Allanyń adal quldaryna degen múnafıhterdiń jalasy men jaýlyǵy ejelden bar.
Tirliktiń qıyn synaǵyndaǵy Ospan batyr da osyndaı ot pen sýdyń ortasynda qan keshti. Jáne de óz aqıqatyn ólimmen dáleldep jaýynyń aldynda eńkeımegen kúıi keýdesin oqqa tósedi. Tipti óler shaǵynda basqalarǵa kóleńke bolarlyq kúpir men ǵaıbatqa barmastan bar kináni ózi kóterdi.
Keıingilerge jumbaq kúıinde qalǵan Álıhan tóreniń Ospanǵa jazǵan bir haty bar. Onda «Qorqyt ólimnen qansha qashsada qutylmaǵan, qaıda barsa da Qorqyttyń kóri bolǵan» degen eken delinedi. Biraz shirkinder bul hattyń mánin: «bul degendik Qytaımen kúresip jeńiske jetpeısiń, bári bir olardyń tis-tyrnaǵynan qutyla almaı ólim qushasyń. Sondyqtan erterek berilgeniń jón!» degen sóz dep tuspaldaıdy.
Shyn máninde, Keńes odaǵy 1944-jyly 12-sáýirde ózi qurǵan Shyǵys túrkistan respýblıkasyn qulatý sheshimin qabyldaǵan. 1945-jylǵy 11-aqpandaǵy Ialta (Kıremıl túbegi) bas qosýynan keıin, Álıhan óz jetekshiligindegi jas memleketti qorǵap qalýǵa kiristi. Osy barysta kezekten tys quryltaı shaqyryp, Ospan men Qalıbekti odaqqa tartty. Ospan óz ókili Látip Mustapaulyn, Qalıbek ókili Qamza Shómshibaıulyn quryltaıǵa jiberdi. Álıhan men Látip uzaq sóılesti. Atalǵan hat osy joly Látip arqyly Ospanǵa joldandy. Onyń shyn mánisi: «qyzyl ókimet jer dúnıeni jalmap keledi, Keńestik qyzyldyń ıtpegimen Qytaıda sol jolǵa beıimdeldi. Oǵan tótep berý óte qıyn. Sol úshin berilseńde, berilmeseńde aldyńda ólim kútip tur. Olaı bolsa qara tuıaqtan hal ketkenshe kúresip ólgenimiz durys qoı!» degen emeýrin edi.
Ol kezde Keńes odaǵynyń elshiligi Úrimji qalasynda bolatyn. Onyń İle, Altaı, Tarbaǵataıda bólimshe konsýldary bar edi. Qulja qalasyndaǵy konsýldyq Álıhannyń qybyr-jybyryn kúnde baǵyp otyrdy.
Onyń ústine Máskeýden Stalındik tálim alǵan Ahmetjan Qasymı Úrimjidegi Gomındań úkimetimen kelisim jasaýǵa jiberilgennen keıin keńestik «senarııdi» buza almaı, Gomındań ókili Jań Jyjuńǵa búırek burdy. Álıhan qat-qabat qamaýǵa qalǵandaı jantalasyp jatqanda keńestik qaqpan ony óz ýysyna ońaı túsirdi. «1946 jyldyń 17 maýsym kúni Quljadaǵy Keńes konsýly Álıhan tórege telefon soǵyp: Qorǵas shekarasynda Ózbekstannyń sol kezdegi birinshi sekratary Osman Iýsupov kútip tur. Sizben aqyldasatyn mańyzdy máseleleri bar kórinedi. Tez baryńyz, – deıdi» («Qazaq ult-azattyq qozǵalysy» 10 tom, 253 bet. Álimǵazy Dáýlethan «Shyǵys Túrkistan jumqurıeti jáne Álıhan tóre» maqalasy. «Astana polıgrafıa» AQ, Astana 2008). Sóıtip, Álıhan tóreni Jarkent qalasynda eki kún ustap turǵan soń, Almaty arqyly Tashkent qalasyna ushaqpen áketti.
Shyǵys Túrkistan Respýblıkasy taratylǵannan keıingi endigi úlken jaý – Ospan batyr boldy.
Álıhannyń jasyryn qolǵa alynyp, Keńes Odaǵyna áketilýimen birge qalyptasqan Ospanǵa qarsylyq ıdeıa bir mezet Ahmetjan Qasymı, Ábdikerim Abbasov, Dálelhan Súgirbaevty ókil etken qyzylshyl toptyń kúresin yqpaldy orynǵa kótergendeı kórindi.
Ospan batyrdyń kózin qurtý maqsatynda uıymdastyrylǵan keńestik qastandyqtar Mońǵolıa arqyly jáne de Shyǵys túrkistannyń orynyn basqan qýyrshaq úkimet «Úsh aımaq» arqyly iske asa bastady.
Bul týraly Qojaı Doqasuly «Ofısserdiń qoıyn dápterinen» degen kitabynyń 120-121-betinde «1946-jylǵy 4-aıdyń 15-kúnderi Dálelhan Súgirbaevtiń buıryǵy boıynsha Qobyq atty polkiniń bir batalıon áskeriniń kómeginde Ospan qolyn qurtý soǵysyn júrgizgendigin» jazdy. Atalǵan eńbekte Q.Doqasuly Dálelhan Súgirbaevtiń buıryǵy arqyly Ertistiń Dórbiljin atalatyn kerishti jotasynyń baýyryndaǵy beıýaz halyqtyń da kóp qyrǵynǵa ushyraǵanyn aıtady.
Hasan Oraltaı óziniń «Elim-aılap ótken ómir» kitabynyń 46-47-betterinde «Ospan batyrǵa Mońǵolıa arqyly Teskenbaı, Saǵadaı, Marqaba, Totan Hamıt uly, Tandyrbat syndy bas keserlerdi birinen soń birin kózin qurtýǵa jibergenin jazǵan.
Osyndaı qastandyqtar jaıynda jazylǵan tarıhı derekter men qarıalardyń aıtýyna júginsek, Ospan áste Dálelhan qolyna, nemese ol arqa súıegen burynǵy Shyǵys Túrkistan Respýblıkasy armıasyna (qazirgi «Úsh aımaqqa) tikeleı tısip kórmegen, tek ózin qurtqaly kelgen armıaǵa qorǵaný maqsatynda qarýmen jaýap berip otyrǵan. Kerisineshe, Ospandy jaý kórsetý maqsatynda qarsy jaǵy Ospandy «jaýyz», «bandy», «qaýipti adam» retinde kórsetýge tyrysty.
Osyndaı upaı túgendesken tusta keńestikter men Ospanǵa qarsy ózge de toptar jasyryn túrde kereıshe kıingen jasaqtar daıyndap: «Biz Ospan adamymyz» dep beıýaz aýyldardy da tonap shaýyp, ádeıi arandatýshylyqtar týdyrǵan.
Bul ǵana emes Dálelhan jáne onyń tóńiregindegiler qazaqtar arasynda iritki salyp, keıbir elbasylaryn Ospanǵa qarsy qoıýǵa janyn saldy. Nátıjesinde, ospan tóńireginde júrgen Ýathan, Qalman, Názir táıji syndy bedeldi kisiler Dálelhannyń tiline erip, Ospanǵa qarsy is-áreketterge qatysyp, onysy áshkerelenip qaldy. Tek qana Dálelhannnyń tapsyrmasymen Ospandy óltirýge nıetttengen «Islam» laqamdy adamnyń bolǵany da aıtylady.
Ospannyń qasyndy Keńes odaǵynan qashyp kelgen Alash zıalylarynyń urpaqtary, qýǵyndaý-tutqyndaýdan qashqan ult zıalylary, tipti mońǵol, orys ulty ókilderine deıin boldy. Ospan solar arqyly búkil halyqara jaǵdaıyn barlaı kelip, keńestikterdiń qylmysyn tolyǵynan tanyp-jetti.
Bir jaǵynan Mońǵolıanyń, bir jaǵynan ishki aǵaıynnyń, endi bir jaǵynyn Keńes Odaǵynyń qysymyna ushyraǵan Ospannyń Gomındańshylarmen odaqtasýdy taldaýy osy kez. Ári óz taldaýyn: «Kezinde ortaq múdde úshin bir-birine jaý bolǵan qara qytaı men qyzyl qytaı birlesip, japonǵa qarsy turdy. Keńes Odaǵy da Amerıkamen birlesti. Men ýaqyt talaby boıynsha Gomındań shylarmen birigý arqyly AQSH sıaqty syrt eldermen baılanysqa shyqsam ne bolypty?! Bul meniń Keńes qyzyly men Qytaı qyzylan saqtanýymnyń birden-bir joly! Halqymnyń múddesi úshin saıtanmen de dos bolýǵa barmyn», – dep túsindirdi.
Búgingi shyndyqtyń Ospan jaǵynda ekenin eskersek, Keńes qýyrshaǵyna aınalǵan Shyǵys Túrkistan úkimetine qarsy shyqqandyǵyn da ábden túsine alamyz. Keıinnen Keńestikter Shyǵys Túrkistannan bet burǵan tusta tálkekke túsken túrkiler taǵdyryna ashynǵan Ospan Álıhannyń ıdeıasyn qýattaı otyryp, Shyǵys Túrkistandy qorǵaýǵa janyn saldy. Biraq kesh boldy. Dosynan jaýy kóbeıdi.
1949 jyly qyzy úkimettiń qýyrshaǵyna aınalǵan bir top adam ushaqpen birge kúlge aınaldy.
Ospannyń endigi jaýy qyzyl qytaılarǵa aınaldy. Qazaqty qazaqqa salý syndy oıyn taǵy da jalǵasty.
Jańadan kelgen qyzyldar Ospanǵa qarata biri óz jaǵyna tartýǵa tyryssa, ekinshi jaqtan aldamalaı turý saıasatyn qoldandy. Ony tarpa salýǵa árkettengen joq.
Shyn máninde qyzyldar men Ospannyń birigip ketýi Keńes Odaǵyn qýattaıtyn toptar men burynǵy «Shyǵys Túrkistan respýblıkasynyń» ornyn ıelep otyrǵan «úsh aımaqshyldardy» qatty alańdatty. Keńes Odaǵynyń jol-joryq kórsetýine jáne onyń ıdeıasyndaǵy saıası-áskerı toptarǵa ólerdeı qarsy bolǵan Ospan batyrdyń qyzyldardyń senimine bólenýi «jalǵan tóńkerisshilderdiń» bet-perdesin aıparadaı ashyp qana qoımaı, olardyń jaý sanaǵan adamyn tarıh sahnasyna qaıta kóterip shyǵatyn boldy. Syrtta AQSH jáne Keńes Odaǵy óz upaılaryn túgendeıtin kúshterge qoldaý kórsetýge jantalassa, ishtegi ymyraǵa kelmes alaýyz toptar da bas paıdasyn oılap, baqaı qýlyqpen arpalysqa tústi. Sóıtip endigi jerde baǵynyshty bolǵan Shynjańdaǵy jergilikti toptar ishinde qyzyldarǵa kim buryn jaqsy kórinip qalar eken degen qyzǵanysh pen baqtalastyq qatarynan ómir súrgen taıtalasqan jaǵdaı qalyptasty. Olardyń ishinde jaqsy kóriný nıetindegi jaǵatsyǵandar men jaýlyq pıǵyl tanytyp úrke qaraýshylar da bar edi.
Erlikpen bastalyp, órlikpen jalǵasqan ult-azattyq qozǵalysyn «búlikke» balaǵan «Úsh aımaq» Ospanǵa budan buryn da shoshyna qaraıtyn edi. Bul týraly «Shyńjańnyń úsh aımaq tóńkerisi tarıhy» («Ulttar» baspasy, 2000 jyl.) atty kitaptyń 340-betinde: «Ospan, Qalıbek, Jaýjap (mońǵol) búligi art-artynan týylǵandyqtan, úsh aımaqtyń jaǵdaıy kúnnen-kúnge ýshyǵyp, múshkil halge kiriptar boldy. Ulttyq armıa áskerı kúshiniń jetkiliksizdigi tutas úsh aımaq úkimetine aýyr qater tóndirdi», – dep jazady.
1949 jyly 14 tamyzda Qytaı komýnıstik partıasy óz ókili Dyń Lıchundy Máskeýdegi saparynan Almaty arqyly Quljaǵa jiberdi. Ol «Úsh aımaqtaǵy» qyzyl qytaıshyl toppen tyǵyz qarym-qatynasta bolyp, az ǵana ýaqyt ishinde Shynjań jaǵdaıy jóninde Qytaı komýnıstik partıasy ortalyǵyna 85 telegrama joldaǵan eken. Demek, dál osy kezde Keńes Odaǵy men Qytaı qyzyl partıasynyń múlde qupıa, ishki ymyraǵa kele otyryp, «Shynjań máselesin» birjola sheshkenin anyq ańǵarýǵa bolady. Osy jyly 27 tamyzda «Úsh aımaq» basshylarynyń Keńes Odaǵynyń ushaǵyna otyryp, Irkýtsı qalasynan ótip, Baıkal kóli mańyna barǵanda órtenip kúlge aınalýy sonyń bir mysaly. Ári Oqıǵadan 3-4 kún óte sala, ıaǵnı 2 qyrkúıek kúni Úrimjidegi Keńes elshisiniń orynbasary shuǵyl túrde Quljaǵa baryp, Dyń Lıchundy Úrimjige attanyp, Burhan Shahıdımen birlikte jumys atqarýǵa shaqyryp, kóndiredi. Demek bul «úsh aımaqshylardyń» Ahmetjan, Ysqaqbek, Abbasov, Dálelhan sekildi «kóne» basshylarynyń kózi qurtylǵannan keıingi ish pen syrttyń sáıkese otyryp, Shynjań máselesin dereý qolǵa ala bastaǵan alǵashqy áreketi edi. (Bul týraly málimetterdi «Shyńjańnyń úsh aımaq tóńkerisi tarıhy» atty kitaptyń 419-420 betterinen tabasyz). Al, ushaqtan qulaǵandardyń ólimi Shynjań máselesi bir jaǵyna shyqqansha, jasyryn ustalyp, qazannyń ishinde ǵana jurtqa jarıa boldy. Olardyń «súıegi» atalǵan tanyǵysyz múrdeler 1950 jyldyń 15 naýryzynda ǵana Quljaǵa jetkizildi. Endigi jerde Keńestikterdiń Keńes in buzbaıtyn, qytaı bıligine basy baılaýly «qyp-qyzyl», jańa «úsh aımaqshylar» tarıh sahnasyna kóterildi. Sóıtip, qyrkúıektiń basynda «Úsh aımaq» jaq Qytaı komýnıstik partıasy ortalyq komıtetiniń jol-joryq kórsetýine negizdelip, Shynjań máselesin sheshýdiń kóp túrli joldaryn qarastyryp, QKP-na jaýap hat jazdy. Atalǵan hattyń 6 tarmaǵynda: «...Jánimhan, Qadýan, Ospan, Qalıbek t.b kóp saıası jáne áskerı qylmystylardy jazalap, mal-múlkine deıin músádralaýdy» surady. («Juńgo Shynjańnyń tarıhy jáne qazirgi jaǵdaıy», «Shynjań» halyq baspasy, 2006 j.Úrimji 313-314 better).
1949 jyly 26 tamyzda halyq azattyq armıasy Lanjýdy basyp aldy.
Endigi jerde olardy tatýlastyrýǵa talpynýshylardan góri ajyratýǵa, ara jigin ashýǵa umtylǵandar kóp boldy. «Úsh aımaqshylardyń» bar nıeti Ospannyń kózin qurtý edi.
Bir qyzyǵy olardy qyzyldardan kóri «Sharqı» atalǵan «úsh aımaqshylardyń» óksheleı qýýy kóbirek bolǵan kórinedi. Bul jaıynda Nurǵojaı batyr atalǵan eńbeginiń 165-166 betterinde birinshi ret: «Biz Sarqamysta otyrǵanbyz. Úsh aımaq atyn jamylyp, orys armıasy kelip basty. Olarmen aıaýsyz soǵysyp, kóp adamyn qyryp tastadyq. Qalǵan áskerleri jeńilip, Norıǵa sheginip ketti» dese, endi birde «Ospan, Jánimhandar Taqyrbastaý, Sarbastaýǵa baryp ornalasty. Bir jumadan keıin orystardyń jalǵan Sharqı Túrkistan atyndaǵy áskerleri kelip basty», – degendi aıtady. Demek Ospandardyń áli de bolsa qyzyldarmen til biriktirýiniń múmkindiginen alańdaǵan Keńes Odaǵy óz armıasyn kirgizip, «úsh aımaqshylarmen» sáıkese otyryp, qyzyldardan buryn qarmanýdy oılaǵan sıaqty. Tipti ol kómekti «úsh aımaqshylardyń» ádeıi surap alýy da nemese qyzyldyrdyń túrtip salyp, bilse de bilmeske salyp tasada turýy da ábden múmkin edi.
Osylaısha, onsyz da órisi otqa oranǵan Ospannyń barar jer basar taýy qalmady, tyǵyryqqa tireldi.
Ospannyń shetelge qashý, qutylyp ketý oıy bolǵan joq.
Gansýde otyrǵanda shetke ketetinder Gas, Temirlik óńirinde otyrǵan eldi betke alyp, Táıjinur tarapqa, Ospandar Altaıǵa betalýdy maqsat etip Haızyǵa qaraı kóshedi. Haızydan ary Qumyl, Barkól, Báıtik, Qaptyq arqyly Altaıdyń uly taýlarynyń keń qoınaýyna ilinip ketip, kúresti jalǵastyrýdy armandaıdy. Múmkin bolsa kommýnızımge jaý bolyp otyrǵan AQSH, Japonıa, Germanıa elderinen kómek alsam degendi de oılaıdy.
Bul Ospannyń eshqandaı ári-sári bolmastan, óz taǵdyrynyń sheshimin shyǵaryp, sońǵy baılamǵa kelgen kezi edi.
Er aıtqanynda turdy. Tek qana kúresip ólýdi qalady. Jastyǵyn ala jatty. Qoldy bolǵannan keıingi kóp «jarylqaýdy» da qalamady.
Búginderi kózi tiri, Ospandy tergeýga qatysqan, Almatyda turatyn Qaldybaı Qanafın atamyz Ospan týraly ótken kúnderdi eske alǵanda osy joldardyń avtoryna: «ol shyndyǵynda túrikshil ıslam elin qurýdy armandaǵan naǵyz batyr, erjúrek, bólekshe jaralǵan jan edi» dep eske alady.
Ospan batyr Silámuly 1951 jyly aqpannyń 19 kúni qytaı qyzyldary jaǵynan qoldy bolyp, 29 sáýirde, dál búgingi kúni Úrimji qalasynda pánıden baqıǵa attandy. Qastandyqtardyń qurbandyǵynan qutyla almaı erlikpen Shahıt boldy.
Jatqan jeriń jannat, topyraǵyń torqa bolsyn!
Jádı Shákenuly, jazýshy
