Bıylǵy «Nobel» syılyǵy laýreattaryn jarıalaý aldyńǵy jyldarǵa qaraǵanda áldeqaıda tynysh ótti. Oǵan sebep – álemdik saıası shıelenister, eki ushty daý-damaılar jáne áskerı qaqtyǵystardyń beleń alýy. Endeshe, jyldyń eń erek mánge ıe oqıǵasy bizdiń taraptan da nazarsyz qalmasyn. «Qamshy» portaly atalmysh syılyqqa baılanysty jýrnalısik zertteý jasady.
Eń áýeli, Nobeldik syılyqtyń tarıhyna mán berelik. Áıgili shvedtik ınjener-hımık, ónertapqysh jáne kásipker bolǵan Alfred Nobel óz urpaǵynyń esinde dınamıtti oılap tapqan «uly adam» bolyp qalǵysy kelmedi. Onyń ústine, molynan jınalǵan baılyǵyn týystaryna qaldyrǵysy joq bolǵan eken. Nátıjesinde, ol jyl saıyn marapattalatyn syılyq bekitip, oǵan óz atyn berýdi buıyrady.
Nobel búkil ǵylymı qoǵamdy baqytty etýdi emes, jıǵanyn ıgi iske jumsaýdy jón kórdi, sondyqtan, bálkim, nomınasıalar tizimi de qysqa boldy. Fızıka, hımıa, fızıologıa jáne medısına, ádebıet, beıbitshilik ornatý úshin kúres degen bes sala Nobeldiń syılyqqa laıyq dep tapqan salalary bolatyn. Keıinirek, 1969 jyly Shvesıa banki bul tizim qataryna ekonomıka salasyn qosty.
Al, syılyqtyń qunyna keletin bolsaq, ol jyl saıyn ózgerip turady, biraq qashanda qomaqty somany quraıdy. Máselen, kúni búginde nobeldik syılyq laýreaty shamamen 1,1 mln AQSH dollaryna ıe bolady. Bul, óz kezeginde, Nobeldik qordyń osydan úsh jyl buryn 300 myń dollarǵa qysqartqan somasy. Mundaı qadamyn qor «bas maqsat ónertapqyshtyń qaldyrǵan aqshasyn ǵalymdar arasynda tezirek bólip tastaý emes, kerisinshe, syılyqtyń sheksiz uıymdastyrylýyna túrtki bolý» dep túsindirgen bolatyn.
Qazannyń 5-nen bastap, 12-ne deıin jalǵasatuǵyn jeńimpazdardy jarıalaý naýqany nobeldik sharanyń eń qyzyqty bóligi. Ázirge bes nomınasıa ıegerleriniń attary beligili bolyp otyr. Olar: fızıka salasy boıynsha salmaǵy joq neıtrıno bólsheginiń ózgerý prosesin oılap tapqan japondyq Takaakı Kadzıta men kanadalyq Artýr Makdonald, hımıa salasy boıynsha DNK jasýshalarynyń qalpyna keltirilýin taratyp, túsindirip bergen úsh birdeı ǵalym – shvedtik Tomas Lındal, amerıkandyq Pol Modrıch jáne túrkıalyq Azız Sankar, fızıologıa jáne medısına salasy boıynsha parazıttermen kúres júrgizgen ırlandyq Ýılám Kempbell, japondyq Satoshı Omýra jáne qytaılyq Iýú Tý, al ádebıet salasynda «Soǵysta áıel kelbeti bolmaıdy» atty kitabymen belorýssıalyq Svetlana Aleksıevıch jáne búgin, juma kúni beıbitshilik salasynda jasmındik revolúsıadan keıin demokratıa qurýǵa atsalysqany úshin Týnıstik ulttyq dıalogtyq kvartet marapatqa laıyq dep tabyldy. Al, 12-qazan kúni ekonomıka salasyndaǵy syılyq ıegeri belgili bolmaq. Jeńimpazdar atalmysh syılyqpen Alfred Nobeldiń qaıtys bolǵan kúni 10-jeltoqsanda Stokgolmdik fılarmonıada marapattalatyn bolady.
Jalpy nobeldik syılyqtyń jaqsy-jamany joq, biraq alty salanyń ishinde eń bıik bedelge ıe «beıbitshilikti nyǵaıtqany úshin» nomınasıasymen beriletin syılyq sanalady. Onyń ústine, hımıa nemese fızıka salalary boıynsha sol ǵylymdaǵy jetistikter ǵana eskerilse, beıbitshilikti nyǵaıtýǵa baılanysty nomınasıaǵa kez kelgen salany sáıkestendirýge bolady. Sonymen qatar, budan ózge salalardyń nomınanttaryn nobeldik komıtetpen suratylǵan azamattar usynsa, «Beıbitshilikti nyǵaıtqany úshin» syılyǵy mundaı sharttarmen shektelmegen.
Bálkim, sondyqtan bolar, bul syılyqqa talasýshylar qatary jyl saıyn kóbeıip keledi. Ásirese, AQSH-tyń 26-shy prezıdenti Teodor Rýzvelttiń izimen syılyqqa ıe bolǵysy bar kóshbasshylardy aıtpaı ketýge bolmas. Máselen, 2009 jyly tek AQSH-tyń ǵana emes, búkil álemdik múddeni oılaýǵa, birjaqty syrtqy saıasattan bas tartýǵa ýáde bergen amerıkandyq prezıdent Barak Obamanyń Iraktaǵy qaqtyǵysty aıaqtap, ol memleketten áskerin alyp shyqqan qadamy osy marapatqa laıyq dep tabylǵan bolatyn.
Bıylǵy «Beıbitshilikti nyǵaıtqany úshin» syılyǵynyń favorıt-nomınanttary qatarynda Germanıa kansleri Angela Merkel, Kolýmbıa prezıdenti Hýan Manýel Santos jáne AQSH-tyń Ulttyq qaýipsizdik agenttiginiń burynǵy qyzmetkeri Edvard Snoýden bolǵany belgili. Sonymen qatar, atalmysh syılyqqa RF prezıdenti Vladımır Pýtınniń kandıdatýrasyn usynǵandar da bar. Usynýdyń sebebin «halyqaralyq terorızmmen kúresi» dep taratyp jazǵandar da az bolmady. Degenmen, artyq qylamyn dep tyrtyq etken reseılik basshymen salystyrǵanda halqyn soǵystan alshaq, alaýyzdyqtan ári ustaǵan bizdiń Elbasynyń kandıdatýrasyn usyný áldeqaıda obektıvti dep esepteýge negiz bar.
Sóz sońynda, Nobel syılyǵyn alǵan otandasymyz jaıly aıtpaı ketýge bolmaıdy. Biri bilse, biri bilmes, 2005 jyly hımıanyń atom energetıka salasy boıynsha MAGATE uıymy marapattalǵan bolatyn. Ondaǵy 11 adamnyń qatarynda jalǵyz qazaq boldy. Esimi – Dostaı Ramanqulov. Ujym dırektory Muhammed ál-Baradeı 1,3 mln AQSH dollaryn quraıtyn somanyń ózine tıesili 50 paıyzyn Mysyrdyń jetim balalar úıine joldasa, qalǵan 50 paıyzdy laýreattar tolyǵymen isik aýrýymen kúres júrgizýge aýdarǵan bolatyn. Kóptiń mańdaıyna jazylmaǵan syılyqqa ıe bolǵany bir bólek, syı-syıapatyn ıgi iske jumsaǵan otandasymyzdyń áreketi maqtanarlyq, maqtaýǵa turarlyq jáne úlgi alarlyq, talpynarlyq is sanalady.
Nazgúl Nazar
