Joǵary qan qysymy degen «jendet» aýrý bar. Oǵan shaldyqqan adam júıeli túrde qalaı em qabyldaý kerektigin bile bermeıdi. «Aınaldyrǵan aýrý almaı qoımaıdy» demekshi, onymen naýqastanǵandar óte abaılamasa bir kúni mıyna qan quıylady, nemese búırek qyzmeti toqtap, jarym denesi saldanyp, múgedek bolyp qalady. Qorqynyshtysy, qazir Qazaqstanda osy aýrý kóp taralǵan. Qazaqstan ǵana emes, álemdi alańdatyp otyrǵan dert jyl ótken saıyn jasaryp keledi eken. Sonymen birge, joǵary qan qysymy álemde keń taralǵan júrek qan tamyrlary aýrýynyń negizgi sebepshisi.
Shyny kerek, medısına salasynda jazylǵan kitaptardyń deni orys tilinde. Táýelsizdik alǵannan beri de qazaqsha shyqqan eńbekter mandymdy emes. Medısınanyń tili aýyr, ataý, termınderi kóp bolǵan soń qazaq tilinde degenderiniń ózin túsinip oqý úshin kóp kúsh jumsaýǵa týra keleli. Al, kórnekti dáriger ıntervensıon kardıolog, rentgen-hırýrg, Astanadaǵy «Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyqtyń» ıntervensıondy kardıologıa bólimi basshysynyń orynbasary, profesor Qadyrbek Ramazanuly jazǵan «Joǵary qan qysym aýrýlary jáne ony emdeý joldary» atty ǵylymı kitap týraly olaı aıta almas edik. Sebebi...
Sebebin aıtpas buryn taqyrypqa sál keńirek aınalyp keleıik. Bizde ne kóp, atkópir shyǵyp jatqan aqyn-jazýshylardyń, óner adamdarynyń kitaby kóp. Iá, rýhanı azyq berer dúnıelerdiń jaryq kórgenine qýanamyz. Biraq, memlekettiń damýy, eldiń órkendeýi basqa da salalardan turady ǵoı. Ásirese, biz kúnde qyzyl keńirdek bolyp, qurǵaq aıqaımen qulaǵyn jańǵyrtatyn memlekettik qazaq tiliniń damýy úshin orys tili ústemdik qurǵan ekonomıka, qarjy, bıznes, tehnologıa, medısına salalarynda saýatty, túsinikti jazylǵan qazaq tildi eńbekter kóp bolsa, atalǵan baǵyttardaǵy til jaǵdaıy tez ońalar edi.
Al, Qadyrbek Ramazanulynyń kitaby osyndaı olqylyqtardyń ornyn toltyrǵan qundy eńbekterdiń biri. Sebebi, bul kitaptyń ózindik ereksheligi bar, ol siresken termınderden turatyn, ǵylymı tilde jazylǵan kitap emes. Eńbekti oqyǵan adam siz ben bizge túsinikti, jalpaq jurttyń uǵym-sanasyna jeńil mátinderdiń jeteginde lypyp otyrady. Bul týraly avtordyń ózi «jalpy qazaqtyń tili baı, qunary mol. Biz onyń áleýetin medısına sekildi salalarda tolyq qoldana alamaı kelemiz. Sondyqtan, men medısına termınderin múmkindiginshe ana tilimizdiń túsinikti sózderimen berýge tyrystym. Kitap elimizdegi kásibı dárigerler men medısına oqý oryndarynyń stýdentterinen bastap, densaýlyǵyn qadaǵalaǵysy keletin qarapaıym adamdarǵa deıin jeńil túsinýge múmkindik beredi» deıdi. Sóziniń rastyǵyna eńbekti oqyǵanda kóz jetkizdik.
Kitaptyń taǵy bir ereksheligi ol – joǵary qan qysym aýrýlary týraly qazaq tilinde tuńǵysh jaryq kórýi. Qazaqstanda jáne Qytaıdaǵy qazaq ǵalymdary bul aýrý boıynsha áli qazaqsha ǵylymı dúnıe jazǵan joq. Sonymen qatar, avtor onda joǵary qan qysymy aýrýlarynyń sońǵy jyldardaǵy eń tyń degen zertteýlerin negiz etken. Jáne dáriger ony óziniń teorıalyq bilimi men talaı jyldyq praktıkasyn úılestirip, ekeýin qorytyp, tabıǵı da shynaıy túrde jazyp shyqqan.
Jaıshylyqta biz «qazaq emhanaǵa ólýge bir kún qalǵanda barady» dep, basqa ulttarmen salystyryp, ózimizdi kúlki qylamyz. Anyǵynda, bul kúlkili jaǵdaı emes. Ultymyzdyń salaq ádetterine ájýalaı qaraǵannan utarymyz shamaly. Kerisinshe, halyq arasyna qaýipti, biraq eleı bermeıtin osyndaı aýrýlar týraly jeńil, saýatty jazylǵan eńbekterdi kóp taratsaq, jurtty aqparattandyryp, derttiń qaterimen saqtandyryp otyrsaq, ózimizge kúlmes te edik jáne ókinishti ólimderden barynsha aýlaq bolar edik.
Atalǵan kitap joǵary qan qysymy týraly jalpy uǵym, joǵary qan qysymdy tómendetip emdeý sharalary jáne joǵary qan qysym aýrýlary jóninde suraq-jaýaptar dep atalatyn úsh bólimnen turady. Basqy eki bólimde aýrý týraly jete deıin jazylyp, qajetti dáriler, tipti olardyń dozasy men keri áserine deıin táptishteı aıtylǵan. Al, sońǵy 150 suraq-jaýaptan turatyn bólim óte utymdy formada jasalǵan. Jalpaǵynan sozylyp jatqan mátin joq, aýrýǵa qatysty naqty suraqtar men qysqa da túsinikti jaýaptar tap-tuınaqtaı berilgen. Oqyrman bir suraqtan ekinshi suraqqa qyzyǵa qarap otyryp, qalaı aıaǵyna shyqqanyn bilmeı qalady jáne kóp dúnıeden habardar bolyp, óziniń densaýlyǵyna, ómir-daǵdysy men júıesiz turmystyq ádet-daǵdylaryna basqasha qaraı bastaıdy. Sebebi, kitaptaǵy aıtylǵan dúnıeler qandaı adamdy da eleń etkizip, beıjaı qaldyrmaıtyn deńgeıde.
Ókinishke oraı, ǵylymı eńbek tek avtordyń kúshimen, az tırajben shyǵarylypty. Ózin jarnamalaýdy, gazet-jýrnal, teledıdarǵa usynýdy bilmeıtin qarapaıym, naǵyz ǵylym ıesi Qadyrbek aǵamyz ony áli durystap tanystyra alǵan da joq. Biraq, «asyl kezdik qyn túbinde jatpaıdy» demekshi, ǵylymǵa, halyqtyń densaýlyǵyna, medısınaǵa kerek baǵaly eńbektiń ǵylymı orta men halyq arasyna keń taralyp, ystyq yqylasqa bólenetinine senim mol.
P.S.
Dáriger týraly tanystyra ketsek. Qadyrbek Ramazanuly - QHR Shyńjań ólkesi Altaı aımaǵynyń Býyrshyn aýdanynda dúnıege kelgen. 1984-1990 jyldary Shynjań medısına ýnıversıtetinde, 1994-1995 jyldary júrek qan tamyrlary aýrýlary boıynsha Beıjiń medısına ýnıversıtetinde oqyǵan. 1998-2000 jyldary Shıan medısına ýnıversıtetiniń aspırantýrasyn bitirgen. 40-tan asa ǵylymı maqalanyń avtory, sonyń ishinde eki maqalasy Ispanıa men Germanıada ótken halyqaralyq máslıhattarda talqylanǵan.
Óz salasynda biliktilikpen jumys istegen dáriger Qytaı tarapynyń talaı marapatyna, syılyqtaryna ıe bolǵan. Máselen, 2003 jyly joǵary dárejeli dáriger ataǵy berildi. Onyń bárin tizip aıtyp jatý artyq bolar. Shet elderge bilim jetildirýge baryp júrgen ony Kanada elindegi medısınalyq ortalyq jumysqa shaqyrady. Alaıda, júrek túbinde Qazaqstanǵa baryp qyzmet etsem degen armany bar azamat bárin tastap, 2007 jyly 21 jeltoqsanda Qazaqstanǵa keledi. Aıtpaqshy, Qadyrbek aǵamyzdyń shekaradan ótken sáti óte áserli bolypty. Ar jaqtan el ańsap, táýelsiz qazaq memleketine alyp ushyp kelgen ol shekaradan ótip, qazaq jerine aıaq basqanda ózine de belgisiz erikten tys bir kúshtiń áserimen «qazaq» dep aıǵaı salyp, bas kıimin aspanǵa bir-aq atypty. Aınalasyndaǵylar oǵan tań-tamasha bolyp qarasa kerek...
Bilikti mamandy Elordadaǵy Abaı Qabataıuly Baıgenjın basshylyq etetin «Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyq» birden qyzmetke alady. Alǵashynda orys tilin bilý, ortaǵa úılesý jaǵynan qıyndyqtar kórgenimen, qajyrly eńbek etýdiń arqasynda úlken jetitikterge jetti. Qazirge deıin aýrýlarǵa koronarografıa jasap, stent (tamyrlardyń tarylǵan jerine ornalastyrylatyn arnaıy názik tútikshe) qoıyp, talaı naýqasty ajaldan arashalap kele jatyr. Búginde tek júrekke ǵana emes, búırek, jáne aıaqqa da denervasıalyq em jasaýdy qolǵa alǵan. Eńbegi elengen dáriger qazir bólim basshysynyń orynbasary. Ár ýaqyttarda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, qalalyq «Nur-Otan» partıasy jáne ózi qyzmet etetin Ortalyq tarapynan berilgen alyǵys hat, marapat gramotalardyń ıegeri. Tájirıbe almasý, biliktilikti kóterý maqsatynda álemniń talaı elin aralap, Amerıka, Fransıa, Ispanıa, Avstrıa, Reseı, Qytaı, Malaızıa, Sıngapýr qatarly elderde bolyp qaıtty. Qazaqstanǵa oralyp, elime bilimimdi arnasam dep kelgen dáriger bar zeıin-zerdesimen eńbek etýde. Ultyna, otanyna qaltqysyz berilgen, adal júrekti profesor «ultynyń júregin» emdeý úshin, aıanbaı qyzmet jasaýda. Jáne bilgeni men kóńilge túıgenin kitap qylyp jazyp, halyq ıgiligine usynýda.
Murat Almasbekuly
