtardan kemis adamdar bolýy da múmkin.Sheshý joldary: 1. Sana men ulttyq tárbıe qaı-qashanda aldyńǵy orynda turǵany durys. Osy mektepterge arnaıy ulttyq baǵyttaǵy júıeli baǵdarlama engizý kerek. Aranýly ıdeıalogıalyq, moral tárbıesin beretin, ulttyq sana oqýlyǵyn daıyndaý kerek.  Jas shamasyna qaraı daıyndalǵan osy oqýlyq arqyly jas urpaqtyń rýhanı sanasyn oıatyp, ar-namysn janýǵa bolady. Bundaı tárbıe Japon eli men Qytaıda, Malaılar men Indonezıada, Germanıada jemisti túrde júzege asqan. 2. QTL men Nazarbaev zátkerlik mektepteriniń oqytý júıesin ulttyq bolashaqqa saı beıimdeý kerek.  Tipten  QTL-diń oqytý júıesin qaltyryp, daryn mektepterine qossa keremet bolar edi.  Mine osy júıege qazaqy minezdi mektep dırektorlary men qazaqy minezdi shet elden bilim alyp oralǵan balalardy jumysqa tartý, sana tárbıesi oqýlyǵyn engizý, memlekettik tilde beriletin sabaqtardyń mólsherin 80 paıyzdan túsirmegeni durys. Osy arqyly joǵrdaǵy kemshilikterdiń ulǵaıýynyń aldyn alýǵa, Masondar men túrikterdiń  ıdealogıalyq basqynshylyǵyna ushyraýdan saqtanýǵa bolar edi. Qortyndy

Qazaq: «balamnyń tabanyna batqan shógir mańdaıyma kirsin» - deıtin halyq. Qazaq urpaq úshin ómir súrip, urpaq úshin jan pıda etken halyq. Táýelsizdiktiń tátti dámin endi ǵana sezigen, beıýaz halqymyzdyń baǵyn asyryp, baıtaǵyn gúldendirý bizge amanat. Bilim júıesine  reforma jasamaý - bizdidiń urpaǵymyzdy topastyqqa jetelep, áde bir múddeli toptardyń baılaýly qulyna aınaldyrady. Mine bul quldar basqarýǵa yńǵaıly, kedeı, tireksiz de teksiz tobyrlarǵa aınalady.

Prezıdentimiz Nursultan Ábishulynyń ortaǵa qoıǵan «Zátker ult»  baǵdarlamasyn óz deńgeıinde júzege asyrý tek sanasy men tálimi, bilimi men qabileti qatar ósken óskeleń jastardyń mindeti ári solardyń ǵana qolynan keletin jumys.  Qazirgi qazaqstanda tárbıeni  bilimnen bólip qarý júıesi – ulttyń bolashaǵyn joıý maqsatyndaǵy jumys. Sondyqtan «Sana, Tárbıe, Bilim, Qabilet» ushtasqan, tarıhı ata-tegimen sabaqtasqan ulttyq bilim júıesin, atap aıtqanda «sapalyq bilim júıesin» qalyptastyrý kezek kúttirmeıtin mindet. Ar-ujdany taza azamattardyń atqrar paryzy. Sol úshin QTL mektepterin reformalaý kerek. Atap aıtqanda, olardyń oqytý júıesin qaltyryp daryn mektepterine qosý kerek.

Beısen Ahmetuly

2015 sáýir - Astana

Sýret: vk.com