Álem tarıhyndaǵy eń iri basshy, ári ámirshilerdiń biri – Shyńǵysqan tulǵasy turaly, onyń ómiri, jeńisteri men zańdary osy ýaqytqa deıin ǵalymdarmen zerttelip, talaı eńbekter áli jazylyp jatyr.
Tarıhı oqıǵalardyń ózgeristerine oraı, Shyńǵysqandy bireýi jaqsy, ekinshisi ony qatań, ózińniń qamyn oılatyn tulǵa retinde sıpattasa da, onyń esimi, zańdary búkil álem tarıhynda úlken iz qaldyrǵany aıqyn.
Shyńǵysqan ózińniń shamamen 40 jyl ishinde álemniń úshten eki bóligin baǵyndyryp, ataqty dańqqa ıe bolǵan adam. Ol óziń Táńiriniń jer betindegi kóleńkesi retinde sanap, búkil adamzattyń ámirshisi retinde sanaıtyn. Shyńǵysqan basqarý zamanynda túrk basshylary ózińniń ádepterinde zulymdyq jasaý emes, búkil dúnıe júzinde túrk ádilettiligin ornyqtyrý maqsatyn qoıǵan. Túrki tildes halqynyń ǵumyryn zerttegen ǵylymı derekterdi qaraǵanda da, Shyńǵysqannyń negizgi oıy – Táńiri bergen memleket pen kúsh-qýat arqyly álemde tártip ornatý edi. Osy maqsatyna ákeletiń barlyq áskerı bolsyń, quqyqtyqtyq jaǵynan bolsyn túpkilikti oılaryń, buıryqtar men jarlyqtardy han Kók kitabyna jazatyn.
Shyńǵysqan ımperıasynyń áskerı-quqyqtyq zańdar jınaǵy - Uly Iasa dep atalady. Iasa degen sózi – qaýly nemese zań degendi bildiredi. Jýveınıdiń aıtýy boıynsha, Shyńǵysqannyń zandary men qaýlylary oramalarǵa ("tumar") jazylyp, Iasany tereń biletin neǵurlym bedeldi hanzadalarda ǵana saqtalǵan.
Uly Iasy negizgi bes toptarǵa kiretin normatıvtik-quqyqtyq aktilerden turatyn.
- Azamattyq tártipke qatysty erejelerdi qamtıtyn Jarlyq jáne ishki basqarý;
- Áskerı sıpattaǵy normalardy qamtıtyn Jarlyqtary;
- Qylmystyq zań bar Jarlyq;
- Jeke quqyq erejelerin qamtıtyn Jarlyq;
- Otandyq sıpattaǵy erekshe erejelerdi, dala salt-bar Jarlyǵy.
Shyńǵysqan basqarý kezenińde osy quqyqtyq aktilerdiń oryndalýyn qamtamasyz etetin jáne tirkelgen quqyqtardy buzǵan adamdardy jaýaptylyqqa tartatyn birinǵaı apparatty qurý negizi paıda boldy. Osyǵan oraı, XII-XIII ǵasyrlarynda sot tóreligiń qurý kezeńi bastaldy. 1206 jyly Shynǵysqan búkil bas Ádilet «Shihihutuga» qurylýy týraly jarlyq shyǵarǵan.
Shynǵysqan kezińde sottardyń uıymdastyrylýy - oǵan sáıkes jeke tulǵalar sandyq júıesin qoıdy, orta jáne joǵarǵy áskerı laýazymdary sot fýnksıalaryn júzege asyratyn. Baılanys áskerı, ákimshilik jáne sot fýnksıalary negizinde bir tıptik boldy. Mysaly, kishi sýdıalardyń mártebesi myń adamdy qurady «Centurion», joǵary sot- «ońmyńdyq» jáne sottardyń úshinshi siltemesi.
Shyńǵysqannyń ózi – Han jarlyǵymen taǵaıyndalǵan bas Ádilet mártebesin atqardy. Onyń kómekshisi retinde – Bas sýdıa bolatyn. Qylmys jasaǵan adam aıryqsha Ólim jazasyna - Han ólim jazasyna tartylǵan. Shyńǵysqannyń Jarlyǵyna sáıkes, sýdıalar ólim jazasyn qoldaný úshin arnaıy esep jazý kerek edi. Ólim jazasy qoldanylǵan jaǵdaılarda tek hannyń resmı qaýlysynan keıin oryndalýǵa quqyly boldy. Sondaı-aq, han qaýlysymen ólim jazasyna keshirim jasap, ólim jazasy jumsaq jazasyna da aýystyrylatyn.
Al, jergilikti-aýmaqtyq sot fýnksıalaryń - jergilikti basshylary jáne ákimshilik-aýmaqtyq birlik basshylary júzege asyratyn. Máselen, qalada qylmys jasalynǵan bolsa nemese qalanyń múddelerine qarsy qylmys bolsa, bundaı is qalalyq sotymen qarastyryldy. Biraq, qala sýdıalary Bas sýdıasyna qaramaýynda bolǵan. Qala sýdıasy aldyn ala tergeý úshin jaýapty boldy jáne is boıynsha úkim shyǵaratyn. Kúrdeli ister boıynsha aýyldyq sýdıalary qala sýdıalaryna jaýapty boldy jáne qala sýdıalary aýyldyq isterdiń barlyq is júrgizýine tekseris júrgizýge quqyly boldy.
Sol júıesi qalyptasqan kezden bastap aq, sýdıalarǵa belgili talaptar qoıylatyn. Shyńǵys han kezenińdegi sýdıa retinde taný úshin negizgi mynadaı ólshemderi boldy:
- adaldyq, danalyq;
- bilim, zańdar saqtaý;
- logıkalyq oılaýdy damytý.
Shynǵysqannyń sot kandıdatýrasyna qoıǵan mańyzdy qasıettiń biri ol – sottyń adamgershilik qasıettiniń bolýy. Sýdıa bolyp, aıqyn sottaıtyn, tereń dinı jáne dana adam taǵaıyndaldy.
Shynǵysqannyń zamańynda sýdıa taǵaıyndalǵan kúni kelesideı ant berdi: «osy kúnnen bastap Men búgingi adal emes barlyq mindettemelerdi oryndaıtyń, zań jaltarǵan jáne soǵan qatysty barlyq máseleler boıynsha ony kesip, sot talqylaýyn, daýlardy retteý, Taraptar shaıqasatyn salystyryp tekserý mindetin atqaramyn. Onyń ant buzǵan jaǵdaıda, men kez kelgen jaza moınyna daıynmyn, senimdimin».
Sýdıa tek qana zańǵa baǵyný kerek edi.
Shyńǵysqan sot júesine úlken mańyz aýdarǵan jáne sot júıesiniń adal jáne bedeldi bolýyn memleket saıasatyn nyǵaıtý jolyndaǵy ádilet joly bolyp sanalatyndyǵyna sengen. Shyńǵysqannyń «Uly Iasasynda» jazylǵan kinásizdik qaǵıdasy «dáleldengen emes - kináli emes» búgingi kúnde de sot atqarý júıesiniń basty qaǵıdalarynyń biri bolyp keledi.
Adel Eshmaǵambetova,
Astana qalasy Esil aýdanynyń №2 aýdandyq sotynyń sýdıasy.
