Sońǵy kezderi álemdik sport juldyzdary men buqaralyq aqparat quraldary «Qazaqstandy «Borattyń» otany», dep qazaqstandyqtardy kelemejdeýdi ádetke aınaldyryp alǵandaı. Esterińizde bolsa, túrkıalyq fýtbol klýbynyń oıynshysy, shyqqan tegi nemis Lýkash Podolskıı «Borattyń eline baramyz, kútýdemiz» dep qazaqstandyq jankúıerlerdiń yzasyna tıgen edi. Artynsha qazaqstandyq kásipqoı boksshy Gennadıı Golovkınniń qarsylasy kanadalyq Davıd Leme de áleýmettik jelige «Borattyń» beınesin salyp, keıin óshirip tastaǵan. Bul týraly «Qamshy» portaly jazǵan bolatyn.
Memleketimizdi ashyqtan-ashyq masqaralap jatsa birden shamdanyp shyǵa keletin qyzba qanymyz bul joly da ádetinen tanbady. Fınlándıalyq «HIK» klýbyn da, kanadalyq Davıd Lemeni de jerden alyp-jerge saldyq. Tipti, túrkıalyq «Galatasaraıdyń» oıynshysyna qyzanaq laqtyrýdy da oılastyryp qoıǵanymyz ras-aq. Sporttyń sańlaqtarynyń mundaı bassyzdyqqa barǵany osy eldiń azamaty retinde ashýymyzdy týdyrǵanymen, aqyl tarazysyna salyp qaraıtyn bolsaq, Qazaqstannyń ımıjin tómendetip, mazaqtyń tópesine túsirip jatqandar az ba?
Mysaly, 2012 jyly Qazaqparat saıtynda «Qazaqstannyń ımıjin qalyptastyrǵan 10 brend» atty maqala jaryq kórdi. Onda kórsetilgen ondyqqa keıipkeri oıdan shyǵarylǵan «Borattyń» da aty atalady. Qazaqstan aýmaǵynda kórsetýge tyıym salynǵanymen, álem memleketterinde bul kınokartına úlken tanymaldylyqqa ıe bolǵan. Senarıi dóreki qaljyńdar men burmalanǵan faktilerden quralǵan bul fılmdi batystyq kıno synshylar – komedıa janryna jatqyzady.
Bul óte durys jasalǵan – tujyrym edi. Sebep aıqyn. Álem memleketteri Qazaqstan dese áýeli – Nursultan Nazarbaevty atasa, ekinshi – osy «Borat» deıtini jasyryn emes. Iaǵnı, dúnıe júziniń «Borat» Qazaqstandy kelemejdeýshi, mádenıetsiz reporter retinde tanylǵanymen, álem halyqtary «Borat» arqyly Qazaqstandy tanyǵanyn jasyryp qala almaımyz. Sógeńiz meıli, patsha erkińizde. Biraq, bul solaı.
Al tanymal brıtandyq «The Guardian» basylymy 2014 jyly “Postkeńestik álem: 15 memleket jaıynda ne bilý qajet” degen maqalasynda Borat pen Shyńǵysqandy eń tanymal qazaqtar dep kórsetken.
Iá, munyń bári memleketimizdiń jaǵymsyz ımıjin qalyptastyrǵany shyndyq jáne tıistiler jazalaryn alǵan da joq. Bizdiń túsinigimizde «Borat» birinshi kezekte óziniń elinen, jerinen, tilinen jeringen mádenıetsiz keıipker.
Jan-jaqty saraptaı kele oı túıetin bolsaq, dál osy «Borat» bizdiń uıqydaǵy Úkimettiń qazirgi beınesin kóz aldymyzǵa keltiretini jasyryn emes.
Tipti, Sasha Baronnyń «Borat» obrazy da Úkimettegi úlken kisilerdiń biriniń obrazyna uqsaıtyny shyndyq. Bul arqyly kartına avtorlary neni kórsetkisi kelýi múmkin?
Endi taǵy bir derekke nazar aýdaraıyq. Táýelsizdiktiń shırek ǵasyrynan beri suryptalyp, jasaqtalǵan Úkimette memlekettik tilde sóılemek túgili qurmettemeıtinder qanshama? Memlekettiń ana tilin bilmeý – mádenıetsizdiktiń shegi ekenin anyq bilersiz.
Mysaly, QR Premer-mınıstri Kárim Másimov Úkimet basqarǵan 10 jylǵa jýyq ýaqyt aralyǵynda birde-bir ret memlekettik tilde baıandama jasaǵanyn kórgenimiz joq. Ózi birneshe memlekettiń tilinde erkin sóıleı alǵanymen, qazaq tiline kelgende mınıstr myrzanyń tili kúrmelip qalatyny jasyryn emes.
Premer-mınıstr myrza ǵana emes, mınıstrdiń qaramaǵyna tesili mınıstrler kabınetiniń laýazymdy sheneýnikteri de memlekettik tilge mardyp turǵany shamaly. Muny Isekeshev, Bojko sekildi mınıstrler birneshe márte kórsetip te qoıǵan.
Qorytyndy: Tipti, batys elderi Qazaqstandy Reseıdiń bodandyǵynan áli arylmaǵan dep aıyptaýynyń da astarynda qazaqstandyq sheneýnikterdiń shetelge bizdi osylaı masqaralaýy sebep bolsa kerek-ti. Endeshe, óz memleketiniń ana tilinen jerinip, ózge memlekettiń tilinde sóıleıtin bizdiń Úkimettegi sheneýnikterdiń – «Borattan» asyp turǵany shamaly.
Biraq, mynany esten shyǵarmaǵan jón. Bul saıası "macht" bolsa, ondaǵan jyldar boıy teń túsip kele jatqan oıyn. Bir-aq, kúnde úlken jeńiliske ákelip soqtyrýy múmkin. Kez kelgen mýltı-etnıkalyq memlekette «Borat» sıaqty bir keıipker – bir memlekettiń ımıjin qalyptastyrýshy tulǵa ekenin umytpaǵanymyz jón. Al biz «Boratqa» bola qylyshymyzdy bosqa shaýyp júrgenimizde, bizdi «Borattan» beter álem halyqtary aldynda masqaralap júrgender jeterlik. Eger anyqtap tekserer bolsańyz, bizdiń mınıstrler kabınetiniń ózinen keminde 20 «Borat» tabylary sózsiz. Oılanyp oı qorytyńyzshy, Qazaqstandy shynymen masqaralap júrgenderdi alystan izdemegenimiz jón bolar.
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
