Joǵarǵy bılik qazaqstandyqtardyń tabysyna shúılikti. Endi eki márte esep beresińder deıdi. Jekelegen adamdarǵa (qazaqstandyqtarǵa) eńbek tabysy týraly esep berýdi mindetteıtin zań jobasyn búgin parlamenttiń tómengi palatasynda birinshi oqylymda-aq, maquldap tastady. Bul týraly «Qamshgy» portaly LS – qarjy jýrnalyna silteme jasaı otyryp habarlaıdy.

Qazaqstandyqtarǵa eńbek tabysy týraly esep berýdi mindetteý eki kezeńnen turady. Bul týraly qarjy mınıstri Baqyt Sultanov  májilistiń plenarly otyrysynda málimdegen.

Mınıstrdiń sózine sensek, mindetti esep berýdiń alǵashqy kezeńi 2017 jyly júrgiziledi. Iaǵnı, bul kezeńde mınıstrlik mindettep bergen belgili bir top qazaqstandyqtar esep beredi. Olarǵa antıkorrýpsıalyq zańnamalarǵa sáıkes,  bul sanatqa depýtattar, memlekettik qyzmetkerler men olardyń jubaılary, sottar, ushqyshtar, kásiporyn basshylary, belgili bir topty jumyspen qamtamasyz etip otyrǵan uıymdar, ákimshilik uıymdar, ulttyq kompanıalar, shaǵyn jáne orta kásiporyndar jatady.

Sultanovtyń sózin tyńdasaq,  2020 jyly qazaqstandyqtardyń qalǵan bóligi tolyq esep beretin bolady.  Úsh jyldyq aralyqta birinshi kezeńdi qorytyndylaý, sharalar qoldaný, buqaralyq aqparat quraldarymen jumys júrgizý jáne atalmysh prosedýrany tolyqtyrý tetikteri qarastylatyn bolady.

Mınıstrlik mindettep bergen esep berý qalaı júrgiziledi?

Deklarasıanyń alǵashqy kezeńinde tek kiris esepteri týraly sóz qozǵalady. Atalmysh qujatta jeke tulǵa jınaqtalǵan esep-shottary, dúnıe-múlki, sheteldegi dúnıe múlikteri t.b. tizip berýi tıis. Birinshi sanattaǵy qazaqstandyqtarǵa deklarasıa tek bir márte júrgiziledi. Al, ekinshi deklarasıada bankterden bólek, mindetti túrde ózge qazaqstandyqtardaǵy qaryzdaryńdy kórsetýiń kerek. Ekinshi deklarasıa qaǵazy bir jylda bir ret kelip turady. Ol boıynsha ár bir qazaqstandyqtyń bir jylǵy tabysyn esepteıdi-mys.

Aıtpaqshy, alǵashqy sanattaǵy esep berýshiler ekinshi kezeńde óz menshigindegi dúnıe-múlikterdi ne maqsatta jumsaǵany týraly da esep beretin bolady. Iá, endigi jerde zatty ne úshin jáne qaı jerde satyp alǵanyńyzǵa deıin memleketke esep beresiz. Mınıstr myrzanyń ózi solaı dep aıtty. Sondaı-aq, mindetti túrde medısınalyq saqtandyrý jasaýyńyz kerek. Mınıstrlik ony da tekseretinin eskertti. Ol jańa salyq reformasynyń bir fýnksıasyna qosylmaq. Tipti, bankterden beriletin syı-aqyńyzǵa deıin memleketke esep beresizder. Bul úshin memleket sizden ruqsat suramaıdy da.

Túıin: Bul «esep berý» kimderge tıimdi, kimderge tıimsiz? Ras, Qazaqstan órkenıetke qosylý úshin árbir qadamyn oılanyp basýǵa mindetti. Burynǵydaı memlekettik apparatty reformalaı berýdiń tıimsizdigin, sot júıesindegi júıesizdikter men esep berý degen máselede enjarlyq tanytý degen atymen bolmaıdy.

Elbasynyń el qulaǵyn eleń etkizgen «100 naqty qadam» atty resmı qujaty atalǵan máselelerdi maıshammen qarap, túp-tamyrymen qoparýdy kózdeıdi-aý dep úmittengen kózimizdi kúıik shalǵandaı kúıge túistik. Aıtpaqshy, «100 naqty qadam» shyqqan kezde «esep beretin memlekettik qalyptastyrý» degen másele qaýzalǵany jasyryn emes. Dese de, qarapaıym qazaqstandyqtar muny irili – usaqty sheneýnikterge qarata aıtylǵan dúnıe eken dep uǵynsa kerek. Sóıtsek, joǵarǵy bılik ár bir qazaqstandyqtyń qaltasyndaǵy soqyr tıynǵa shúılikti. Halyq muny túsine almaı dal boldy. Teńgeniń basynan baǵy taıa bastaǵanda bılik halyqtyń qaltasyna kóz salǵany qaıtkeni? «Esep ber» degeni eldi kelekelegeni me, álde? Tipti, qazaqstandyqtardy alalaǵandaı eki sanatqa bólip, baılar men kedeılerdi ekige bólgeni qalaı? Ras, Qazaqstanda áleýmettik statýsyna qaraı adamdar sanatqa bólinedi. Iá, Sultanov myrza, birinshi sanattaǵy qazaqstandyqtar men qarapaıym halyqtyń áleýmettik turmysy jer men kókteı. Suraǵanyńyzdyń jaýabyn da sol birinshi santtan izdegenińiz jón bolar. Al onsyz da qymbatshylyq pen joqshylyqtan abdyraǵan halyqtyń qaltasyndaǵy soqyr tıyndy sanaıtyndaı ne kún týdy bastaryńyzǵa?

Túıin 2: Sizder bir jaǵadasyzdar, halyq bir jaǵada qalǵan. Bizdiń sizderge ótýge esh múmkindigimiz joq (qaltyldaq bolsyn qaıyq joq). Al sizder bizdiń jaqqa qaraı emin-erkin óte alasyzdar. Biraq, ótkilerińiz joq.

• Áýeli devalvasıa jasaý arqyly halyqty qarjylyq qıyndyqtyń tepkisine salyp berdińizder.
• Komýnaldyq tólemderdi qymbattatý da sizderdiń tynymsyz eńbekterińizdiń nátıjesi.
• Jylý  tarıfteri de qymbattady.
• Azyq-túlik baǵalary 40 paıyzǵa aspandap shyǵa keldi.
• Janarmaı da olardan qalyssyn ba?
• Eń soraqysy mekteptegi balalardyń tegin tamaǵyn tartyp aldyńyzdar. Al, ózderińiz «fýa-gra» jep, kózderińizdiń maıyn tamyzyp turyp, qaıtsek halyqqa qamqorlyq kórsetemiz dep oılandyńyzdar. Endi bir usynys, Ǵabbas Qabyshuly aıtqandaı-aq, emshektegi sábıge ana sútin emý úshin salyq tóleýdi zańdastyrsańyzdar jaqsy bolar edi. Áıtpegende, olar da qazaqstandyq qoı. Eshbir salyq tólemeı sút emip jatqanyna qalaı shydaýǵa bolady?

Iá, bul óte salmaqty másele. Halyq árqashan daıyn. Onyń tózimi shirkin, keremet qoı. Kelińizder, qabyldaǵan ekensizder, halyqtyń qansha tabys taýyp, kúneltip júrgenin óz kózderińizben kórińizder.

Nurgeldi Ábdiǵanıuly