Sáýir kelse boldy, Armenıa men Túrkıa súıekke talasqan ıtteı yryldasa qalady. Munyń da sebebi bar. Osydan dál júz jyl buryn Osman ıpreıasy tusynda qaza bolǵan qandastaryn eske alady. Al Túrkıa "Armıan genosıdin" resmı moıyndaýdan bas tartqan. Osman ımperıasy kezindegi genosıdti álemniń birneshe memleketi men saıası halyqaralyq uıymdar joqqa shyǵarmaǵanymen, Ankara aıtqanynan qaıtar emes. Mysaly, 1965 jyly birinshi bolyp Ýrıgvaı resmı túrde Osan ımperıasy tusyndaǵy "Armıan genosıdin" moıyndaǵan bolatyn. Araǵa 30 jyl salyp, Reseı bıligi de genosıdti moıyndaıtyndyqtaryn málimdegen. Keıinnen bulardyń qataryna - Kıpr, Italıa, Vatıkan, Fransıa, Germanıa, Golandıa, Belgıa, Polsha, Lıtva, Slovakıa, Shvesıa, Shveısarıa, Gresıa, Lıvan, Kanada, Venesýela, Argentına, Chılı qosylǵan. Armán genosıdin sondaı-aq, Eýropa parlamenti men Búkilálemdik shirkeýler keńesi de moıyndap, AQSH-tyń 50 shtatynyń 42-si jyl saıyn 24 sáýirdi Armán halqynyń genosıd qurbany bolǵan kúni retinde eske alýdy dástúrge aınaldyrǵan. Tipti, Eýropanyń birqatar memleketinde armán genosıdin joqqa shyǵarǵandardy zań alynda jaýapqa tartýǵa sheshim shyǵarylǵan. Qazirgi tańda armán genosıdine qatysty áńgimeniń kúsheıip kele jatý sebebi, sany az bolsa da, salmaǵy kóp armán dıasporasy álemdik saıasatta yqpaldy. Jer sharynyń túkpir-túkpirine tarap ketken armándar ásirese, AQSH, Fransıa, Germanıa sıaqty basqa da damyǵan memleketterde basymdyqqa ıe. Solardyń bastamasymen, HH ǵasyrdyń sońynda «Armándar genosıdin jumsartyp moıyndaý» týraly másele kóterilgen. Ol qujatta qazirgi Túrkıa emes, Osman ımperıasy kezinde armándardy jappaı qyryp-joıǵan qatygezdikti moıyndatyp, Armenıa tarapynan Túrkıa oryndaı almaıtyn talaptardy qoıdyrmaý qarastyrylǵan. Onyń ústine, halyqaralyq deńgeıdegi araaǵaıyndardyń eki jaqty kelistirýge umtylǵan talpynysy, shamadan tys belsendiligi «artyq qylam dep, tyrtyq qylyptynyń» kerin keltirdi. Armándarǵa qatysty máseledegi túrik qoǵamynda azamattardyń pikiri men ustanymy ekige jarylǵan.

1915 jylǵy qyrǵynǵa qatysty "genosıd" termınin alǵash qoldanǵan - belgili batystyq quqyq qorǵaýshy Lemkın Rafael. Demek, "genosıd boldy ma, joq pa", naqty belgisiz.

Dese de armıan men túriktiń arasyndaǵy salqyn qatynas álemdik saıasatta anyq baıqalady. Osy rette, Túrkıa Prezıdenti AQSH-taǵy BUU músheleri jınalǵan bir jıynda resmı málimdeme jasaǵan. Atalmysh málimdemeniń qazaq tiline aýdarylǵan nusqasyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.

Túrkıa Prezıdenti, R.T.Erdoǵan:

- Siz aıttyńyz: "Hrıstıandarǵa kórsetilgen qorlyq, armıandarǵa jasalǵan genosıd". Sonda siz osy málimdeme arqyly neni meńzemeksiz? Bul árıne, las júris. Sizdiń qandaı dálelderińiz bar?

Armenıanyń SİM qazir ortamyzda otyr. Qarańyz, men óz shaqyrtýymdy sonaý 2005 jyly-aq, jibergem. Hat ta jazdym. Men qaıtalaı alamyn. Biz ózimizdiń barlyq arhıvterimizdi ashyp berdik. Mıllıondaǵan qujattardy aldaryńyzǵa usyndyq. Eger armıan arhıvterinde qandaı da bir dáleldi qujattar bolatyn bolsa, káne, ashsyn arhıvti. Ol qujattardy da qaraıyq. Biz "armıan genosıdi" atalyp júrgen bul oqıǵaǵa qatysty tyń málimdemeler jasaý úshin, tarıhshylardy, ǵalymdardy, saıasatta júrgen adamdardy, zańgerlerdi tartaıyq. Buǵan qatysy bar úshinshi el bolsa, olardy da shaqyraıyq. Sosyn baryp, biz saıasatkerler, qorytyndy jasaıyq. Al, tolyq qujattyq-dálelder bazasy bolmaı jatyp, ashyqtan-ashyq Túrkıany "1915 jyly genosıd jasady" dep kináláý, eshkimge abyroı alyp bermeıdi.

Bizdiń qoǵamda, mádenıet pen tarıhymyzda "genosıd" jaıly naqty derekter joq. Sondyqtan bizge taǵylǵan aıyppen kelise almaıdy ekenbiz, keshirińizder. Biz kez-kelgen ýaqytta naqty faktilerge súıene otyryp, Armenıa tarapymen kelissózder ótkizýge daıynbyz. Biraq, eshqandaı naqty derektersiz, ár eldiń parlamentiniń syrttaı, múddelik kózqarastaryna, daýysyna súıenip, bizdi genosıdke aıypty sanaýǵa biz múlde kelispeımiz. Qaıtalap aıtam, biz buǵan kelispeımiz. Aldymen, dálel-derekter keltirińizder. Basqa eshteńe de emes. Sodan keıin, kerek bolsa, biz óz tarıhymyz úshin jaýap beremiz. Men genosıd týraly sizge úlken jaýapkershilikpen málimdeımin.

Al endi, Ozkaıan myrzanyń bizdiń elder arasyndaǵy dıplomatıalyq qatynastar týraly saýalyna jaýap bere ketsem. Qarańyz, Ozkaıan myrza, men Túrkıanyń premer-mınıstri bolyp turǵan kezimde, bilesiz, Armenıa men Túrkıa arasynda áýe joly múlde bolmaǵan. Men Prezıdent boldym, áýe korıdoryn ashtym. Qazir, Ystambuldan Armenıaǵa tikeleı reıs ushýda.

Ekinshiden, meniń elimniń shyǵysynda Van kóli bar. Osy kólde Akdamyr araly bar. Osy aralda jergilikti armıan dıasporasy úshin salynǵan hrıstıandardyń Ortodoksal shirkeýi bar. Dál osy shirkeý qıraǵan kezde, biz qaıta salyp berdik. Qazir meniń elimde ómir súretin armıan baýyrlarym beıbit kún keshýde. Siderdi bilmeımin.

Aýdarǵan Nurgeldi Ábdiǵanıuly