Qazaq – sóz túbiri (óz túbi, sózdiń atasy) Az (Áz), ary qaraı Qaz, Aq (Ák), Aza,  Azaq, Qazaq bolyp shyǵady.

Ózderińiz kórip otyrǵandaı, Qazaqtyń sóz túbiri Az (Áz). Búgingi qazaq atanǵan eldiń túp atasy osy Áz áýlıe. Búgingi kúngi álemdegi adamzat mádenıetiniń bastaý alǵan jeri dep, búkil dúnıe júzi elderimen tolyqtaı moıyndalǵan,  eń úlken qurylyq ataýynyń Az-ıa (Az eli me? degen suraqqa ıa, dál solaı dep jaýap beredi) atalyp júrgeniniń syry osy. Qazaqtyń osy sózin búkil álem elderi qoldanady. Mysaly, Indıa (Úndi eli me, ıá, dál solaı), Rossıa (Orys pa, ıa dál solaı), Belorýssıa, Albanıa, Túrkmenıa, Anglıa, Fransıa t. t. bolyp jalǵasyp kete beredi.  Al, «Iá» óz kezeginde Qazaqtyń - Bekarys - On eki ata Baıuly-Adaı-Kelimberdi-Muńal-Qıat rýynan shyǵyp, keıinnen  Qıan, Qıat, Qıdan, Qypshaq, Qımaq atanǵan eldiń ataýy. Eske alaıyq, Qazaqtyń uly qaǵany Shyńǵysqannnyń tegi de osy Qıat rýynan bolatyn.  Bul tujyrym daýǵa jatpaýǵa tıis. Eger de, búgingi urpaqtyń buny túsinýge shamasy jetpeı, daýǵa aınaldyryp jatsa, ony da túsinýge bolady. Sebebi, árbir adam óz sanasynyń, ıaǵnı aqyly men biliminiń jetken jeriniń «qonaǵy» bolmaq. Ana tilin bilmeıtin, sóz maǵynasyn uqpaıtyn, ony syılamaıtyn, qadir-qasıetin túsine almaıtyn, taza «máńgúrtke» aınalǵan orys tildi urpaqqa qandaı ókpe bolýy múmkin! Biraq, sanalaryńdy tirilte alsańdar, áli de kesh emes...

Tirilte almasańdar, onda álem tarıhynan «qur alaqan» qalasyńdar. Sebebi, Adam  ata urpaqtarynyń 70 000 jylǵy tarıhy búgingi biz sóılep júrgen qazaqtyń Ana tilinde jazylǵan. Adam Atanyń qarashańyraǵy Qaz Adaılar 70 000 jyl boıy osy tilde sóılep keledi. Bizderdiń kúni búginde de bir-birimizdi adam dep ataıtynymyz osyny bildiredi. Búgingi bútkil jer betindegi ejelgi elder men toponomıkalyq ataýlardyń barlyǵy qazaqsha ataýlar. Olardyń eshqaısysynyń óz elderi men ózderi turǵan mekenderindegi toponomıkalyq ataýlarynyń maǵynasyn bilmeıtinderiniń negizgi syry da osy. Mysaly, myna kórshi orystar Orys, Rossıa, Moskva, Arbat, Saratov, Kemerova, Túmen, Irkýtsk, Kavkaz, Sibir, Ýral, Astrahan, Kýzbass, Cherkassk, Baryshevka  sıaqty ózderine tikeleı qatysty ataýlardyń eshqaısysynyń túpki maǵynalaryn bilmeıdi. Bilmeıtin sebebi, ol ataýlardy sol el men sol jerlerge qoıǵandar, búgingi orys atanǵan eldiń ózi emes, olardy solaı ataǵan bizdiń uly atalarymyz. Týra bir ata-analarynyń jańa týǵan balasyna «azan shaqyryp» at qoıǵany sıaqty. Ataýlardyń maǵynasy tek qana ata men analaryna belgili bolǵany sıaqty. Balaǵa maǵynasyn aıtpasań, árıne bilmeıdi. Bul tujyrymnyń jalǵyz orystarǵa emes, búkil álem elderine qatysy bar. Sebebi, Qazaq eń alǵashqy el, ıaǵnı Adam atanyń «qarashańyraǵynyń» ıesi, al ózge elderdiń bári bizden (Qazaqtan) enshi alyp, bólinip taraǵan elder bolyp tabylady. Eske usta! Ejelgi uly derjava, ıaǵnı búkil álem elderiniń túp atasy Kóshpeli Qazaq eliniń tili esh bir eldiń tilimen býdandaspaǵan. Qysqasy, bizdiń ana tilimiz tarıh sahnasynan keter bolsa búkil álem tarıhynan aırylady.

Atalarymyz ózderiniń asyl uldaryna olardyń tegi etip qurmettep bergen laqap (madaq) aty osy «ÁZ»  atamyz bolyp tabylady. Mysaly, Áz Naýryz, Áz  Túrik,  Áz Jánibek, Áz Táýke, Áz-Zahır (Beıbarys sultan), Ázireti Sultan (Qoja Ahmet Iassaýı), Ázireti Rasýl (Muhammed Paıǵambar), Ázireti Álı, Ázireti Omar, Ázireti Ospan, Baba Túkti Shashty Ázız, Baba Túktiniń ákesi Keremet Áziz,  Ábdýl Ázız Bab (Alasha hannyń ákesi), Qarabýra Áz áýlıe (Býrahan Ázi), Áz Elbasy (Nazarbaı Nursultan Ábishuly) t. t. bolyp jalǵasyp kete beredi.

Áz sóziniń álemge áıgili uly atalarymyzdyń esiminen buryn aıtylatynynyń da, jazylatynynyń da syry osy. Taǵy da qaıtalap aıtamyn. Bul esim Qazaq (Az, Azaq, Azyq, Azıa,  Azaý (Azov), Azaýly, Qaz, Qazaq, Qazan, Qazar, Qazyq, Qazaqıa, Qazaq SSR-i, Qazaqstan) degen atpen búginge jetken uly eldiń túp atasy. Qazaq ataýy túbiriniń Az bolatyny tek qana osyny bildiredi. Bul daýǵa jatpaıtyn tujyrym. Buǵan daý aıtyp, senimsizdik bildirgeniń, seniń taza máńgúrtke aınalǵanyńdy, ıaǵnı Adamzattyń atasy maımyl degen Darvınniń «ilimin» tolyqtaı basshylyqqa alǵanyńdy  bildiredi.

Tarıh taǵlymy: Bul uǵymdardyń barlyǵyn dúnıege ákelgender búgingi qazaq atanǵan eldiń ata-babalary, ıaǵnı «avtorlyq quqyq» solardiki. Ony sen moıynda, moıyndama odan eshteńe ózgermeıdi. Sen olardyń avtorlyq quqyǵyn eshqashan tartyp ala almaısyń.

Qazaq handary men qaǵandary bastaryna kıetin bas kıimderin Táj dep ataıdy. Bul  Adam atanyń (Adaıdyń) birinshi nemeresi Tázike (Áz áke, Taz áke) atamyzdyń esimi. Qazaq bıleýshileri, soǵan sáıkes búkil qazaq halqy atalary men ákelerin osylaı syılaǵan. Ataǵa degen qurmettiń eń bıik shyńy osy bolsa kerek-ti. Búkil álem elderimen Qas bı (Kaspıı) dep moıyndalǵan uly atalarymyz  tarıhty bir aýyz sózben osylaı jazǵan.  Budan asqan danalyq bolýy múmkin be?

Qazaqtyń sóz jasaý qaǵıdasynda «Z» men «J» dybysy bir  maǵynada  qoldanyla beredi. Mundaı bir, nemese balama maǵyna da qoldanylatyn dybystar tek qana «Z» men «J» emes. Bul qaǵıda bastaýyn A men Á dybyctarynan alady. Mysaly: Ad - Ád, MAD - MÁD, Aýa - Áýe, Asyl - Ásil, Asem - Ásem, Aja - Áje, As - Ás, Ary - Ári, Alı – Álı, Aq - Ák, Az - Áz, Taz - Táz, Baz – Báz, Naz-Náz, Qazir - Kázir t.t. bolyp kete beredi.

Áz áýlıe atamyzdyń osy búgingi qazaq atanyp júrgen uly eldiń túp atasy ekendigine kózimizdi tolyqtaı jetkizý úshin Áz atamyzdyń esimine baılanysty uǵymdardy, ıaǵnı esimder men ataýlardy saralap kórelik:

«Qarabýra Áz áýlıe esimi Qyzylorda qalasyndaǵy kóshege berildi» (E. Ábil «Egemen Qazaqstan». 2010.- №4-5. 11qańtar. 6 bet).

«Qalmady-aý Áz áýlıe sıynbaǵan» (Ertileýdiń termesi).

«- Osy jurttyń esi aýysqan ǵoı deımin, sińiri shyqqan bireýdi «Beket!», «Beket!» dep Áz áýlıe tutady, bizden nesi artyq onyń? – dep qyzǵanysh bildiredi» (Qabıbolla Sydıyqulynyń (1934-2001)  «Beket ata» kitabynan).

«Shyńǵysqan, Áz Jánibek, Aıqaraq Kereıhan, Táýekel Han, Abylaı handar ne isteımin dese de qoldarynda boldy, biraq mundaı tirlikke barmaǵan, olar El múddesin barlyq kezeńde jeke múddeden joǵary qoıa bilgen» (İlesbek Baıjanov. «Tektiler» – dep kimdi aıtady?).

«Atyńnan aınalaıyn, áz Aıyrtaý!» (T. JALMURZENOV, «Qazaq jeriniń hıkmetteri». Aıyrtaý aýdany. «Alash aınasy» gazetinen).

«Qysqasy, Qosaı-erekshe qadirli áz áýlıe. Qosaı urpaqtary Qosaıdyń qabirin taýyp, basyna mazar kóterilip, ıgilikti is isteýde» (Kópbol Demesinuly: «Adaı tarıhyn ekimyńjyldyqtan ári izdeý kerek». 19 tamyz 2012 j).

«Áz áýlıe men Báıti - 1980-jyldardyń orta tusynda Ústirtten Báıti kesheni Ústirttiń tegistiginde ornalasqan úsh qorǵannan turady» (S.Qondybaı. «Kıeli Mańǵystaý óńirindegi áýlıeler men zıarat etý oryndary»).

«...Áz sahabalardyń ónegege toly ómirinen, ıslamnyń negizgi qaǵıdattarynan alynǵan dúnıe» (Q.Joldybaıuly: «Sopylyq joly – aýyr jol, ustansań ony táýir jol...»).

«Sol ótken-ketken áz-áýlıelerdiń fenomenin búgingi ǵylym qanshama sharyqtap damysa da                    túsindirip bere almaı kele jatqany jáne jasyryn syr emes» (Sh.Esenov at. KMTIÝ kitaphanasy.  Jańaı - Sanazar áýlıe (Sanekem) (týǵanyna 250 jyl).

 «Azattyqpyz dep júrgen sender senzýra qoldanasyńdar basqalarǵa ne joryq, qoryqsańdar jaýyp tastań, áz-áýlıe bolmaı». («Ereýilshi munaıshylar – alańda, zańgeri – Atyraý túrmesinde». 13 jeltoqsan 2011 j. gazetten).

«Kaır qalasynda túrki halyqtaryna jáne tikeleı qazaq tarıhy men mádenıetine qatysty ǵajaıyp sáýlet eskertkishi Mysyr men Sırıanyń XIII ǵasyrdaǵy uly bıleýshisi Sultan Áz-Zahır Beıbarys sultannyń meshiti bar» (Ǵalamtor dinı saıtinen).

«Halyqtyń ejelgi nanym-seniminde naýryzdyń alǵashqy úsh kúninde jer-kókti jaryp erekshe dybys estiledi. Muny tek qana jumaqtan shyqqan qoı, jáne ony baǵyp júrgen qoıshy ǵana estıdi. Bul kúni búkil tabıǵatqa, tirshilik ıesine, ósimdik, jan – janýarǵa erekshe sezim, qýat, qasıet nury quıylady. Sol sebepti, halqymyz «Áz bolmaı, máz bolmaıdy» degen. Máshhúr Júsip: «Qazaqtyń qazaq bolǵanda, ózine arnalǵan, sybaǵasyna tıgen jalǵyz meıramy – naýryznama» — degen eken. Al, Sábıt Dónentaev – «Bul meıram — din meıramy emes, ult meıramy» — dep aıtqan. Rımdikter jyldyń birinshi aıyn soǵysqa tıym salýshy qudaı Martıýstyń atymen «mart» dep ataǵan» («Aıtaber! Tanymdyq blogtuǵyry» saıtinen).

«Áz - naýryz. ...Áz sóziniń jaqsy, ıgi degen maǵynasy bar, osyǵan qarap, aıazdyń bitkenin, jaqsy kúnniń kelgenine balap áz atyn qoısa kerek-ti. ...Osy mezgilde qazaq halqy jeti dámnen quralǵan kóje jasap, ózara qydyrysyp, máz bolady, bul dástúrdiń kóptegen aýdandarda qalpyn buzbaı saqtalǵany kópshilikke aıan. ...Áz kelgende kir jýyp, tyrnaq alýǵa bolmaıdy. «Áz kelmeı, máz bolmas, shańqan kelmeı, bóz bolmas, shaǵala kelmeı, jaz bolmas». ...Áz dúrkirep óte shyǵady, áz kirgende qoı jaıylmaı kókke qarap turady. Jazǵy turym saǵym áserinen búkil tabıǵat tunyq bolyp kórinedi» (Máıek eren bazary saıtinen).

       «Jyl basy Áz-Naýryz. Sol sebepti, halqymyz «Áz bolmaı, máz bolmaıdy» - deıdi.

       «Qosh keldiń, mereıli áz Naýryz! Qazaqtar bul meıramdy Áz-Naýryz meıramy - dep te ataıdy.

       «Elbasy qazaqstandyqtardy Áz-Naýryz meıramymen quttyqtady».

       «Táýke han, áz-Táýke Muhammed Bahadúr».

       «Áz-Zýbaır ıbn ál-Aýýam. 594 jyl. Týylǵan jeri: Mekke, Saýd Arabıasy. Qaıtys bolǵan ýaqyty: 656 jyl».

       «Áz sózi týraly "Naýryz toıy" kitabynan oqyǵanymdy jazaıyn. Ertede kóktemde qoıshylar qar erip bite bastaǵan kezde aspannan kóktiń azdap kúrkiregenin baıqaıdy eken. Ol bir qystyń bitip kóktemniń bastalǵanyn bildiretin tabıǵattyń bir belgisi bolsa kerek. Osy qubylysty "áz júrdi" dep ataıdy».

       «Ustazdy atańnan da áz tut».

       «Áz - taza degen sóz».

       «Armysyń, Áz baba» (kitap).

       «Ala qaljyń, aqtaı kúlki Áz-shyny aralas aq jarylǵan kúlki».

       «Áz – Zálzálá - Dirildeý, silkiný), «Áz – Záıtýn – Jyly jaqta ósetin sarǵysh ósimdik» (Quran Kárim aýdarmasynan).

       «Kózi myqty: a) soqyr boldy, áz boldy» (Frazeologıalyq sózdikten).

       «Júregine áz-ulty úshin bilim nurdy jınaǵan» (Áz sóziniń maǵynasy saıtinen).

       «Osyndaı pikirdi ál-Mázırı, áz-Zýrqanı sekildi jáne t.b. ımamdar aıtqan» («Musylman» saıtinen).

       «Allah ár nársege kepil» ( Quran Kárim. Áz – Zúmár súresi; 62).

       «Jyndar men adamzatty Ózime qulshylyq qylýlary úshin ǵana jarattym» (Áz-Zárıat súresi; 56).

       «Munymen qosa sol máseledegi áz sahabalardyń aıtqan sózderi men bergen» (Imam Aǵzam Ábý Hanıfa).

       «Kezinde «Jeti adamǵa jan bergen» atanǵan áz Músiráli pirmen birge...» (Osy jurt Álmerekti bile me eken?).

    -  Áz kózi kórmeıtin (soqyr) adam degen maǵynada da qoldanylady. Bul adamzat sanasy damýynyń bastapqy kezeńiniń balama ataýy. Adamdardyń bilimsiz jáne az kezi.

    -   Áz (Az) ata esimi adam esimderiniń barlyǵynyń aldynda birinshi bolyp atalatyny Ázdiń búkil qazaq atanǵan eldiń túp atasy ekendigin bildiredi. Al Býrahan Ázi degenimizde Býrahan Áz atamyzdyń balasy dep tur. Sebebi, qazaqta «ı», «ı», «y», «i» dybystary balasy, urpaǵy degen maǵynada qoldanylady. Mysaly,  Bórte Bóri (Shyńǵysqannyń arǵy atasy Bórte  Bóriniń (Alshynnyń) balasy, Ábýbákir Kerderi (Ábýbákir Kerderiniń balasy), Qadyr Myrza-Áli, Júgineki, Tuńǵyshbaı Ál Tarazy,  Ákim Tarazı, Toqtamys Jary t.t. bolyp kete beredi.

    -    Áz áýlıe Mańǵystaýdaǵy 360 áýlıeniń eń birinshi bas áýlıesi, ıaǵnı ol búgingi kúnge Qazaq degen atpen jetken eldiń túp atasy.

    -   Áz atamyzdyń esimi joǵaryda kórsetilgendeı janyńa eń jaqyn, ázız de aıaýly, danyshpan jáne ardaqty adam degen maǵynada qoldanylady.

    -   Áz atamyzdyń esiminen tómendegideı uǵymdar dúnıege keldi: a. Áz (Áz ata), Ázı (Ázdiń balasy), Ázız (eń aıaýly jan), Ázim (meniń Áz atam), Ázir (ázir boldy), Áziret (Ázireti Sultan), Ázirleý (daıyndaý), Ázil (ázilqoı, ázildeý),  Áz bolý (kórmeı qalý), Ázer (áreń),  Máz (qýaný), Mázir (as máziri), Ýázir (qazaq handarynyń bas ýáziri jáne qyryq aqylshy, keńesshileri), Kázir (ýaqyt), Jázıra (keń dala), Ál Jazıra (Arab baspasózi),  Ázirbaıjan (ult ataýy), Tázike (Áz atamyzdyń laqap esimi, Adaı atanyń birinshi nemeresi), Áz áke, Áz Naýryz (Ázdiń balasy Naýryz), Áz Jánibek (Ázdiń balasy Jánibek), Áz Táýke, Ázder (Qoja Ahmet Iassaýı kesenesindegi zikirshiler men arnaıy azan shaqyratyn azanshylar), Názik, Názıra, Názıpa, Ýázıpa, Jázıra, Ázimgúl, Ázirhan, Ázirbaı  (adam esimderi), t.t. bolyp kete beredi.

    á. Az (Áz ata), Azı (Azdyń balasy), Azıa (Azıa qurylyǵy),  Azaq, Azan, Azar, Azaý (Azaýly eli men Azaý (Azov) teńizi, Azyq, Qaz, Qazaq, Qazan, Qazar, Qazyq, Qazaqıa, Qazaq SSR-i, Qazaqstan bizdiń eldiń ár kezeńderdegi ataýlary; Taz - a. rý aty, á. basyna shash shyqpaǵan, nemese shashy az adam, Tazsha bala, Gaz, Saz (áýen), Saz syrnaı (mýzykalyq úrmeli aspap), Sazger,  Baz (baz keshý), Naz (nazdaný), Nazym, Qazym, Jazym (adam esimi), Azyq, Qazyq, Qazý, Qazyna, Qaziret, Qazıne, Qaz turý, Qaz basý, Qaz-Qaz basý, Qaza (qaza bolý), Jaza (jazalaý), Taza (tazalaý) t.t. Osy uǵymdardyń barlyǵynyń avtory bizdiń Áz atamyzdyń urpaqtary bolyp tabylady. Bul daýǵa jatpaıdy.

       Aq (Aǵ) – Aqıqat (shyndyq) pen Aǵanyń sóz túbiri. Osy túbirden eń asyl sózder quralady. Mysaly,  ananyń aq súti, aq neke, aq oramal, aq nıet, aq tilek, aq jol, aq adal mal, aqsha qar, aǵa, aǵarý, aqyl t.t. bolyp kete beredi. Bul uǵym Adaı shejiresinde Adam Atanyń besinshi býyn urpaǵy Aqpan esimimen hattalǵan. Búgingi qazaqtyń sózdik qoryndaǵy «bestik» baǵa alǵandar osylar. Mańǵystaýdyń bas qalasynyń Aqtaý atalyp júrgeniniń de syry osy. Bul daýǵa jatpaıdy.

      Aza – Aza tutý (qaıǵyrý, joqtaý), taza,  qaza, jaza, naza t.t.

      Azaq – Qazaq dep atalmastan burynǵy bizdiń eldiń ejelgi ataýy. Bul esimniń Azaý (Azov teńizi), Azaýly eli, Azyq degen nusqalary da bar.

    -   Ejelgi jazbalardyń bárinde qazaq handarynyń 40 ýáziri bolatyndyǵy aıtylady. Qasıetti Qyryq sany Qunanorystardyń laqap aty. Bul jerde ózderińiz kórip otyrǵandaı Ýázirdiń sóz túbiri Áz, ıaǵnı Ýá (Ýa), Áz, İr (bir, pir) degen birikken sózderden turady.  Úsheýi de bastaý, ıaǵnı birinshi degen maǵyna beredi. Mysaly, Ýa, Halaıyq! Ýa, Batyr! Ýa, Jamaǵat!. Ázimiz sirá Áz, búkil álem elderiniń Qaz aǵasy. Bir (birinshi) men Pirge (ustaz) túsinik berýdiń ózi artyq.

         «142. Ári Biz Musaǵa otyz tún (belgilep), ýáde ettik. Keıin ony onmen tolyqtyrdyq. Onyń Rabbysy belgilegen ýaqyt qyryq kúnge toldy. Musa baýyry Harýnǵa: «Elde meniń ornyma qalyp túzýle (týralyqqa shaqyr) jáne buzýshy-búldirýshilerdiń jolyna erme», - dedi (Ál-Araf súresi). Tápsir: 30 sany Nuq paıǵambardyń rýy Qosaılardyń sandyq ataýy. Al, on sany Adaı atanyń qarashańyraǵy Muńaldardyń (Monǵoldardyń) sandyq ataýy. Ekeýi qosylyp qasıetti Ǵaıyp Eren Qyryq Shiltendi jáne sonymen qatar qazaq handary men qaǵandarynyń 40 ýázirin qurap otyr. Kúni keshege deıingi búkil álem elderin jaqsylyqqa jetelegen, han men qaǵandardyń Haq joldan aýytqymaýyna kepil bolǵan osy 40 ýázirler bolatyn. Olar kezinde búkil álem Áz tutqan, Mańǵystaýdyń 360 áýlıesiniń bas áýlıesi, ıaǵnı qazaq degen ataýmen búgingi kúnge jetken uly eldiń túp atasy Áz áýlıeniń izin jalǵaǵan, uly kemeńgerler boldy. Qasıetti Quran Kárimniń taǵy bir aıatynyń syryn ashý maǵan buıyrǵan eken.

    -  Joǵaryda aıtqanymdaı, túp atamyz Ázdiń eń birinshi degen maǵynasy  bar. Jyl basy Naýryz atamyzdyń esiminiń aldynda Áz atamyzdyń esiminiń atalatyny Naýryzdyń da (Nuh paıǵambardyń)  Áz atamyzdyń urpaǵy ekendigin bildiredi. Naýryzdyń Nuh paıǵambardyń laqap aty ekendiginiń aıdaı aıǵaǵy Mańǵystaýlyqtardyń malǵa jem salatyn, nemese sý quıatyn astaýdy Naýa dep ataýy bolyp tabylady. Naýa (Naýryz) bul jerde kemeniń balama maǵynasyn berip tur.

     -  Ejelgi ańyzdardyń bárinde de Áz kúnin tek qana jumaqtan shyqqan qoı, jáne ony baǵyp júrgen qoıshy ǵana estıdi delinedi. Mine osy ańyz Qazaq degen atpen búgingi kúnge jetken eldiń túp atasy Áz áýlıe atamyzdyń ǵumyr keshken jeri de, molasy da Mańǵystaýda ekenin aıǵaqtaı alady.  Eń alǵash dalanyń jabaıy ańyn qolǵa úıretip, qoıǵa aınaldyrǵan Shopan atanyń molasy da osy óńirde.

     -  Áz áýlıe qorymy ornalasqan Ústirt óńiri (qyr) aty aıtyp turǵandaı búkil jer betindegi eń úlken qurylyq Áz (Az) atamyzdyń eli ornalasqan Az-ıa qurylyǵynyń ortalyǵy bolyp tabylady. Ústirttiń ejelgi ataýy Syndy. Ol qazir shetel jazbalarynda Sınaı taýy dep jazylyp júr. Kezinde osy jerde álem astanasy Sıon qalasy bolǵan.

     - Nuq paıǵambar zamanynda adam balasy azǵyndap, olar Allanyń buıryǵymen topan sýǵa qaryq bolǵanda, sol apattan Allanyń qalaýymen kemege minip aman qalǵan Az (Áz) halyq.

     - Áz áýlıe qorymy Mańǵystaýdyń qara oıy men qyrdyń shekara bıik erneýine jaqyn jerde. Ejelgi Esen-Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan óńirdegi Sısem ata qorymynan 24 km jerde ornalasqan. Qorym tóbe basyndaǵy eski tas úıindisinen turady. Basyna «Áz» degen jazbasy bar, tas belgi qoıylǵan. Keıbirinde Adaıdyń «jebe» tańbasy salynǵan, aýmaǵy 50 x 100 metr shamasynda. Qorymnyń óte eski zamandardan qalǵan jádiger ekendigi aıqyn baıqalady.

       Áz áýlıe qorymy ornalasqan aımaqty adamzattyń eń alǵashqy uly mádenıetin dúnıege ákelgen, búkil álem elderi óz tekterin taratatyn ejelgi MAD (Man Adaı) patshalyǵynyń astanasy bolǵan dep te batyl tujyrym jasaı alamyz. Sebebi, Man ata beıiti de, Adaılardyń «Astana» qorymy Sısem ata da, Adaıdyń ataqty piri Beket ata jatqan Oǵlandy (Oǵyz) atamyzdyń qorymy da, eń ejelgi Báıiti men Qara Móńke keshenderi de, eń alǵashqy arhardy qolǵa úıretip qoıǵa aınaldyrǵan Shopan ata qorymy da, tipti eń alǵashqy aǵyn sýǵa ózen dep óz esimin bergen Ózen (Buzaý) atamyzdyń atyndaǵy qala da  osy aımaqta. Bul aımaq ejelgi Buzaý (Jemeneı) eli Bozashy men Aqshymyraý, Adaılardyń qarashańyraq ıeleri Muńal Jarylardyń mekeni Qyzanmen kórshi. Aqshymyraý da Buzaý-Jemeneıler, Qyzanda Muńal Jarylar kúni búginde de mekendeıdi. Bul óńirdegi ejelgi qorymdardyń barlyǵy derlik osy rýlardyń rýlyq qoıymdary.

    -   Demek, MAD patshalyǵynyń negizin qalaǵan Man Adaılar bul jerde patshalyq qura bastaǵanda Qas bı teńiziniń jaǵalaý tolqyny osy qyrdyń jıegine soǵyp jatqan, ıaǵnı ol kezeń de Mańǵystaýdyń qara oıynda sý bolǵan. Al Mańǵystaýdyń qara oıynyń sýy tartylýy sońǵy Nuh paıǵambar zamanynan bergi  dáýirler ishinde bolǵan ózgerister dep batyl tujyrym jasaı alamyz.

   -  Mańǵystaýdy mekendegen eń alǵashqy Adam Ata, Man ata qaýymy men olardyń qarashańyraǵy Áz áýlıe atamyzdyń eli de, olar qurǵan álemdik uly derjava MAD patshalyǵy da osy biz sóılep júrgen qazaqtyń Ana tilinde sóılegen.

        Qazaq halqy búgingi kúnge basynda Az (Áz), Azaq, Azan, Azar, Azyq, Azaý, Azaýly, Azıa (Ázıá) Qaz, Qazaq, Qazan, Qazar, Qazyq, Qazaqıa, Qazaq SSR-i, Qazaqstan bolyp búgingi kúnge jettik. San myńdaǵan jyldardan beri qazaq halqy «myń ólip, myń tirilip» osy túp atasynyń atynan aırylmaı keledi. Joǵaryda kórsetkenimdeı, Qazaq eliniń túp atasy Áz áýlıe. Kúni búgindegi tarıhta attary qalǵan Azaýly eli men Azaý (Azov) teńiziniń attary da solardan qaldy. Álemdegi eń úlken qurylyqtyń Az-ıa (Iá, ejelgi Qıat (Qıan) rýy ataýynyń sóz túbiri, bul jerde sonymen birge «Iá, dál solaı» degen maǵynada qoldanylyp tur) atalýy da osydan. Ejelgi jyr-dastandardyń bárinde de, tipti kúni búgingi jergilikti qazaqtardyń sózinde Manqystaýdy mekendegen 360 áýlıeniń ishindegi eń erekshe qasterlisi osy Áz áýlıe delinedi. Kúni búgingi sózdik qorymyzda da «Ol ne sonshama, Áz áýlıe me?», «Nege sen ony sonshama, Áz áýlıe qylyp otyrsyń?», nemese «Tastashy ári, Áz áýlıe qylmaı?» degen sóz tirkesterin jergilikti halyq jıi qoldanady. Demek, osy áýlıelerdiń eń birinshisi de, eń ulysy da, eń qasıettisi de Qazaq degen atpen búgingi kúnge jetken eldiń negizin qalaǵan, túp atamyz osy Áz áýlıe. Qazaqta osy atamyzdyń esimi danyshpan, áziz (eń aıaýly) jan degen maǵyna da qoldanylady. Qazaqtyń asyl uldaryna halyqtyń qurmettep bergen laqap (madaq) aty osy «ÁZ» atamyzdyń esimi. Mysaly, Áz Naýryz, Áz Túrik, Áz Jánibek, Áz Táýke, Ázireti Sultan (Qoja Ahmet Iassaýı), Ázireti Rasýl (Muhammed Paıǵambar), Baba Túkti Shashty Ázız, Ábdýl Ázız Bab, Qarabýra Áz áýlıe (Býrahan Ázi) t. b. bolyp jalǵasyp kete beredi. Áz atamyzdyń áýletteri kóbeıip el atalyp, memleketke aınalǵan kezde olar ózderin endi «Az» emes «Qaz» dep atap osy sózge búkil eldiń, memlekettiń negizgi aıryqsha belgilerin syıǵyzdy. Al, Az-dyń aldynda turǵan «Qa» býyny Qar men Qara degen maǵyna beredi. Sebebi,  birinshiden Qar (aqsha qar) Aǵa men Aqıqattyń balama ataýy, ekinshiden Qara (qar men qara) aralas, ala degen maǵynada qoldanylady. Qazaqtyń  Alash, Alty Alash uǵymdarynyń bastaýy osy. Mine osylaısha, «Qazaq» degen bir aýyz sózge osy sózdi oılap taýyp dúnıege ákelgen eldiń barlyq bolmysy, tarıhy, memlekettik qurylymy:

     -      Qaz turý, qaz basý, qaz-qaz basý, qaza bolý (adam ómiri);

     -      Qazyq (a. Qaǵylǵan ornynan qozǵalmaıtyn qazyq; á. Ornynan qozǵalmaıtyn qazyq jurt, ıaǵnı máńgi el);

     -      Túp qazyq (Qazaq eli búkil álem elderiniń túp qazyǵy);

     -    Temirqazyq – a. Ornynan qozǵalmaıtyn aspandaǵy juldyz. Qarańǵy túnde adasqan jandar osy juldyzǵa qarap jol tabady. á. Balama maǵynasy, mádenıeti adasqan (azǵan) elder qazyq jurtqa qarap jol tabady. Adamnyń (eldiń) ustanǵan baǵyty (adam balasy birigip el bolýǵa tıis. Maqal: «Jalǵyz aǵash orman emes»);

    -     Qazy (memlekettegi ádil bılik). Adasqan elderge de, adamdarǵa da bizdiń atalarymyz ǵana tórelik jasaýǵa quqyly bolǵan;

     -     Qazı, qaziret (din, ar, ıman);

     -     Qazıne (qudiret);

     -     Qazaýat (musylman dini úshin júrgizilgen qasıetti soǵys);

     -     Qazyna (memleket múlki, baılyǵy);

     -    Qazý (eldi sýmen qamtamasyz etý);

     -    Qazbalaý (ótken tarıhqa úńilý);

     -    Qazǵaný (kúresý);

     -   Qazir (ýaqyt ólshemi, qazirge deıin (ótken shaq), qazir (osy shaq), qazirden keıin (keler shaq); Qaz bir, Qaz pir degen eki birikken sózden quralǵan.

     -  Qaz-qatar (eń birinshi dúnıege kelgen qazaq eliniń artynan qaz-qatar tizilip ózge elderdiń dúnıege kelýi, qatardyń basynda ózge el emes Qazdyń turýy tek qana osyny bildiredi);

     -   Qaz-qalpynda (aınymaıtyn alǵashqy beınesinde. Qaz  eli áý basta qalaı boldy, kúni búginde de sol qalpynda);

     -   Qazaqı (qazaq úlgisi boıynsha jasalǵan);

     -  Qazar (a. Qaz – ar (Qaz ardyń, ıaǵnı sóz túbirinde Ar degen uǵymy bar barlyq rýlar, taıpalar, elder men memleketterdiń atasy. Mysaly, Aq (aǵa) Arys, Jan Arys, Bek Arys, Arap, Parsy, Qazar qaǵanaty, Qazar (Qas bı) teńizi t.t. );

     -   Qazan (a. Kúz aıy: eginniń pisip, maldyń semirip qoımaǵa, qazanǵa túsetin mezgili, ıaǵnı adamnyń da, memlekettiń de ál-aýqaty, isher asy; á. Otqa shydamdy as pisiretin ydys; b. el, jurt (Qazan handyǵy));

      -   Azan-Qazan – barlyq álem elderi, ıaǵnı Qazdyń inileri men urpaqtary, bastaý kezeńnen ǵasyrlar (100 jyl) men dáýirler (1000 jyl) ótken saıyn aralary alshaqtap, tilderi bólektenip birin-biri túsinbeı, ý-shý bolyp ketken kezeńi);

      -   Qazaq (a. Qaz aq (aǵa)- Álem elderiniń aǵasy; á. Qaz aq - Aqıqattyń atasy, Qazaq eli),

      -   Qazaq – Qaz aq (Aq Qaz – eń qasıetti, kıeli qus); Atam Qazaqtyń «Aq Qý menen Qaz, Adaı menen Taz egiz» deıtin maqaldarynyń syry osy.

      -   Ata Qaz – (Aq Qazdyń balama ataýy, al elge baılanystysy Qaz álem elderiniń atasy);

      -  Qapqaz (Kavkaz) – (a. Sóz túbiri Ap (apa) pen Az (Qaz), ıaǵnı qazaqtyń apasy (anasy) men atasynyń atyndaǵy taý. á. Jerdi qorshap turǵan uly bıiktik, Qazaqtyń uly taýy; b. Qapy, Qazaqtyń qaqpasy) túgel syıyp tur. Sóz túsingen adamǵa budan asqan danalyq bolýy múmkin be?! Jer betindegi qaı eldiń ataýy osyndaı mán-maǵynaǵa ıe bola alady?! Jaraısyńdar, atalarym! Sóz jasasań, osylaı jasa! Tarıh jazsań osylaı jaz!

         Bul jerde bizdi oılandyratyn basty bir másele bar. Ol qazaq halqynyń óz eliniń ortalyǵyn Astana, Astana jurt dep ataıtyndyǵy. Ózderińiz kórip otyrǵandaı, A-stan-a ataýynyń quramynda, ıaǵnı qaq ortasynda Stan degen túbir sóz tur. Demek, «stan» bizdiń tól sózimiz. Bul ataý kezinde qazaq dalasynyń ortalyǵy, ıaǵnı Ortalyq Qazaqstan oblysyndaǵy Qazyǵurt (Qazyq jurt) taýynda dúnıege kelgen. Nuq paıǵambardyń kemesi toqtaǵan Jýdy taýynyń basy eń alǵashqy «stan» (eki-úsh kúrke jáne ýaqytsha turaq)  boldy.

        Qazaqta «Stan» degen túbir sóz tek qana ekinshi býynda qoldanylady. Astana, astan (aýrý astan, daý qaryndastan), dastan, jastan,  bastan (O, bastan-aq), oqystan, ustaný, ustanbaý, bostandyq, lastaný t.t. bolyp kete beredi.  Iaǵnı, adam balasynyń mynaý tirshiligi qaıdan? bastaldy degen suraqqa Nuq paıǵambardyń alǵashqy turaǵy «Stannan» - Túrkistannan bastaldy dep jaýap beredi. Olardyń sol keme toqtaǵan jerden keıingi qonystanǵan jeri, ıaǵnı qos-qostan úı tikken jeri Qostanaı. Sol qosty tikkender Adaıdyń úshinshi býyn urpaǵy jáne ekinshi nemeresi Qosaılar. Bul uǵymdardyń barlyǵynyń sóz túbiri (óz túbi, atasy) Os bolatyny osydan. Bul daýǵa da, kúmánǵa da jatýǵa tıis emes. Endi osynyń qasyna Qostanaı qalasynyń ortasyn qaq jaryp ótetin ózen ataýynyń Tobyl (Tobysh - Adaı atanyń toǵyzynshy býyn urpaǵy) jáne sol oblysta  Adaı atty jer men Adaı atty eldi meken bar ekenin qosyp qoıyńyz.

Soǵan sáıkes, orys tilinde «stanısa» (úı sany 2-3 úıden turatyn kishkentaı  eldi meken)  jáne ýaqytsha turaq «stansıa» (poezdardyń 5-10 mınýt aıaldap ótetin jeri), polevoı stan (eginshilerdiń ýaqytsha turaǵy), «ohotnıchı stan» (ańdy bir jerde jatyp máńgi aýlamaısyń), «senokosnyı stan» (bir jerdiń shóbin máńgi shappaısyń, 2-3 kúnnen keıin basqa jerge aýyp qonasyń)  delinse, bul sóz parsy tilinde sol eldiń shet aımaǵyndaǵy kólemi kishkentaı eldi meken (provınsıa) degendi bildiredi.

Osyǵan sáıkes eń alǵashqy keme toqtap, kemedegilerdiń turaqtaǵan jeri men eli Astana jurt dep atalyp keledi. Osy úlgini basshylyqqa alǵan búkil álem elderi óz elderiniń basqarý júıesi ornalasqan qalasyn Astana nemese Bas qala dep ataıdy. Astanasy (bas qalasy) joq el bolmaıdy.

Demek, keleshek te Mańǵystaý men Túrkistandy búkil álem elderiniń rýhanı astanasyna aınaldyrý jáne ony moıyndatý keler urpaqtyń abyroıly boryshy bolmaq.

Tarıh taǵlymy:  «Qazaq» degen bir aýyz sózge adamnyń da, osy sózdi oılap taýyp dúnıege ákelgen eldiń de barlyq bolmysy, memlekettik qurylymy: Qaz turý, qaz basý, qaz-qaz basý, qaza bolý (adam ómiri);  Qazyq, túp qazyq (Qazaq eli búkil álem elderiniń túp qazyǵy), Temirqazyq - ustanǵan baǵyty (adam balasy birigip el bolýǵa tıis. Maqal: «Jalǵyz aǵash orman emes»), Qazy (memlekettegi ádil bılik), Qazı, qazyret (din, ar, ıman), Qazıne (qudiret),  Qazaýat (musylman dini úshin júrgizilgen qasıetti soǵys),   Qazyna (memleket múlki, baılyǵy), Qazý (eldi sýmen qamtamasyz etý), Qazbalaý (ótken tarıhqa úńilý), Qazǵaný (qazaq bolý úshin kúresý), Qazir (ýaqyt ólshemi),   Qazan (a. Kúz aıy: eginniń pisip, maldyń semirip qoımaǵa, qazanǵa túsetin mezgili, ıaǵnı adamnyń da, memlekettiń de ál-aýqaty,  isher asy; á. Otqa shydamdy as pisiretin ydys; b.  el, jurt), Qaz-qatar (eń birinshi dúnıege kelgen qazaq eliniń artynan qaz-qatar tizilip ózge elderdiń dúnıege kelýi), Qaz-qalpynda (sol alǵashqy ózgermegen beınesinde), Qazaqı (qazaq úlgisi boıynsha jasalǵan) túgel syıyp tur. Sóz túsingen adamǵa budan asqan danalyq bolýy múmkin be?! Jer betindegi qaı eldiń ataýy osyndaı mán-maǵynaǵa ıe bola alady?! Bútkil jer betinde ataýy dál osyndaı maǵyna beretin birde-bir el bolyp kórmegen, bola da almaıdy.

Qojyrbaıuly Muhambetkárim, Mańǵystaý