Búgingi urpaq esimin qurmetpen ataıtyn aıtýly tulǵalardyń biri — kórnekti qoǵam jáne memleket qaıratkeri Temirbek Júrgenov. Ol halyqtyń muń-muqtajyn joqtap, jurtshylyqpen etene aralasqan basshy retinde eldiń esinde qaldy. Qazaqy qalpymyzdy saqtaýǵa jáne mádenıetimiz ben ónerimizdi damytýǵa ólsheýsiz úles qosqan ardaqty azamattyń rýhanıat tarıhynda alatyn orny bólek. Ásirese, Qazaqstan úkimetiniń halyq aǵartý komısary bolyp qyzmet istegen tusynda ulttyq oı-sananyń ilgerileýine erekshe eńbek sińirdi. Burynǵy jáne qazirgi dáýirdegi ensıklopedıalyq eńbekterde halyq komısarynyń ultymyz úshin aıanbaı qyzmet etkeni, «Ortalyq Azıa men Qazaqstandaǵy mádenı qurylystyń tarıhyn alǵashqy zertteýshilerdiń biri bolǵany» jáne onyń «tikeleı atsalysýymen «Qazaqstanda mektep júıesin retteý jáne qazaq orta mektepterin kóbeıtý týraly» qaýly qabyldanyp, qazaq orta mektepteriniń sany artýyna negiz qalanǵany» týraly aıtylady.
Árıne, qeńes úkimetine qaltqysyz qyzmet etken Temirbek Júrgenov te qoǵamǵa ústemdik ornatqan ıdeologıanyń jeteginde bolǵany daýsyz. Sondyqtan onyń maqalalarynda bar jaqsylyqty sol kezdegi júıege telip, sol tustaǵy kósemderdiń esimimen baılanystyrý úrdisi qalyptasty. Búgingi qúnniń bıiginen qaraǵanda qaıshylyqty pikirlerimen erekshelenetin enbekteri de barshylyq. Degenmen, onyń basty nıeti qazaq ultynyń kóshin uzartyp, turmysyn ilgeriletý bolǵanyn eshkim de joqqa shyǵara almaıdy.
Akademık Serik Qırabaev «Temirbek narkom» degen maqalasynda bylaı deıdi: «Men bul esimnen habarsyz emes edim. 30-jyldardyń ádebıeti tarıhyn zerttep júrgende, ádebıetpen tikeleı baılanysta damıtyn mádenıet máselelerine nazar aýdarǵam. Júrgenov esimimen de talaı kezdeskem. Qazaqstandaǵy oqý júıesi men mádenıet salasyna úlken enbek sińirgen, dástúr men mádenıettiń ulttyq sıpatyn jarqyrata kórsetýge umtylǵan úlken qaıratker ekenin uqqam». Sondyqtan Temirbek Júrgenov tulǵasyn bilim men mádenıet salasynan bólip qaraı almaımyz. Ótken ǵasyrdyn otyzynshy jyldaryndaǵy Qazaqstannyń oqý-aǵartý júıesindegi oń ózgeristerdiń bárinde de onyń qaıratkerlik qoltanbasy bar.
Temirbek Júrgenovtiń shyǵarmashylyq murasynyń ishinde ulttyq múdde men ulttyq salt-sana máselesine baılanysty eńbekteriniń ózi bir alýan. Onyń barlyq maqalalarynda qazaqtyn sanasyna oı salýǵa degen umtylysy aıryqsha baıqalyp turady. «Ulttyq sananyń eń negizgi belgisi - ár ulttyń ózin-ózi tanyp-bilýi, ózin ózge ulttardan aıyra bilýi, ulttyq maqsattar men múddelerdi iske asyrý úshin kúresý, ulttyq maqsattar men múddelerdi búkil adamzattyń maqsattary men múddelerine ushtastyra bilý», — degen tujyrymǵa súıensek, onyn qaıratkerligi men qalamgerligi osy mindetti oryndaý jolynda toǵysqanyn anyq anǵaramyz.
Eldin basyna ornaǵan jaqsylyqqa toly zamandy Asan Qaıǵy babamyz izdegen Jeruıyqpen salystyrý úrdisi qaı kezde de boldy. Máselen, elimizdiń erkindik alǵan búgingi dáýirin de osy qasterli uǵymǵa telip, ultymyzdyń ǵasyrlar boıy ańsaǵan armanyna qol jetkizýiniń naqty kórinisi dep tanyp júrmiz. Sebebi, qazaq halqynyń jaǵdaıy qaı kezde táýir sanalsa, sol tus qanaǵatshyl jurtshylyq úshin Jerúıyq sekildi baǵalanady. «Jeruıyq pen Jıdelibaısyndy taptyq» dep seziný — ulttyń óz zamanyna razylyǵynyń, eldiń baqýatty bolǵanynyń belgisi. Temirbek Júrgenovtiń óz tusyndaǵy tanymy boıynsha zerdelesek, «Asan Qaıǵy osy kúnge halyqtyń esinde. Qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalap jatqan tamasha jer týraly ertegini bireýden-bireý estip, áli kúnge deıin halyq aýzynan tastamaı aıtýmen keledi. Biraq biz Jeruıyqty kózben kórip otyrmyz — bul kazirgi Qazaqstan». Árıne, kórnekti qaıratker sol kezdegi daǵdy boıynsha osy ıgiliktiń bárin kenes ókimetiniń shapaǵatymen, onyn kósemderiniń baǵyt-baǵdarynyń durystyǵymen tyǵyz baılanystyrady. Biraq ol osy saıası minberdi óz ultynyń jetistikterin kórsetý, halqtyń ósip-órkendeýine jaǵdaı týǵyzý úshin tıimdi paıdalandy deýge bolady.
Bul maqalanyn ıdeologıalyk sıpaty basym ekendigine qaramastan onda ulttyń múddesi tolyq eskerilgeni daý týdyrmaıdy. Júrgenov kez kelgen jazbasynda qolǵa alyp otyrǵan máselesin óz halqynyń ahýalyna qaraı beıimdeıdi. Ejelgi rýhanı qundylyqtardy eldiń sanasyna sinirý arqyly ulttyq tanymdy qalyptastyrýǵa tyrysady. Kóneden tamyr tartqan jádigerlikterdi tanytý maqsatymen «Jeruıyq» atty maqalasyn jazǵan kezinde osyndaı mindet alǵa qoıylǵan sekildi. «Asan Qaıǵy halyqtyń muńyn jyrlaǵan, qazaqtardyń bolashaǵyn ádemi sózben sýrettegen. Óz bastarynyń qamyn ǵana oılap, kele jatqan qaýip-qaterdi kóre almaı otyrǵan handardy meılinshe sókken. Asan Kaıǵynyń qaýip dep otyrǵany Reseıdiń qazaq dalasyn baǵyndyryp alýy jónindegi áreketi edi», — degen qaıratkerdiń pikirin ult taǵdyry týraly oı órbitkeni dep túsingenimiz abzal.
T.Júrgenov «Orys halqynyń uly jazýshysy jáne qazaq halqy» atty maqalasynda Aleksandr Pýshkınniń shyǵarmashylyǵyn jan-jaqty taldaıdy. Onyń bar bolmysy týraly qazaq uǵymyna túsinikti tilmen baıandaıdy. Qazaqtyn uly aqyny Abaıdy aıta otyryp, Pýshkınniń tabıǵatyna tereń úńiledi. Bizdiń aqyn-jazýshylarymyzdyń Pýshkın týyndylaryna qyzyqqan sebepterin úǵyndyrýǵa tyrysady. «Sulýlyqty Pýshkın stıliniń kórkemdik dárejesine jete sýrettegen asqan aqyndyqty Abaıdan birinshi ret kórdik deýge bolady», — dep tujyrymdaıdy. Abaı arqyly qazaqqa málim bolǵan orys aqynynyń tanymal keıipkerlerinin minez-kulqy men óz elinin adamdarynyń keskin-keıpinen sabaqtastyq izdeıdi. Týmysynan pedagog Júrgenov ulttyq sanany oıatyp, berik qalyptastyrýdyń tásilderin únemi qarastyryp júretinin ańǵarýǵa bolady. Qaıratkerdiń baıyptamasy boıynsha, «Pýshkın sýrettegen Onegın men Tatánanyń obrazdary, olardyn súıispenshiliginiń tarıhy qazaq buqarasyna úǵymdy bolatyn taǵy bir sebebi bar... Pomeshıkter teginen shyqqan, tentek minezdi, jeniltek, bilimdi áıelge nemketti qaraıtyn Onegındi qazaq buqarasy jeksuryn saldarǵa, buqaradan qol úzgen, qazaqtyn semásyna kóp álek salǵan. Qazaqtyń talaı qyzdaryn syrty jyltyrap aldap-arbaǵan sumyraı tilmashtarǵa uqsatady». Osy pikirdi saıasattyń yńǵaıynda aıtylǵan dep sanaǵannyń ózinde báribir qazaqy uǵymǵa oraılastyrýǵa tyrysýshylyq baıkalyp turǵany belgili nárse.
T.Júrgenovtiń halyqtyń ulttyq tanymyn keńeıtýge baǵyttalǵan eleýli eńbegi — «Qazaqstandaǵy mádenıet revolúsıasy» atty maqalasy. Bul — ult mádenıetiniń jaı-kúıi, ony órkendetý týraly tolǵam. Ideologıalyq ustanymyna nazar aýdarmaı, negizgi máselesine oıyssak, onyn uǵymyndaǵy «Qazaqstan degenimiz — ... Oktábr revolúsıasy týǵyzǵan enbekshi qazaq eli, sol qazaqtyń jeri, sol qazaqtyń ulty». Sóıtip, ol qalaı bolǵanda da óz kózqarasy arqyly ulttyq sanany dáripteýmen boldy. Ideologıalyq ıirimniń bárin qazaq ulty degen uǵymnyń tóńiregine toptastyrdy. Óz tusyndaǵy jana zaman qazaqtyń ulttyq bolmys-bitimine jańalyq ákeldi, rýhanı murasyn keńinen qoldanýǵa jol ashyldy dep topshylady. Onyn barlyq ustanymy jana bıliktiń sharapaty qazaqqa paıdasyn mol tıgizdi degenge saıdy.
Tarıhymyzǵa úńilsek, óz qandastarymyzdyń ishinde ulttyq mýzykalyq aspaptarymyzdyń keń taralýyna qarsy shyqqan basshylardyń da bolǵanyn bilemiz. Al kaıratker Júrgenov qazaqtyn qara dombyrasynyń keleshegine alańdady. Jańa dáýir ulttyq aspaptyń baǵyn ashty dep baǵalady. Ardaqty azamattyń: «Iskýsstvo degende qazaqta jalǵyz dombyra bolatyn. Onyń ózi de qadirsiz bolýshy edi. Dombyra ustaǵan adam sútke tıgen kúshikteı bolyp, dombypacyn qoltyǵyna tyǵyp júrýshi edi. Dombyra ustaǵan jyrshynyń - ıskýsstvo adamynyń han-tórege, baılarǵa tek ermek, maqtaý úshin bolmasa. shynynda qansha qadirsiz bolǵanyn Abaıdyń óleńderinen de kórýge bolady», — degen baıyptamasy osyny ańǵartady.
Temirbek Júrgenovtiń bıik laýazymdy qyzmette júrgende ult mádenıetiniń janashyry bolyp qana koımaı, ony jetildirýge, ósip-órkendetýge zor úles qosqany barshaǵa málim. Ol óz maqalalarynda ulttyq úrdisterdi tunshyqtyrýǵa tyrysqan kúshterdiń atyn atap, túsin tústep otyrdy. Mádenıettiń damýyna kesel keltiretin faktorlardy sanamalap, ony sondaı syrtqy yqpal-áserlerden qorǵaý qajetgigin bıliktiń barlyq býyndaryna amanattady. Búgingi rýhanıat bıligi úshin de Júrgenov tulǵasynyń árdaıym úlgi tutar bıikte turǵany onyń bul salaǵa qanshalykty ter tókkenin aıǵaktaıdy. Onyń tujyrymdaýynsha, «Eńbekshilder ózderiniń uzaq tarıhy dáýirinde ártúrli ónerdiń, bastaýysh túrde bolsa da, basyn kuraǵanmen, ústemdik qylǵan tap pen olardyń kósemderi osy syqyldy halyqtyń qolyndaǵy mádenıetin basyp-janshyp, qadirsiz qylyp, iske jaratpaı, qazaqqa basqa jat «mádenıet» sińirmek boldy». Bulaı uǵyndyrý arqyly da ultqa jaqsy men jamandy, asyl men jasyqty, qundy men qunsyzdy ajyratýǵa úndeıtin baǵyt-baǵdar berýge bolatyny anyq. Osy turǵydaǵy Temirbek Júrgenovtiń maksat-mindeti aıqyn ekeni barlyq eńbekterinen kórinedi. Ol qazaq ádebıeti tarıhyna «aıryqsha bir aǵym, jeke bir taraý bop kirgen» musylman dáýirin de ulttyq tanym ynǵaıynda qarastyrady. Dinı mısıonerlerdiń qazaq halqyn shoqyndyryp, bolmys-bitimin, tek-tabıǵatyn ózgertýge tyrysqan pıǵylyn naqty dálelder arqyly tanytady. Dáıekti derekter men tıanaqty málimetter keltirip, eldi jırendirip, halyqtyn taǵdyryna arasha túsip, ulttyq sana utymy aıasynda uıysýyna jol ashady. Ol úshin bıliktegi qazaq ultynyń ár ókili úlken ról atqaratynyn, ıgiliktiń bári solardyń qolymen jasalýǵa tıistigin, biraq buǵan basyn aýyrtpaıtyndardyń da jetkilikti ekenin eske salady: «Osy syqyldy Qazaqstan jerin, qazaq eliniń turmysyn bilgenderge ap-anyq bolǵan máselelerdi aldymen sheship alýdyn ornyna Qazaqstandy buryn basqarǵan kisiler jambasynyń aýyrmaıtyn jaǵymen jata ketken».
Temirbek Júrgenovtiń jan aýyrtqan salasynyń biri — til taqyryby. Qazaq tiliniń ahýaly kaıratkerdi únemi tolǵandyrǵan, onyń ózge tilder aýqymynda jutylyp ketpeı, tabıǵı qalpyn saqtaýyna múddeli bolǵan. Til mádenıetine keri áserin tıgizetin sóz qoldanystaryna alańdaǵan. Sózdik qorymyzdyń óńin qashyratyn oǵash ózgeristerdi qabyldaı almaı, turaqty túrde pikirin jarıalap otyrǵan. «Til máselesi degendi bul jerde biz qazaq tili haqynda ǵana aıtpaqpyz», — dep birden taqyryptyń basyn ashyp alýynan onyń únemi oıy anyq, ustanymy berik bolǵanyn kóremiz.
Ultyn ardaqtaı biletin azamat ultynyń tilin de sheksiz qadirlegen. Ol qazaq tiliniń dárejesi álemniń iri elderiniń tilimen qatar turǵanyn qalaıdy, maqsat-muratyn osyǵan oraı negizdep túsindiredi. Til men bilimdi jáne mádenıetti ulttyń kóshin órge súıreıtin úılesimdi ushtaǵan retinde qarastyrady. «Qazaq tili baıysa, basqa mádenıetti jurttardaı óz sharýashylyǵyna kerekti óz tilinde túsindire alatyn bolsa, bylaısha aıtqanda, adam balasynyń barlyǵy birdeı bilimge jetisse, halyq mádenıetiniń de óskeni ǵoı» — dep oı qorytady.
Til máselesin tıek etken Temirbek Júrgenov memlekettik tulǵa retinde aýqymdy tujyrymdamalyq mindet arqalaıdy. Onyń oı-armany qazaqtyń tilin álemniń irgeli tilderiniń qataryna qosý bolǵan. Buǵan qol jetkizý úshin tańdalatyn joldy da, bul oraıda qoldanylatyn ádis-amaldardy da sanamalap kórsetedi. Tildiń kýat-qunaryn jaqsy sezingen, onyń bolashaǵyna sengen adamnyń múddesi men kózkarasy aıqyn ańǵarylyp turady. Al osyny qaıratkerdiń óz sózimen aıtsaq: «Qazaqtyn ádebıet tilin, bilim tilin týdyrý jóninde bizdiń negizgi maqsatymyz — sol tildi kópshilikke barynsha uǵymdy qylý, sol til arqyly qazaq eńbekshileriniń qalyń buqarasyn dúnıe júziniń óner-bilimine, tehnıkasyna ıe qylý».
Ult sanasyn oıatýdyń basty tegershiginiń biri — urpaqqa bilim beretin mektep ashý máselesi. Oqý oryndarynyń qataryn kóbeıtý narkom Temirbek Júrgenovtiń kulshyna kirisetin isi bolgany barshaǵa belgili. Ol otyzynshy jyldardaǵy bilim salasynyń ilgerileýine tikeleı atsalysty. Mektepterdegi tárbıe júıesin ulttyk úrdisterge beıimdep kurdy. Keńestik kezendegi qazaqsha bilim beretin mektepter júıesiniń negizin qalady. Oký baǵdarlamalarynyń ulttyq tanymǵa qyzmet etýin, halyqtyq dástúrden alystamaýyn udaıy nazarda ustady. T.Júrgenovtiń zaıyby Dámesh Ermekovanyń esteligine júginsek, «Ol ózi oblystarǵa, aýdandarǵa baratyn, kózimen kórip, qulaǵymen estigendi jaqsy kóretin. Kabınette otyryp is shyqpaıdy deıtin. Muǵalimder daıyndaý, olardyń turmys jaǵdaıyn túzeý, balalardy oqytý, mektepter salý kerek dep kóp aıtatyn. Sóıtip, Almatyda úsh jylda 18 mektep salyndy».
Ulttyq sana uǵymy turǵysynan qarasaq, mektep máselesi osynyń aldynda qozǵalǵan til máselesinen alshaq kete qoımaıdy. Ol osy qos arnany halyqtyq qalypty saqtaýdyń tetigi dep bildi, únemi bul eki taqyrypty bir-birimen sabaqtastyra qarastyrdy. Temirbek Júrgenovtiń tildi urpaq sanasyna mektep arqyly ornyqtyrýdy maqsat etkenine akademık S.Kırabaevtyń myna pikiri dálel bola alady:«1935 jyly qazaq mádenıeti qyzmetkerleriniń sezinde «til adamnyń dúnıetanymy dárejesin kórsetip qoımaı, onyń adam bolyp qalyptasýyna da úlken ról atqaratynyn» atap aıtty. Til tazalyǵyn muǵalimderden bastaýdy usyndy. Jas urpaqqa taza ana tilinde sóıleýdi mindettedi. «Dúnıejúzilik mádenıetke ana tili arqyly baramyz» degendi aıtty.
Qazir Temirbek Júrgenovtiń qaıratkerlik jáne qalamgerlik tulǵasy jan-jaqty qyrynan zerttelýde. Ásirese, júrgenovtanýǵa ádebıetshi ǵalym Baýyrjan Imanǵalıevtiń aıryqsha eńbek sińirgenin aıtýǵa tıispiz. Sońǵy jyldarda Syr elinde ǵylymı izdenister bıik nátıje kórsetti. Qorkyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń tarıhshy-ǵalymdary Tájikstannyń ortalyk memlekettik muraǵatynda zertteý jumystaryn júrgizip, kaıratkerdiń sol eldegi qyzmeti týraly birqatar tyń derekter taýyp, ǵylymı aınalymǵa qosty. Ardaqty azamattyń týǵan topyraǵynan bastaý alatyn aımaqtyq zertteýler tájirıbesi de aıqyndala bastady.
Osy izdenisterdiń qaı-qaısysy da Temirbek Júrgenovtiń shyǵarmashylyq murasynyń negizgi taqyryby ulttyq sanany ornyqtyrý uǵymynan alystaı qoımaıtynyna aıqyn dálel bola alady.
Jaqsykeldınov Jandos, tarıhshy
