Sońǵy aptalardaǵy Qazaqstannyń oblystarynda buryn-sońdy bolmaǵan tasqyn sýdyń saldary aıtarlyqtaı shyǵyn alyp kelgeni ras. Tasqyn ótti. Birden Qazaqstannyń 5 oblysyn shý shaıǵanda bizdiń TJM-İİM ádettegideı, sharasyzdyq tanyttty. Ýáde etilgen saqtandyrý sıstemasy da joq. Ondaǵan-júzdegen aýyl, qalalar tasqyn-seldiń ortasynda qalyp, úıler, sharýashylyqtar, joldar qıraǵan, elektr jelileri úzilgen, 15 myńnan astam turǵyn qaýipsiz oryndarǵa evakýasıalandy. Elbasy aıtqandaı-aq, adam shyǵyny bolǵan joq. Qudaı bir saqtady destik. Bul árıne eń mańyzdy nátıje.
Ázirge memlekettik organdar tarapynan tabıǵattyń tentek minezinen kelgen shyǵyn kólemi týraly naqty derekter aıtylmady. Dese de, tasqyn shyǵyny túrǵyndardyń qaltasyna salmaq salyp qana qoımaı, jergilikti búdjetke de túsetini anyq. Sý qaıtar, sosyn keltirilgen shyǵyndy esepteý kezeńi bastalady. Ázirge, kompensasıa týraly sóz qozǵalmaıdy. Sebebi, áli kúnge deıin Qazaqstanda tabıǵı apattardan keletin shyǵyndy óteýge qatysty naqty mehanızm qalyptaspaǵan.
Al álemniń damyǵan memleketterinde jyljymaıtyn múlikti (aýyldyq jerlerde)saqtandyrý mehanızmi áldeqashan qolǵa alynǵan. Mysaly, 2013 jyly Soltústik Amerıkada tabıǵat apaty saldarynan 37,5 mlrd. dollar shyǵyn kelgen. Bul shyǵynnyń 18,5 mlrd. dollary saqtandyrýshy kompanıalardyń esebinen ótelgen. Eýropa kontınentterinde apat shyǵynynyń 40 paıyzy (22,5 mlrd. dollar) saqtandyrylǵan delinedi keıbir derek kózderinde. Al Azıada eń iri tabıǵı shyǵyn sommasy 60 mlrd. dollar bolǵanda, bul kórsetkishtiń nebári 5 paıyzy ǵana saqtandyrylǵan. Al, salmaqtyń qalǵany qara halyqtyń qaltasyna nemese memleket búdjetiniń úlesine tıesili bolyp shyǵady. Afrıka elderinde tabıǵat apattarynan keletin shyǵynnan halyqtyń tek 1 paıyzy ǵana saqtandyrylǵan.
Qazaqstanda dál Afrıka senarıi kórinis tabady. Qandaı da bir tótenshe jaǵdaılar oryn alǵan jaǵdaıda jalpy halyq bolyp jylý jınaıdy nemese memleket qazynasynan, Úkimet rezervinen mıllıardtap qarjy bólinedi. Afrıkamen salystyrǵanda, bizde aqsha kóbirek. Sondyqtan, apattan kelgen shyǵyn (túrli joldar arqyly)qaıta ornyna keltiriledi.
Mysaly, Qyzylaǵashtaǵy tragedıada 460 úı topan sý astynda qaldy. Bul úılerdiń bireýi de saqtandyrylmaǵan. Osydan keıin respýblıkada tabıǵı apattardan turǵyn úılerdi saqtandyrý týraly sóz qozǵala bastaǵan bolatyn. Aıtylǵan sóz aıtylǵan jerinde qaldy. 2013 jyly Jambyl oblysynda qatty daýaldan myńdaǵan adam baspanasyz qalyp, barlyq baılanys jelileri úzilgende Elbasy óz bas bolyp, mindetti saqtandyrý týraly usynys (tapsyrma) aıtqan bolatyn. "Álemniń barlyq damyǵan elderinde tabıǵı apattardan saqtantyrý júıesi qolǵa alynǵan. AQSH jáne basqa da elder tabıǵı katastrofalardan az shyǵynǵa kelip jatqan joq. Biraq, bul el qazynasyna salmaq salmaıdy. Turǵyndarǵa da jeńildik jasalǵan. Nege bizge de bul mehanızmdi qolǵa almasqa?",-degen Elbasy Úkimetke arnaıy tapsyrma da bergen bolatyn.
Alaıda, táýekel (rısk) basym bolǵandyqtan saqtandyrý kompanıalary buǵan yjdahattylyq tanyta qoıǵan joq. Sondyqtan ekonomıka vedmostvasynyń bastyǵy Erbolat Dosaev myrza "memleketten fond" qurýdy usynǵan edi. Nátıjede fond ta, zań da, qalypty jumys sqemasy da joq bolyp otyr.
Memlekettik organdaǵylar bul tabıǵı apat jaıly aldyn ala bilgendikterin jasyrmaıdy. Alaıda tasqynǵa tótep berýi tıis tótenshe jaǵdaılar departamentinde múmkinshilik joq-mys. Qazaqstannyń 5 oblysynda birdeı bolǵan tasqyn shyǵynynyń salmaǵy qaıtadan halyq pen bıliktiń qaltasyn qaǵa ma? Nege áli kúnge deıin turǵyn úıdi saqtandyrý mehanızmi qolǵa alynbaı otyr?
Tabıǵattyń tosyn minezi tentektik tanytqanda, halyqtyń da, TJM-İİM-nyń da qandaı kúıde qalatyny belgili. Alaıda sol TJM-İİM jyl saıyn oryn alatyn sý tasqyndaryna áli de bolsa sabaq almaı otyr.
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
