Bizdiń qazaq “bálen ǵylymnyń kandıdaty”, “túgen ǵylymnyń doktory” degen ataqqa nege qumar eken? Naǵyz ǵalym men jasan ǵalymnyń aıyrmashylǵy nede? Ǵylymı ataqtylardyń sany kóbeıý ústinde, biraq respýblıkanyń ǵylymı potensıalyna qosylǵan úles joq. Sońǵy 20 jylda ǵylymı ataq alý bazardan kıim satyp alýmen birdeı bolyp ketti. Óz salasynan bilimi taıaz bolsa da, ǵylym jolynda júrgen bolyp, dısertasıa “jazyp”, ǵylymı ataqty ıelenip jatqandarǵa keń jol ashylǵan. Ǵylymdy toqyraýǵa aparatyn plagıatızm teńizinde teńsele júzip, shalqyp otyrǵandarǵa toqsaýyl joq. Sondyqtan aqshalaı paıdany ǵylym azabynyń dámin tatqan adam emes, kezdeısoq bireýler kórýde.
“Dıplom satasyz ba?”, “Kýrs jumysyn jazyp beresiz be?”, “Aqysyn tóleıin, dısertasıa jazyp berińizshi”. Bundaı naryqtyq sıpattaǵy komersıalyq usynystar JOO – nyń ishinde estilip qalatyny jasyryn emes. Plagıattar qaıdan shyǵady? Plagıatızm dertine shaldyǵatyn kisi stýdent kezinen soǵan beıim bolady. Muǵalim tapsyrǵan referatty daıyn kitaptan kóshirip beretin stýdent kýrs jumysyn da jazýǵa qabileti bar ózge bireýge jazdyrtyp alady. Nemese satyp alady. Búginde adamnyń ǵylymdaǵy izdenisiniń bastamasy bolyp sanalatyn referat, kýrs jumysy, dıplom degender — plagıatızmniń bastapqy arnasyna aınalyp otyr. Sizge qajet dıplom jumysyn plagıatızmniń kánigi mamany az ýaqyttyń ishinde taýyp beredi. Aqshasyn tóleseńiz boldy.
Kóktemde JOO – nyń keıbir fakúltetindegi sabaq kestesi ilinip turatyn taqtada “Dıplom satamyn” degen habarlandyrý kezdesedi. Osylaısha bireýdiń eńbegi qoldan qolǵa ótip, plagıatızm bazaryndaǵy saýda aınalymyna túsip otyr. Tipti, keıbir kafedralarda dıplomdar men kýrs jumystary kádimgi taýar retinde satyla bastady. Áli esimde, bir profesor aǵamyz sabaqqa qatyspaı, tapsyrmalardy oryndamaı júrgen magıstranttarǵa bylaı dep edi: “Senderdiń bakalavr dıplomyn qalaı alǵandaryń maǵan belgili. Magıstr dıplomyn da týra solaı alarsyńdar. Bálensheniń doktorlyq dısertasıasynan kóshirip, bireýler uıalmastan kandıdat atanyp júr. Sondaı kandıdattardyń qataryna qosylaıyn dep otyrsyńdar ǵoı”.
Birde sol aǵamyz bireýdiń kezekti dısertasıasy qorǵalyp jatqanda, bunyń plagıattyq jumys ekenin, bundaı dısertasıalardy qorǵaýǵa jiberýge bolmaıtyndyǵyn, ǵylymdy osyndaı jasandy jumystar qurtyp jatqandyǵyn aıtyp, Ǵylymı keńestegilerdiń kóńil – kúıin buzypty. Bundaı shyndyqty týra aıtatyn, ǵylymǵa adal, ádil jandar qazir kóp emes. Sapasyz dúnıelerdi qorǵaýdan ótkizip, qabileti men ǵylymǵa qosqan úlesi bolmasa da doktorlyq ataqtardyń erkin taratylýyna jol ashqan kim? Osyndaıda “tildi oqymystylar qurtady” degen Halel Dosmuhamedulynyń sózi eske túsedi. Ǵylymı jetekshi, ǵylymı keńesshi bolyp júrgen ǵalymdar keıingi kezde kóńiljyqpastyqqa kóbirek berilip ketken tárizdi. Ózderi qorǵatady da, artynan “ǵylym nege sapasyz, ǵylymı ataqtylar nege kóp?” dep dabyl qaǵady.
Jýyrda bir kitaphanashy apaımen áńgimelesken edik. Kitaphanashylardyń jalaqysy az ekeni belgili. Joldasy jýrnalıs, aılyǵy úsh balany asyraýǵa jete me? «Kúıeýim bireýlerge kitap jazyp berýmen aınalysady. Osy eldiń aldynda tulǵa bop kórinip júrgen talaılardyń kitaptary meniń kúıeýimniń qolynan shyqqan. Attaryn atamaı-aq qoıaıyn» dedi apaı. Bireýge kitap jazdyrtyp, ataq alý baryp turǵan beısharalyq emeı nemene? Biraz ýaqyt «bálensheniń kitaby bar» dep, el qolpashtaǵanmen, keıin shyndyqtyń ashylatynyn sol jalǵan kitap ıeleri oılamaıdy, á?
Plagıatızmniń túrleri
Qazirgi Qazaqstan ǵylymyn jaılap alǵan plagıatızmdi mynandaı túrlerge jikteýge bolady:
1. Eki sózdiń basyn qosa almaıtyn ǵalymsymaqqa dısertasıa, kitap jazý qol emes. Biraq qyzmet jolynda ósý úshin ǵylymı ataqty qaıtse de alý kerek. Sondyqtan ondaılar jazýǵa qabileti bar adamdardy paıdalanady. Aqsha tólese dısertasıa, kitap jazyp beretin qalamgerdi tabý qıyn emes. Bul — jaldamaly plagıatızm.
2. Kitaphanadan shetel ǵalymdarynyń, kóbinese Reseı zertteýshileri qorǵaǵan jumystardy qazaq tiline aýdaryp paıdalaný. Buny aýdarma plagıatızm deýge bolady.
3. Internetten alý. Buny alý degennen góri urlaý degen durys bolar. Jalpy plagıatızmniń qaı túri de urlyqqa jatady. Internet — plagıattar úshin eń tıimdi qural.
4. Kóshirindi plagıatızm. Buryn qorǵalǵan ǵylymı eńbekterden, jaryq kórgen monografıalardan kóshirip, jamap – jasqap dısertasıa jasaý. Bular — jamaýy kóp, qurandy dúnıeler. Qazirgi kezde plagıatızmniń eń kóp taraǵan túri osy.
Pikirler:
Nurbolat Jýanyshbekov fılologıa ǵ. d., akademık: Bizdiń elimizde plagıattardy tabý qıyn
Gýmanıtarıa ǵylymdarynda bireýdiń eńbegin paıdalanyp, ǵylymı ataq alý bar ekendigi ras. Eýropada dısertasıa kóshirindi me, urlyq dúnıe me, álde shynaıy eńbekpen jazylǵan dúnıe me, arnaıy tekserýden ótedi. Eger dısertasıanyń ishinen qaıtalaý tabylsa, ol qorǵaýǵa jiberilmeıdi. Al bizdiń elimizde plagıattardy bundaı tásildermen tabý óte qıyn. Biraq biz onymen kúresýimiz kerek. Qazir basqa turmaq, magıstrlik dısertasıalardyń deńgeıi tómen.
Kóshedegi jarnamalardan, gazet betterinen “dıplom, dısertasıa jazyp beremin” deýshiler kóp kezdesedi. Bundaı nárselerge nege jol berilip otyrǵanyn túsinbeımin. Arsyzdyqqa ashyq túrde baryp otyrǵandarǵa tosqaýyl qoıý kerek.
Aryqbaı Aǵybaev, zań ǵ. d., akademık: Ǵylymı ataǵy bar sheneýnikter ǵylymdy mensinbeıdi
Ǵylymı eńbekterdiń qoǵamǵa, memleketke tıgizetin paıdasy bolýy kerek. Al keıingi qorǵalyp jatqan jumystar kóbinese bir taqyryptyń tóńireginen shyqpaıdy. Tipti, qaıtalanatyn taqyryptar da bar. Naǵyz ǵalym kóp ýaqytyn kitaphanada, únemi izdenis ústinde óktizedi. Men keıbir ǵylymı ataǵy bar sheneýnikterdiń kitaphanaǵa barýǵa qalaı ýaqyt taýyp júrgenine tań qalamyn. Konstıtýsıa boıynsha árkimniń qalaǵan isimen aınalysýǵa huqy bar bolǵandyqtan, ǵylymmen shuǵyldanýǵa shek qoıylmaǵan. Degenmen, naǵyz ǵylymı ortalyq — joǵary oqý orny bolǵandyqtan, ǵalym bolý úshin ýnıversıtet qabyrǵasynda jumys istegen jón. Ǵylymı ataǵy bar sheneýnikter ýnıversıtette dáris oqýy qajet. Ǵalymnyń ǵalym retindegi eńbegin stýdent, ıaǵnı aýdıtorıadaǵy tyńdaýshy baǵalaıdy. Keıingi kezde doktorlyq jumystardy qorǵatýǵa sheteldik ǵalymdardy jetekshi retinde tartý beleń alǵan. Ózge memleketten kelgen ǵalymdar Qazaqstannyń zań talaptaryn bilmeıdi. Bizdegi ǵylymı júıemen tanys emes. Olar dısertasıaǵa qalaı baǵa beredi? Qazir ataq – dańqqa umtylý basym. Men bir mysal keltireıin. Bir qalamger maqalasynyń sońyna akademık, doktor, qurmetti profesor degen tárizdi shubyrǵan ataqtaryn qosady. Al shyn máninde joǵary partıa mektebinde alǵan biliminen basqa eshteńesi joq. Sol partıa mektebin bitirgen jazýshy búginde kóp ǵylymı ataǵy bar “ǵalym” bolyp otyr. Onyń ataqtaryna qarap, shyn máninde ǵylymmen aınalysatyn naǵyz ǵalym eken dep qalýǵa bolady. Osyndaı ǵylymdy bylǵap júrgender az emes.
Naǵyz ǵalym kim? Ol — Q. Sátpaev, ol — Á. Marǵulan. Ómirin ǵylymǵa arnap, halyqqa adal qyzmet etken, eńbegi sińgen adamdardy naǵyz ǵalym deýge bolady. Uly Otan soǵysynyń jeńisi Q.Sátpaev sıaqty ǵalymdardyń ǵylymdaǵy úlesi arqyly boldy emes pe? Q. Sátpaev ashqan geologıalyq jańalyqtar búginde jemisin berip otyr.
P.S. Ǵylymnyń alaıaqtyq tabys kózine aınalǵany bylaı tursyn, eńbek avtorynyń kim ekenine plagıattar pysqyrmaıdy. Osyndaı erkin áreketter Respýblıkadaǵy zıatkerlik quqyq qana emes, adam quqyǵynyń aıaqqa taptalǵanyn kórsetip otyr. Ǵylym júıesi osylaısha plagıatızm naryǵyna aınalǵan soń, ózgesinen ne qaıyr? Ǵylymnyń aıasyn taryltyp, tynysyn bitep otyrǵan jegi qurttyń kózi joıylmaıynsha bilim – ǵylym júıesindegi jemqorlyqtyń tyıylmasy anyq. Plagıatızmnen ǵylymdy qalaı tazartýǵa bolady? Siz ne deısiz, aǵaıyn?
Sharafat Jylqybaeva
