Naq qazir Reseıde qosymsha qun salyǵyn kóterip jiberdi. Buǵan deıin Reseıde qosymsha qun salyǵy 18 paıyz bolyp kelse, bıyldan bastap kásipkerlerdiń qosymsha qun salyǵyn tóleý kórsetkishi 20 paıyzǵa ósti. Qazir Reseıde osy másele óte ózekti bolyp otyrǵan tus. Sanksıalar salqynynan abdyraǵan Reseı endigi kezekte ekonomıkasynyń ósimi tejelip, kidirip qalmaýy úshin salyq salasyna ózgerister engizý qajet dep sheshti.
Osylaısha kórshi el Reseı ózinen «qashyp» jatqan kapıtaldardyń ornyn salyqty ósirý arqyly toltyrýdy kózdep otyr. Al kórshiles jatqan eldiń bulaısha salyqty ósirýi ásirese qosymsha qun salyǵyn ósirýi Reseımen tikeleı baılanys ornatyp otyrǵan Qazaqstandaǵy kásipkerlerge qalaı áser etedi?
Reseı kásipkerleriniń quqyn qorǵaýshy Borıs Tıtov Reseı ókimetiniń bul málimdemesine qatysty «bul kásipkerlikti tunshyqtyrý» dep baǵa berip otyr. Tıtovtyń paıymdaýynsha, eger Reseı qosymsha qun salyǵyn ósiretin bolsa, bul tek óz ishindegi kásip ıelerine ǵana áser etip qoımaıdy. Reseıdiń mundaı qadamy shekara mańyndaǵy ıntegrasıalaný úrdisine de keri áser etedi. Ásirese, Qazaqstan, Belarýs elderi úshin ónim almasý jaǵyna keri yqpal etpek. Reseılik bıznes-ombýdsmeniniń bul pikirin otandyq sarapshylarymyz da joqqa shyǵarmaıdy.
Ekonomıka ǵylymynyń doktory Jańabaı Aldabergenovtyń aıtýynsha, Reseıdiń salyq saıasatyn ózgertýi Qazaqstanǵa óz áserin bere bastaıdy. Bul úrdis tipti eldegi ınflásıanyń qozdyrǵyshyna aınalǵaly tur.
«Reseı bolashaqta qosymsha qun salyǵyn (QQS) 20 paıyzǵa ósirdi. Reseıde QQS 20 paıyz, Qazaqstanda 12 paıyz, al Belarýste 20 paıyz. Endi oılańyz, osy arada qoysmsha qun salyǵy tómen tek Qazaqstan ǵana bolyp tur. Byltyr Belarýs ókimetinen kásipkerleri salyqty tómendetýdi surady. Sonda Belarýstiń ókimetindegi jaýapty tulǵalar «salyqty tómendetse, búdjet shyǵyn kóredi» dep ol usynysty keri qaıtardy. Qaıtalap aıtamyn, qazir bizde ǵana qosymsha quny salyǵy 12 paıyz. Al qalǵan bizben odaqtas Reseı men Belarýste salyq joǵary. Biz Belarýsti qospaı-aq taýar almasatyn kórshimiz, odaqtasymyz Reseı dep eseptegenniń ózinde bul úrdis bizdegi kásipkerlerge kedergi bolaıyn dep tur. Mysaly, bizdiń kásipkerler Reseıge ónim shyǵarý úshin Qazaqstanda 12 paıyz, Reseıde 20 paıyz qosymsha qun salyǵyn tóleıdi. Jalpy esebi - 32 paıyz. Osy 30 paıyz salyqtyń ózi kásip ıelerine qazirde aýyrlyq etýde. Al endi salyq ósetin bolsa bul shaǵyn jáne orta bıznestiń damýyna anaǵurlym áser etetin dúnıe. Eki el arasyndaǵy alys-beris jaǵyn eskersek, bul kásip ıeleriniń qaltalaryna aıtarlyqtaı salmaq salady. Budan baryp kásipkerler shyǵarǵan ónimderin ishki naryqqa jibergende de qymbattatýǵa májbúr bolady. Al munyń arty ınflásıanyń baılap-mataýǵa kónbeıtinin dáleldeıdi. Sondyqtan bul arada Úkimetke salyq saıasatyna qatysty kásipkerlerge tıimdi ózgerister engizý kerek bolady. Sebebi bizdegi naryq Reseıdegi tárizdi úlken emes. Sondaı-aq bizdegi bıznes te Reseıdegi tárizdi ózin-ózi asyraı alatyndaı deńgeıge áli jetken joq. Kásipkerler qoldaýdy qajet etedi», - deıdi Jańabaı Aldabergenov.
Mamannyń paıymdaýynsha, Reseı QQS ósirer bolsa, bul ónimniń baǵasyna da birden-bir áser etedi. Bul Qazaqstandaǵy kásipkerlerdiń ónim shyǵarýyna da, ónimdi satýyna yqpal etetin jaıt. Muny eskergen mamandarymyzdyń birazy «shıkizattyq emes salany qosymsha qun salyǵynan bosatyp, satylym salyǵyn engizýdi durys» dep sanaıdy.
«Qosymsha qun salyǵyn ósirý iskerlik belsendilikke jáne óndirýshiniń shyǵyndaryna tikeleı áser etedi. Óndiristiń tómendeýin týǵyzady. Sondyqtan óz basym biz shıkizattyq emes salany ıaǵnı ónim óndirýshi sektordy óz ishimizde qosymsha qun salyǵynan bosatýǵa tıispiz. Syrtqa taýar ımorttaıtyn jáne óz ishimizde ol taýaryn qosa satylymǵa shyǵaratyn otandyq óndiris oryndary eń bolmasa ishki naryǵymyzda salyqtan bosatylsa jón bolar edi. Olarǵa óz naryǵymyzda satylym salyǵyn salyǵyn engizý kerek dep oılaımyn. Bizde qosymsha qun salyǵy 12 paıyz bolsa, satylym salyǵy 3-5 paıyzdy quraıdy. Mine, otandyq óndirýshilerdi ishki naryqta qosymsha qun salyǵynan bosatyp, osy 3-5 paıyzdyq satylym salyǵyn engizer bolsaq, bul olarǵa úlken kómek bolar edi. Al mundaı sharadan soń jergilikti kásipkerlerge «taýar baǵasyn ósirýge bolmaıdy» degen Úkimettiń sózi de ótimdi bolar edi. Al bulaı etpesek, bıylǵy jyly syrttan áser etip otyrǵan faktorlar bar, Kedendik salyq túri bar, qosymsha qun salyǵy bar, satylym salyǵy bar, tarıf saıasaty bar túgeli jan-jaqtan qysyp kásip ıelerine eriksiz tarýarynyń baǵasyn ósirýge týra keledi. Al munyń arty ınflásıanyń boı bermeı ketýine birden-bir yqpal etedi. Sondyqtan bul arada salyq saıasatynda saýattylyq qajet»,-deıdi ekonomıs-sarapshy Maral Tórtenova.
Sondaı-aq mamandar salyq túrin ósirý ınvestorlardy da ózinen qashyratynyn alǵa tartyp otyr. «Sondyqtan bul arada ár eldiń salyq saıasaty nyq bolǵany abzal» deıdi mamandar.
«Reseı 2012 jyldan beri salyq túrlerin joǵarlatyp keledi. Sol 2012 jyldan beri Reseıden ınvestısıa qashyp jatyr. Elde neshe jyldan beri ınvestorlar turaqtar emes. Qazir Reseıge iri-iri ınvestorlar ákelip qarjysyn sala qoımaıdy. Sebebi sanksıaǵa túsken, ekonomıkasy maltyqqan, salyq saıasaty álsiz elge ınvestısıa salý da tıimsiz. Máselen Reseıde, jyljymaıtyn múmlikke salynatyn salyq turi de ósti. Osydan baryp, Reseıde alpaýyt úıleri barlarǵa qazir mundaı salyq túri de tıimsiz bolyp qaldy. Investorlar kórshi eldiń qurylys salasyna da aralasqysy kelemı otyr. Al Qazaqstanda qatarynan neshe jyl ınvestorlar salyqtan bosatylady. Al endi biz de Reseı tárizdi salyqty kóterip, aýqattylarǵa salyqty ósiretin bolsaq, olar dereý óz kapıtaldaryn Qazaqstannan ala qashady. Sondyqtan biz ekonomıkalyq áleýetimizdi nyqtap almaı, salyqty birden joǵarlata almaımyz. Bul elden kapıtaldyń qashýyna jol beretin nárse. Daǵdarys kezinde salyqty ósirý, sol arqyly búdjetti tolyqtyrý óte tıimsiz tásil. Jalpy, Reseıdiń salyq júıesine ózgeris engizýi Eýroodaq aıasyna birikkennen keıin ózge elderge áser etpeı qoımaıdy. Bir ǵana qosymsha qun salyǵyn salyqty ósiretin bolsa, Reseıdiń ónim shyǵarý jáne satýmen aınalysatyn aýqatty kásipkerleri ózinen-ózi taýarynyń baǵalaryn qosa ósiredi. Al munyń artynda qanshama problema jatyr?! Bul ınflásıanyń beleń alýyna áser etetin birden bir kúsh»,-dedi Maral Tórtenova.
Qarlyǵash Zaryqqanqyzy
