Men — 4-kýrs stýdentimin. Bitirýshi kýrs bolǵandyqtan, tájirıbeden ótý úshin osy Almaty qalasyndaǵy mektepterdiń birine bardym. Maǵan 8 - 11 synyp arasyndaǵy oqýshylarǵa qazaq tili jáne ádebıet páninen sabaq berý mindeti júkteldi. Alǵashqy kúnnen-aq oqýshylardyń sabaqqa beı-jaı qaraıtynyn, tipti burynǵydaı baǵańdy tómendetemin, ata-anańa shaǵymdanamyn desem de, olardyń asa qorqa qoımaıtynyn túsindim. Eń soraqysy — ózim sabaq berip júrgen oqýshymnyń moınynan «zasostyń» belgisin baıqaǵanym. Ony tipti ashyp, kórsetip júrýge uıalyp, arlanyp turǵan bala da joq. Al meniń kórgenim mekteptegi túrli sumdyqtardyń tek bergi jaǵy ǵana bolyp shyqty.
Birde aýrýhanada medbıke bolyp jumys isteıtin qurbym mekteptegi oqýshy qyzdyń oqıǵasyn aıtyp berdi.
Aýrýhanadaǵy túngi aýysymdaǵy kezekshilik kezinde esinen tanyp, qulap qalǵan 15 jastaǵy oqýshy qyzdy alyp keldi. Birneshe ýaqyt buryn júregi aınyǵan eken. Anasy tamaqtan ýlanǵan shyǵar dep topshylady. Biz de solaı oılaǵanbyz. Biraq naqty dıagnoz qoıý úshin tekserý kerek. Saraptama jumystarynyń basy qasynda júrdim. Nátıjesi — 15 jastaǵy qyzdyń aıaǵy aýyr. Sondaı-aq onyń ýksýs ishkeni anyqtaldy. Oqýshy esin jınaǵannan keıin oǵan aıaǵynyń aýyr ekenin aıttym. Ol bul sózdi estigennen keıin birden «anama aıtyp qoımadyńyz ba?», - dedi. "Ázirge aıtyp úlgermedim" - dedim. . Álgi qyz bolsa jalynyp, aıaǵyma jalbaryna bastady. Ólerdegi sózin aıtty. Anasyna aıtpaýymdy ótinip surady. Oılandym... Birazdan soń oǵan «maǵan bolǵan jaıttyń búge-shúgesine deıin aıtyp berseń, qoldan kelgenshe kómektesem», dedim. Men mundaı jaıtty bastan ótkergen jalǵyz qyz emes ekenin túsindim. Sol sebepti oqıǵanyń mán-jaıyn bilip, aldyn alý sharalaryn jasaǵym keldi.
Medbıke: Bul jaǵdaı qalaı oryn aldy?
15 jastaǵy qyz: Mektepte qyz-jigit bolyp júretin juptar bolady. Olar joǵarǵy synyptardyń da, tómengi synyptardyń da arasynda kóp. Jynystyq qatynasqa túsý juptardyń arasynda daǵdyǵa aınalyp ketken. Biz mekteptegi úlken úzilis bolǵan kezde arnaıy kıim aýystyratyn bólmeniń aldyna juptar jınala bastaımyz. Sol jerde ár jup óz kezekterin kútip turady.
Medbıke: Mektepte muǵalim nemese basqa adamdardyń kórip qoıady dep qoryqpadyńdar ma?
15 jastaǵy qyz: Joq, munyń bári aldyn-ala oılastyryp qoıylǵan. Sebebi, ishke kirgenderdi syrtta kezek kútip turǵan juptar qaraýyldap turady.
Medbıke: Al sirke sýyn ne úshin ishtiń?
15 jastaǵy qyz: Biz bala kóterip qoıýdan qoryqtyq. Sodan keıin úlken synyptyń oqýshylary «sirke sýyn ishý kerek, solaı ǵana bala kóterýden qorǵana alasyńdar», - dedi.
Sumdyq jaıttyń bas-aıaǵy osy. Ol sol kúni 15 jastaǵy qyzdyń anasyna qyzynyń aıaǵy aýyr ekenin aıtty. Anasynyń bul oqıǵany qalaı qabyldaǵany belgili. 15 jastaǵy qyzdyń keıingi taǵdyry maǵan beımálim. Ol anasynyń aıtýymen abort jasatqan shyǵar dep oıladym.
Jaǵa ustatar oqıǵa Almaty qalasyndaǵy mektepterdiń birinde oryn alǵan. Bul biz estigen bir ǵana qyzdyń basynan ótken sumdyq, al biz estemegen masqaralardy jasyryp qalyp jatqandar qansha?
Resmı statısıkaǵa súıensek, ótken jyly elimizde 15-18 jas aralyǵyndaǵy qyz balalardyń júktiligi 3443-ke jetken. Boıjetkender arasyndaǵy erte júktiliktiń nátıjesi 70% abort jasatýmen, 15% túsikpen aıaqtalǵan. Tek 15%-y ǵana bosanýǵa bel baılaıdy eken. Al sol abort pen túsiktiń áserinen elimizde qanshama qyz balanyń ana ataný múmkindiginiń quldyraǵanyn elestete berińiz.
Balanyń kúnási – úlkenderdiń kinási
Qoǵamda mundaı derttiń kóbeıýýine kinálini tek bir taraptan ǵana izdeý durys emes. Degenmen, endi ósip kele jatqan jasóspirimniń bolashaǵyna jaýaptylar bul jaǵdaıǵa nelikten beı jaı qaraıdy?
Bul máseleniń aldyn alý úshin ne isteý kerek?
Balanyń bolashaǵyna jaýapty – ata-ana. Ata-ana balanyń jaǵdaıyn tek materıalyq turǵyda ǵana qamtamasyz etip qoımaı, tárbıe men bilimge kelgende de birtalaı mindetteri bar ekenin umytpaǵan jón.
Birinshiden, bala tárbıesin qoǵamnyń, qorshaǵan ortanyń áserine salmaý kerek. Balańyzdyń kimdermen aralasatyndyǵyn, dostary kim ekendigin, syrtqa shyǵyp bara jatqanda qaıda, kimmen bara jatqandyǵyn qadaǵalap, jalpy aralasyp júrgen ortasyn qadaǵalaǵan jón.
Ekinshiden, balańyzdy qoldaǵy uıaly telefonnyń tárbıesine qaldyrmańyz! Balańyz kimmen sóılesedi, qandaı vıdeolar, qandaı kınolar kóredi qatań qadaǵalańyz. Mekteptegi muǵalimderimen únemi baılanysta bolyńyz. Sondaı-aq, balańyzdyń bos ýaqyty bolmasyn. Qabiletin baıqańyz, keıin soǵan qarap úıirmelerge berińiz. Biraq qosymsha sabaqtardy tańdaý barysynda balańyzdyń da pikirine qulaq asqan jón.
Úshinshiden, balańyzdyń basqalardyń emes otbasynyń janynda kóbirek ýaqyt bólýine múmkindik jasańyz. Oıyn ashyq aıta alatyndaı emin-erkin baılanys ornatyńyz. Otbasylyq merekeler, otbasylyq jıyndar uıymdastyryp otyrsańyz da artyq bolmaıdy.
Sonymen qatar, bala bolashaǵyna jaýaptylardyń biri mektep bolǵandyqtan, mekteptegi bala tárbıesine qatysty birneshe qaǵıdalarǵa qatal tártipti ornatý kerek. Máselen, mektep formasyna baılanysty, qyzdardyń qysqa etek kıýi men sándenip kelýi sekildi taǵy basqa jaǵdaılar. Sondaı-aq, mekteptegi arnaıy ótiletin uldar jınalysy men qyzdar jınalysy jáne tárbıe saǵattarynyń saǵatyn kóbeıtip, arnaıy mamandardy shaqyrý arqyly oqýshylardyń óresine jetkizerlikteı túsinik júrgizý qajet.
