Tóleńgit týraly aıtpas buryn qazaqta qul ıelenýshiler bolǵany týraly aıtatyndardyń qorytyndy pikirlerin joqqa shyǵarýdy jón kórdik.
Qazaq, mońǵol nemese Kindik Azıalyq kóshpendiler qul ıelený dáýirin attap ótkeni barshaǵa aıan.
N. A. Arıstov «Tóleńgitter burynǵy handar men sultandardyń jasaýyly, negizinen, HÚİİİ ǵasyrda Altaı tóleńgitterinen qolǵa túsken tutqyndardan quralǵan Orta júzdegi quldar» - deıdi.
1931-1932 jyldardaǵy qıyn qystaý zamanda ashtan qyrylyp, 1937-1938 jyldary náýbat qurbanyna shalynǵan ash-jalańash, ózegi talmastyń kúnin keship otyrǵan qazaq qaýymyna taǵy bir aýyrtpalyq túsken. Ol - jer aýdarylyp kelgen polák, ýkraın, kárister. Soǵystan keıin de jer aýdarylyp kelýshilerdiń sany kúrt ósti. 1953 jylǵy statısıka boıynsha, 1 013 610 adam qazaq dalasyna jer aýdarylyp kelgen eken.
Sol adamdardyń bárine derlik kómek qolyn sozyp, bala shaǵasynyń úlesin «ezýinen jyryp» solarǵa tósegen, halyq jaýy, satqyn, tutqyndarǵa kómekteskeni úshin jaza júktelse de áreketin ári jalǵastyra bergeni týraly aqparattan bárimiz de habardarmyz.
Kúni búginge deıin bar jaqsysyn qonaqqa arnap, «qonaq keledi» degen sózdi bir sátke aýzynan tastamaǵan halyq qoldy bolǵan dármensiz tutqyndardy qul etýge dáti qalaı barsyn?!
« . . . Orta Júzdegi quldar»
Altaı tóleńgitteriniń búgingi urpaǵy - «altaısy» dep atalatyn jeke ult. Tagna ýranhaıynyń bir bóligi kelip qosylǵannan keıin «altyn kól Ýranhaıy» dep te ataldy. 1764 jyly Manjý ımperıasynyń bıligine ótip, ákimshilik turǵydan Qobda ambysyna qarady.
1860 jylǵy Reseı men Manjý qupıa kelissózden soń Reseı quramyna ótken. Negizgi taıpalary: merkit, teles naıman, ırhet, sagaanýýd, hóvóg. Jalpy sany - 80000 adam shamasynda.
Osy halyqpen ǵasyrlar boıy irgeles otyrǵan Orta júz taıpalary Naıman men Kereı, ıaǵnı tóleńgitterden tutqyndap quldyqqa salý múmkindigi eń joǵary bop esepteletin de osy eki taıpa.
Monǵolıa qazaqtarynda amannan soń rý surasý úrdisi búginge deıin jalǵasyp keledi ári sol beıtanys adamdy naǵashy, jıen, qaıyn jurt, rýlas týysqany, quda-jegjat etip ala qoıady. Bul, árıne, «Ár qazaq- meniń jalǵyzym» degenge saıyp tur. Jeti ata sanasý ejelden kelgen qazaqı tárbıe, oǵan qosa, keıinderi jalǵasqan ata tek shejireler nátıjesinde búgingi urpaq 13-14 ataǵa deıin jatqa biledi desem, tym artyq ketpegen bolarmyn.
On eki Abaq kereıdiń túgeldeı toǵyz tańba naımannyń birneshe rýynyń ata tek shejiresi tóńireginde bolǵanymda el bılegen bıler, kópes, sarań baılar, usta zerger, aqyn jyraýlar, ury-qary, barymtashy, qarapaıym qoıshy, jaldamaly malshy, jalshylar týraly aıtylady, al qul ıelenýshi jáne qul bolǵan adamdar týraly eshbir aqparat bolmady.
Kúńderdi uzatylǵan qyzdarynyń jasaýyna, quldardy turmys qurǵan uldarynyń enshisine qosqan deıtinder de bar. Abaq Kereı Botaqarauly Tynybek uly Nura dúnıege kelgende ulan asyr toı jasap, birinshi at báıgesine úsh toǵyz, ekinshi at báıgesine eki toǵyz, úshinshi at báıgesine bir toǵys qara tikken. Bul báıgede syban baıy Eralynyń qara arǵymaǵy birinshi kelip, jıyrma jeti jylqyny aıdap qaıtqan. Sol Tynybek baı ul úılendirdi, qyz uzatty. Enshigge qul, jasaýǵa kúń bermegen.
Ábilmámbet han, Abylaı sultandar 1737 jyly 12 jeltoqsanynda Reseı patshaıymy Anna Ioannovnaǵa jazǵan hatynda Baıtaılaq 26 adamyn tutqyndap kelgenin qaıtaryp beretini týraly aıtylady. Adam tutqyndaýdyń sebebi quldyqqa salý maqsatta emes bolar. Shekaralyq aýmaqtarda kelispeýshilik paıda boldy ma, áli de sonaý Ermak zamanyndaǵy azaptalǵan adamdardyń qarymtasy ma degenge naqtyly jaýap berý qıyn.
Qul týraly maqal mátelder «qul» sóziniń qazaq sóz qoryna engenin ózi qazaqta qul bolǵannyń dáleli deıtinder de bar.
«Bataly qul arymas, batasyz ul jarymas». Basqalardyń uǵymynda qul qoǵamdaǵy eń tómengi dárejeli adam. Bul jerde quldyń eń tómengi dárejede bolatynyn bilmeıtin, ıaǵnı qul degendi estise de kórmegen adam ekeni anyq tur. Ia ulyna bermegen batany qulyna berip otyr.
«Qul» sózi qazaqtyń sóz qoryna engen. Aıdahar, samuryq sózderin kúndelikti qoldanamyz. Ókinishke qaraı, aıdahar da, samuryq ta buryn sońdy bolmaǵan.
Qazaqtyń qazaqılyǵynan beıhabar qazaq dalasymen júrip ótken basqalardyń jeńil jelpi pikiri boıynsha biz óz tarıhymyzdy ózimiz burmalaı berýden tyıylatyn kún qashan týar eken.
Qazaqta qul bolǵany týraly aqparattarǵa negizdelip, Reseı tarapynan qazaqtaǵy quldyqty joıýǵa sheshim qabyldaǵany týraly derek bar. Bul qazaqtaǵy quldyqty joıý úshin «Uly joryq» jasaý maqsatyndaǵy áreket pe, joq qazaqtar sonaý quldyq dáýirinde ómir súrip jatqan mesheý halyq eken degen uǵymdy álem jurtshylyǵyna jar salý maqsatynda jasalǵan áreket pe?
Basqalardyń sózine eliktep rýhanı turǵydan jutańqy kúı keship júrýimizdiń ózi «rýhanı jańǵyrýdy» tym artqa qaldyryp bara jatýdyń nyshany bolar.
Tóleńgitke oralaıyq. Qazaqtyń baýyrmaldyǵy, týysshyldyǵy memelekettik iske keri áserin tıgizýi múmkin ekendigin biletin el bılegen azamattar saraı tóńiregine eshkimmen rýlas, jerles emes tóleńgitterdi shoǵyrlandyrdy. Aınalada bashqurt, ózbek, qyrǵyzdar bar. "Sonda nege tóleńgitti tańdaǵan?" degen suraqqa jaýap izdep kóreıik.
1452 jyly monǵoldyn Taısýn hanynyń inisi Agvarjın jonon (hannan keıingi satydaǵy mansap) ekeýi Birikken Monǵol patshalyǵyn qurý úshin Oıradqa shabýyldaıdy.
Oırad Esen taısh monǵoldy jeńý múmkindigi tym az ekenin sezip soǵyspaı berilý jóninde aqyldasady. Sonda Esen taıshynyń keńesshisi Abdýla sheshen Agvarjın jononmen kelissóz júrgizý arqyly Monǵoldy buǵattaýǵa múmkindik bar ekenin aıtady. Bul Agvarjın jonon aǵasynan bılikti tartyp alýǵa nıettenip júrgen tusy. Abdýla sheshen jononmen astyrtyn júzdesip, óz isin tyndyrady. Sonymen Agvarjın jonon, Esen taıshynyń birikken áskerinen oısyraı jeńilip qashyp bara jatqan jolda Taısýn han óledi. Al bılik úshin bir týǵan aǵasyn satqan Agvarjın jonondy 1453 jyly joıyp Esen taıshy han taǵyna otyrdy. Ol Shyńǵysqannyń urpaǵy emes adamdardan alǵash taqqa otyrǵan han retinde tarıhta qaldy. Úlken Ábilhaıyrdy Syǵanaqta tyǵyryqqa tiregen de osy - Esen taıshy.
Abdýla sheshen sol kezdegi Oırad quramyndaǵy tóleńgitten. Jalpy oıradtyń saraı keńesshileri, dıplomatıalyq iske jumyldyrylatyndary tóleńgitter bolǵan. Biraq olar Altyn kól ýrıanhaıy atymen atalyp ketkendikten kim tóleńgit, kim ýrıanhaı ekenin dóp basyp aıtý qıyn. Áıteýir tóleńgitter dıplomatıalyq iske sheber halyq ekeniniń dáleli osy bolmaq.
1730 jyly Ábilhaıyr hannyń Kishi Júzdiń Reseıge óz erkimen qosylýy týraly ótinishin Peterbýrgqa jetkizgen elshilierdiń arasynda Baqbek esimdi tóleńgit, Sámeke hannyń 1732 yly Peterbýrgqa jibergen elshiler arasynda Qashaq esimdi tóleńgit bolǵany anyq.
Osylaı tóleńgitter tórelikte tórden oryn alǵan halyq.
Keıinderi saraı tóńireginde bolǵan bashqurt, qyrǵyz, ózbekterdi tóleńgit dep atady da, bul ataý saraı tóńireginde bolǵandardyń jalpylama ataýy bolyp qalyptasty.
Kúlmesqan Zaýpiluly
Dúnıejúzi Qazaq Qaýymdastyǵynyń
múshesi, jazýshy, aýdarmashy
