Qazaqstandaǵy teńge devalvasıasy men ashyq valútalyq dálizge kóshýine qatysty qazaqstandyq ortada qyzý pikir talas týyndaǵany týraly osyǵan deıin jazǵan bolatynbyz. Jańa ekonomıkalyq saıasatty engizgen alǵashqy kúnniń ózinde teńgeniń qunsyzdanýyn – EAEO jáne KO aıasyndaǵy jańa ortaq valútaǵa aýysý týraly sybystyń rasqa aınala bastaǵanyna teligender joq emes.
Qazaqstandaǵy teńge qunsyzdanýyna qatysty reseılik basylymdar da jarysa jazýda. Mysaly, reseılik www.gazeta.ru saıtynda «devalvasıa dodasyna Qazaqstan da qosyldy» (Kazahstan vstýpıl v gonký devalvasıı) atty maqala jaryq kórgen. Reseılik basylymnyń Qazaqstandaǵy devalvasıaǵa qatysty oı oramdaryn nazardaryńyzǵa usynamyz.
Qazaqstan ınflásıalyq-tergettik rejımge kóshti. Jańa ekonomıkalyq júıeni engizgen alǵyshqy kúni-aq teńgeniń dollarǵa shaqqandaǵy baǵamy 26 paıyzǵa quldyrady. Qazaqstandyq sarapshylardyń aıtýynsha, qazir Qazaqstan úshin jańa júıege kóshý úshin qolaıly bolmaǵanymen, álemdik daǵdarys alqymnan alýda deıdi.
«Úkimet pen Ulttyq bank qabyldaǵan sheshim «Atameken» ulttyq palatasy eksporterleriniń ótinishi boıynsha jasalǵan. Teńgeniń qunsyzdanýy básekege qabilettilikti arttyrady jáne Qazaqstan ekonomıkasynda resessıaǵa jol bermeýge yqpal etedi»,-deıdi Qazaqstan Prezıdenti N. Nazarbaev.
Nursultan Nazarbaev, «biz salymshylarǵa óz teńgelerin valútaǵa aıyrbastaýǵa múmkindik bergen bolatynbyz, úlgergenderi Reseıden arzan taýarlar aldy»,-deıdi.
Byltyrǵy jyly Reseıdegi «Sentrobank» valúta dálizin alyp tastaǵanda rúbl kúrt quldyrady. 1 qazan men 24 jeltoqsan aralyǵynda ázirbaıjan manaty – 38,3, armán dramy – 22,8, qazaq teńgesi – 38,4, qyrǵyz somy – 28,2, moldovan leıi – 26,1, tájik somonıi – 35, túrkimen manaty – 28,5, ózbek sýmy – 35,6 paıyzǵa qymbattaǵan. Ol kezde kórshi memlekettiń azamattary Reseıge arzan taýarlar úshin kelgen bolatyn.
Shildeniń ortasynda Qazaqstannyń Ulttyq banki valúta dálizin keńeıtip, munaı baǵasynyń tómendeýi sebebi dollardyń teńgege shaqqandaǵy baǵamyn 170-ten 188-ge kótergen edi. Al sársenbi kúni 19 tamyzda teńge devalvasıasy kúrt jyldamdyq aldy. Qazaqstandyqtar jappaı valúta satyp alýǵa kóshken edi. Sol ýaqytta aqsha aıyrbastaý pýnkteriniń birazy jabylyp qalsa, endi bir bóligi valúta kýrsyn birneshe márte aýystyrǵan.
«Bul devalvasıa emes – erkin valútalyq júıege kóshý. Bul jaǵdaıda naryq valúta baǵamyn ózderi qalap qoıady»,-deıdi Ulttyq bank tóraǵasy Qaırat Kelimbetov.
«Qazaqstandyq zańnamalar boıynsha jergilikti aıyrbas pýnktteri júıe jarıalanǵan kúni kýrsty kóterýge tyıym salynǵan. Keshe kýrsty kótergenderdiń barlyǵy tirkeýge alyndy. Olardyń barlyǵy jazalanatyn bolady. Mundaı prosester kez kelgen mmlekette bolatyn qalypty jaǵdaı»,-degen Kelimbetov myrza.
Sońǵy ýaqyttarda oryn alǵan devalvasıa osymen ekinshi márte tirkelgen. Devalvasıanyń birinshi tolqyny byltyrǵy jyly aqpanda bolǵan. Teńgeniń odan ári quldyraýyn kezekten tys Prezıdent saılaýy qutqarǵan edi.
Qazaqstandaǵy qarjy júıesi óz kezeginde Reseıdegi sıtýasıalardyń kóshirmesi sekildi kórinedi. Eki memlekette de naryqty baqylaýda qoldanylatyn amaldar birdeı.
Halyqaralyq sarapshylardyń pikirinshe, Astana úshin qazir jańa júıege kóshý tym qolaıly ýaqyt emes. Biraq, Reseı men Qytaıdaǵy devalvasıadan keıin onyń ózge tańdaýy qalmaǵan.
Reseılik sarapshy Ivan Kopeıkınniń pikirinshe, Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy taýar aınalymynyń tómendeýi qazaqstandyq taýarlardyń básekege qabiletsizdigin kórsetti. Al bılik teńge baǵamyn quldyratý arqyly bul qatelikti túzetýge kirisken sekildi deıdi.
Stanıslav Kleshev, reseılik ekonomıs: - Álemdik naryqtaǵy munaı baǵasynyń úzdiksiz quldyraýy – Astanaǵa tańdaý qaldyrmady. Qazaqstannyń negizgi búdjetiniń 80 paıyzy munaı-gaz sektory arqyly qamtamasyz etiledi.
Artem Deev, AMarkets saraptama ortalyǵynyń jetekshisi, reseılik sarapshy: - Qazir álemde sanaly túrle devalvasıa jasap otyrǵan jalǵyz memleket Qazaqstan emes. Endigi jerde EAEO elderiniń birinde devalvasıa salqyny sezile bastaýy múmkin.
Aýdarǵan Nurgeldi Ábdiǵanıuly
