Qazaqstan álemdegi eń kedeı elderdiń qatarynda. Ózge memleketterdiń tutynýshy jáshigimen bizdikin salystyryp kórgen Óskemenniń qoǵamdyq keńes ókilderi osyndaı toqtamǵa kelgen. Bul týraly «Qamshy» portaly gazeta.kz saıtyna silteme jasaı otyryp habarlaıdy.
Ortasha eseppen belgilengen meje boıynsha, qazaqstandyqtar azyq-túlikke aı saıyn 11 196 teńge jumsaýy qajet bolǵan. Tipti memleket, eń qajet dep tapqan azyqtyń túrlerin de usynǵan. Máselen, elimizde bir adamǵa kúnine jumyrtqanyń úshten bir bóligi, 100 gram et, 100 gram jemis-jıdek, 300 gram nan, sút ónimderi 20 gramnan jáne jarty paket sháı untaǵy tutynylý qajet-mys.
Óskemenniń qoǵamdyq keńes ókilderiniń pikirinshe, Qazaqstan damyǵan elderdiń qataryna qosylý úshin tutyný jáshiginiń qunyn ósirý kerek.
Mysaly Germanıada azyq-túlikke aı saıyn jumsalatyn qarjy 500 dollar, Japonıada 317, Italıada 260 bolsa, elimizde 72 dollar eken.
Óskemendegi analız jáne josparlaý ınstıtýtynyń mamany Oleg Chýgýnkovtyń aıtýynsha, Qazaqstannyń qazirgi jaǵdaıy álemdegi eń kedeı Chad respýblıkasy men Afrıkanyń jaǵdaıymen teńesken.
Sońǵy devalvasıadan keıin Qazaqstanda azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy aspanǵa sharyqtap ketkeni týraly osyǵan deıin «Qamshy» portaly jazǵan bolatyn. Bul da halyqtyń qaltasyna salmaq túsirgeni jasyryn emes. Teńge baǵasy 40 paıyzǵa qunsyzdanyp, qarjylyq qıyndyq qos ókpeden qysqanda qarapaıym halyq qaıterin bilmeı qalǵany da ótirik emes.
Onyń ústine, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ekonomıka mınıstrligi, statısıka komıtetiniń taratqan málimetterine súıensek, 2015 jylǵy tamyzda azyq-túlik taýarlarynyń baǵasy 2014 jylǵy tamyzben salystyrǵanda 3,5%-ǵa ósken.
2015 jylǵy tamyzda 2014 jylǵy tıisti aımen salystyrǵanda baǵa jarmalarǵa 18,9%, alkogóldi ishimdikterge – 8,9%-ǵa, kofe, shaı jáne kakaoǵa, toqash jáne un ónimderine – 7,1%-dan, kondıterlik ónimderge – 6,8%, nanǵa – 6,2%, balyq jáne teńiz ónimderine – 5,9%, unǵa – 4,9%, makaron ónimderine – 3,9%, sút ónimderine – 3,8%, jemister men kókónisterge – 1,7%-ǵa ósti. Baǵanyń tómendeýi qantqa 9,6%, maı jáne toń maıǵa – 0,9%-ǵa baıqaldy.
Atalǵan kezeńde et jáne et ónimderi baǵasynyń ósimi 0,8%-dy qurady. Shujyq ónimderine baǵa deńgeıi 6,1%, shoshqa etine – 5,1%-ǵa joǵary boldy, al qus etine – 7,2%, qoı etine – 0,7%-ǵa tómen boldy.
Osydan keıin «Munaıdyń ústinde otyrǵan arab - baı, qazaq nege kedeı?» - degen zańdy suraqtyń týatyny ras. Osy tusta Qazaq qaramaıynyń tarıhynda qazaqtar nemen shuǵyldandy deısiz ǵoı. Eń aldymen kenishterdi aǵylshyndar tapty, odan keıin patshalyq Reseı qojaıyn boldy. Qazaqtar solardyń buıryǵyna baǵynyp, shıkizatty shelektep tasyp, qara jumys atqardy. Keńes kezinde munaıgaz sektoryn zertegen ǵylymı baza da bolǵan joq. Basqarý isin Máskeý túgeldeı óz qolynda ustady. Qoryta aıtqanda, geologıalyq barlaýdan bastap, óndiristiń tolyq sıklyn ózi jasaǵan elderde munaıdyń ózindik baǵasy tómen bolýyna bul da yqpal etedi. Arabtar 8-10 dollar arzan munaıdy sonyń arqasynda alyp otyr. Bul qazaq munaıy qazaqtiki emes ekenin aıqyn ańǵartsa kerek-ti.
Esterińizde bolsa, nan baǵasy 300 teńge bolsyn dep parlamenttegi Qońyrovtyń balasy qońyrsytqany týraly qazaqstandyq BAQ jarysa jazǵan bolatyn. Bylaı qarasańyz, Qazaqstanda nan baǵasyn ósirýge esh negiz joq ta. Bıdaı ózimi de ósiriledi. Un shyǵaramyz. Tipti, sol undy eksporttaımyz da. Sonyń syrtynda, 17 mln halyqty asyraý úshin óndiriletin unnyń 20 paıyzy jetip artylady-mys. Al qalǵan 80 paıyzy syrtqa eksporttalady.
Osy rette, Qazaqstan men álemniń ózge memleketterindegi nan baǵasyn salystyryp qaraıtyn bolsaq, bir bólke nannyń quny – Norgevıada 705 teńgeden bastalsa, AQSH-ta 644 teńge, Ońtústik Koreada 537 teńge, BAÁ-nde 205 teńge turady. Al Qyrymda bir bólke nannyń ortasha baǵasy – 83 teńgeden satylady. Qazaqstandaǵy ortasha baǵa – 60/55/45 teńge kóleminde.
Túıin:
Statısıkaǵa súıensek, Qazaqstanda munaı óndirýmen naqty 50 myńnan astam adam shuǵyldanady. Al munaıǵa qyzmet kórsetý salasynda 1 munaıshyǵa 5 adamnan keledi. Iaǵnı, ǵylymı zertteý jumystary, qurylys nysandary, as-sýy, logıstıka, burǵylaý, skvajınany damyl-damyl jóndeý jumystary, jer asty jóndeý, qural-jabdyqtar jetkizý… syndy osy sektorǵa qatysty qyrýar jumysqa 300 myńnan astam adam tartylyp otyr. 300 myń adamnyń otbasy bar deıik, árqaısynyń 2-3 balasy joq degende bar. Iaǵnı, 1 mıllıon 200 myńnan astam adam munaı-gaz sektorynyń arqasynda el qatarly eńbek, otbasyn asyraıdy degen sóz. Endeshe qarjylyq qıyndyq, jahandyq daǵdarys degenge Qazaqstan pysqyryp ta qaramaıtyn jaǵdaıda bolýy kerek edi ǵoı. Átteń munyń bári ózimizdiki emes...
Al sońǵy devalvasıadan keıin Qazaqstanda azyq-túlik ónimderi baǵasynyń ósýin endi toqtatý qıyn bolatyny sózsiz. İshki sebep – aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń qysqaryp, halyq sanynyń ósýi. Al halyqtyń kirisi azyq-túlik ónimderiniń baǵasyna saı kóbeıip otyrýy - ekitalaı. Bul jaǵdaı negizinen un men nandy talǵajaý etetin otbasylardyń kóbeıýine dýshar etti. Osydan keıin Qazaqstan álemniń eń kedeı memleketteriniń qataryna qosylmaı qaıtedi?! Al Elbasy aıtqan úzdik otyzdyq kózden bulbul ushqaly qashan?.. Osynyń barlyǵyn jasaǵan da bireý, kináli de bireý jáne jaýap berýi tıis te sol bireý?..
Nurgeldi Ábdiǵanıuly
