ORAL. QazAqparat - «Bul ómir bárimizge de máńgilik emes. Men de ketemin. Tek qana taǵy qyrǵyz-qazaq balalaryma bir iz qaldyrǵym keldi. Keıingi urpaqtarym, tilektesterim jaqsy jaǵynan meni eske alǵanda, jaýlarym kúlip, durys joldan taıdyrýǵa umtylady», dep Ábilqaıyr han ósıet etken eken. Bıyl Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy memleket deńgeıinde keńinen atalyp ótilgeni belgili. Qazaq handarynyń ishinde Ábilqaıyr aıryqsha oryn alady. Tipti áli kúnge deıin osynaý iri tulǵa tóńireginde qarama-qaıshy pikirlerdiń tyıylmaýy Ábilqaıyr hanǵa qatysty tarıhshylar men ádebıetshilerdiń bir toqtamǵa kele almaı otyrǵanyn ańǵartady. Sol sebeptibelgili batysqazaqstandyq ǵalym, M.Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jańabek Jaqsyǵalıev QazAqparat tilshisine Ábilqaıyr han týraly oı-tolǵamdaryn bylaısha tarqatyp aıtyp berdi.
Onyń aıtýynsha, HÚİİİ ǵasyrdyń basy - halqymyzdyń azamattyq tarıhyndaǵy qyry men syry kóp asa bir kúrdeli kezeń. Bir rý, bir taıpa hám bir ulys emes, tutas bir ulttyń taǵdyry qyl ústinde turdy. Tarıhı derekterge sensek, Qazaq handyǵynyń arǵy-bergi tarıhynda dál osyndaı halyqaralyq jaǵdaıdyń shıelenisken kezi buryn-sońdy bolǵan emes.

- Endeshe, Jańabek Jańabaıuly, Ábilqaıyr han zamany haqynda ne bilemiz, aldymen soǵan toqtalsańyz?

- Keshegi markstik-lenındik keńes tarıhnamasynda Qazaq dalasyna tolassyz jasalǵan jońǵar joryqtaryna erekshe mán berildi de, patshalyq Reseıdiń júrgizgen astyrtyn ımperıalyq saıasatyna kóp kóńil aýdarylmady. Sondyqtan, tarıhı shyndyqqa jetý jolyndaǵy irgeli izdenister men Otan tarıhyna ulttyq kózqaras qalyptastyrý dáýiri endi ǵana bastaldy.

Baıqaǵan janǵa orys otarshyldyǵynyń tarıhy Ábilqaıyr han zamanynan áldeqashan buryn bastalǵan. Altyn Orda ydyrap, Shyńǵys han irgesin qalaǵan ımperıa qulaǵan kezde, oǵan birneshe ǵasyr baǵynyshty bolǵan orys jurty esin jıdy. Osy kezde túrki tektes halyqtardyń Qyrym, Qazan, Astrahan, Sibir jáne basqa handyqtary quryldy. Reseı memleketi atalǵan handyqtardy birinen soń birin baǵyndyryp, ózine bodan etti. Aqyry mysyqtabandap Uly Dalanyń shetine jaıǵasty. Jaıǵasyp qana qoıǵan joq, basyp kirip, Jaıyq pen Ertis ózenderiniń boıyna áskerı bekinisterin tizbektete salý arqyly saıyn dalany qos búıirinen saqınalap qorshaı bastady. Onyń ústine, patsha ákimshiliginiń qazaq jerine shektes jatqan bashqurttardy, Edil qalmaqtaryn, Jaıyq kazaktaryn, Sibir áskerlerin aıdap salyp, álsin-áli soǵys shyǵarýy Reseımen kórshiles jatqan Kishi júzdiń saıası jaǵdaıyn odan ári shıelenistirdi.

Qazaq handyǵynyń HÚİİİ ǵasyrdyń bas kezindegi saıası jaǵdaıyn Ábilqaıyr hannyń Tevkelevke aıtqanynan-aq anyq baıqaýǵa bolady: «Jyldar boıy qońtaıshymen soǵysyp kelemin, oǵan álim jeter emes... Onyń ústine, Edil qalmaqtary, bashqurttar, Buhara jáne Hıýamen soǵysa bastadyq. Tórt jaǵymyzdan birdeı jaý qorshaýynda qaldyq» (Krasnyı arhıv. 1936. №5/78. S. 197). Naq osy kezeń týraly Sh.Ýálıhanov bylaı dep jazǵan bolatyn: «HÚİİİ ǵasyrdyń alǵashqy shıregi qazaq halqynyń ómirindegi sumdyq aýyr ýaqyt boldy. Jońǵarlar, Edil boıynyń qalmaqtary, Jaıyq kazak orystary men bashqurttar tus-tustan qazaq ulystaryn qyrǵynǵa ushyratty, malyn aıdap áketti, qazaqtardy búkil otbasylarymen tutqyndap aldy» (Valıhanov Ch.Ch. Sobranıe sochınenıı 5-tı tomah. T. 1. - Alma-ata: AN Kaz SSR, 1961.S. 426).

Qysqa aıtqanda, HÚİİİ ǵasyrda ortalyq shyǵysta halyqaralyq saıasattyń negizgi kúshi Reseı ımperıasy edi. İ Petr Úndistan men Qytaı, barsha Shyǵys pen saýda joldaryn ıemdenýdi armandady. Osy maqsatqa jetý úshin Orta Azıa men Qazaqstan jerin ýysynda ustaý kerektigin jaqsy túsindi. Sol maqsatta ózi uıymdastyrǵan Bekovıch-CHerkasskıı, I.D.Býhgols, I.M.Lıharev t.b. basqarǵan áskerı-barlaý ekspedısıalary óte mańyzdy málimetter jınady. Osyndaıda İ Petrdiń: «Qyrǵyz-qaısaq ordasy - búkil Azıa elderiniń qaqpasyn ashatyn kilt» degen áıgili sózi oıǵa oralady.

Osy rette ábden álsiregen Qazaq handyǵyn saıası tuıyqtan shyǵarýdyń ózindik jolyn izdegen Muhammed Qazy bahadúr Ábilqaıyr han qazaq dalasynda bolyp jatqan san alýan qysym men qysastyqtyń artynda Peterbor saraıy turǵanyn suńǵyla saıasatker retinde der kezinde baıqap, eldi saqtap qalý jolynda Reseımen jaqyndasýǵa májbúr boldy.

Bul qadam - 1710 jyldan Kishi júz hany, 1726 jyldan Qazaq jasaǵynyń Bas qolbasshysy hám jońǵarlarǵa qarsy azattyq kúresiniń jurt moıyndaǵan kósemi, strateg ári taktık, saıası tájirıbesi orasan zor Ábilqaıyr hannyń dıplomatıalyq aılasy.

Qazaq jeriniń ár pushpaǵyn ólermendene qorǵaǵan Ábilqaıyr hannyń orys ulyqtaryna: «Jaıyq ózeni keýip qalǵansha, tipti aqyr zaman kelgenshe qazaq halqy bul jerden aıyrylmaıdy. Óıtkeni mundaı jaıly jerdi olar esh jerden tappaıdy» (KRO-İ, 366-b.), - dep shıryǵa til qatýy onyń saıasatynan basqasha astar izdeýge esh múmkindik bermeıdi.

-Al Ábilqaıyr han týraly zertteýshiler ne deıdi?

-Bul tarıhshylar men ǵylymı-kópshiliktiń qalamy eshqashan sýymaǵan taqyryp desek, qatelespeımiz. Bizdińshe, onyń birneshe sebepteri bar. Sonyń negizgi ekeýine ǵana toqtalaıyn: birinshiden, qalaı bolǵanda da Ábilqaıyr han tusynan bastap qazaq-orys qarym-qatynastary ózgeshe baǵytqa burylyp, burynǵyǵa uqsamaıtyn jańa mánge ıe boldy. Sondyqtan uzaq jyldarǵa sozylǵan bodandyq dáýirde onyń júrgizgen saıasatyna erekshe mán berilgeni sondaı, tarıhı zertteýlerde Ábilqaıyr hannyń qoǵamdyq-saıası qyzmeti tek Qazaqstannyń Reseıge qosylýy turǵysynda ǵana saralandy.

Al ekinshi sebebin Ábilqaıyr hannyń biregeı qubylys ekendiginen, ulylyǵy men tarıhı bolmysynyń kúrdeliliginen izdeý kerek. Uly qolbasshylyq dańqyn alty alash ardaq tutqan, ózgege uqsamaıtyn merıtokratıalyq qasıetterimen daralanǵan kóregen saıasatker Ábilqaıyr hannyń tarıhı bolmysyn ǵylymı negizde tolyq júıeleý, zerdeleý jáne saraptaý isi sol zamannan kúni búginge deıin úzilissiz jalǵasyp keledi.

Qazan tóńkerisine deıingi L.Meıer (Meıer L. Kırgızskaıa step Orenbýrgskogo vedomstva. // Materıaly dlá geografıı ı statısıkı Rossıı, sobrannye ofıseramı generalnogo shtaba - SPb., 1865. S. 5), F.Lobysevıch (Lobysevıch F.I. Postýpatelnoe dvıjenıe v Srednúú Azıý ı torgovom ı dıplomatıcheskom otnoshenıı. - SPb., 1900. S. -38-39), M.Krasovskıı (Krasovskıı M. Materıaly geografıı ı statısıkı Rosıı. OblastSıbırskıh kırgızov. Ch. İ-İİİ. - SPB.: Tıpografıı: Transhelá, Vladımırskaıa, №1, Rentgera ı Shneıdera; 1868. S. -58-59) syndy dvorándyq-býrjýazıalyq aǵymdaǵy orys tarıhshylary Ábilqaıyrdy «baqqumar», «mansapqor» dese, ekinshi jaǵynan, osy kezeń týraly eńbekter jazǵan kelesi bir orys tarıhshylary P.I.Rychkov (Rychkov P.I. Istorıa Orenbýrgskaıa (1730-1750). Orenbýrg: Tıpolıtografıa Iv Iv. Efımovskogo -Mırovıskogo. Izdanıe Orenbýrgskogo gýbernskogo Statısıcheskogo Komıteta, 1896. S.5), A.I.Levshın (Levshın A.I. Opısanıe kırgız-kazachıh, ılı kırgız - kaısaskıh, ord ı stepeı. Ch. İ, İİ ı İİİ. SP b., 1832. S.-296-297), N.Popov (Popov N. V.N.Tatıshev ı ego vremá. Epızod ız ıstorıı gosýdarstvennoı, obshestvennoı ı chastnoı jıznı v Rossıı, pervoı polovıny proshedshego stoletıa. - M.: Tıpografıa V.Gracheva, 1861. S. 172), V.N.Vıtevskıı (Vıtevskıı V.N. Neplúev ı Orenbýrgskıı kraı v prejnem ego sostave do 1758 g. - Kazan: Tıpo-Lıtografıa V.M.Klúchnıkova, 1889-1897. T.İ. S.136), A.I.Dobrosmyslov(Dobrosmyslov A.I. Materıaly po ıstorıı Rossıı. T.İİ., - Orenbýrg, 1900. S.-97-98) jáne basqalary hannyń jeke saıasatshylyq qasıetine tań qalǵany sonsha, ony «jeke basynyń asa iri qasıeti bar, aqyldy da aılaly bıleýshi» retinde baǵalaǵan.

1943 jyly shyqqan «Kóne dáýirden bizdiń kezeńimizge deıingi Qaz SSR tarıhy» (Abdykalykova M., Pankratova A. Istorıa Kazahskoı SSR s drevneıshıh vremen do nashıh dneı. - Alma-Ata: Kazagız, 1943.) oqýlyǵynda: «...óz halqyn satqan avantúrıs Ábilqaıyr han óz bıligin saqtap qalý úshin patsha ókimetiniń kómegine súıendi (152-b.). Tek qana óziniń qara basynyń qamyn oılaı otyryp (153-b.), ol patsha ókimetiniń Qazaq dalasyndaǵy halyqqa qarsy saıasatyn júrgizýshi basty tiregine aınaldy» (160-b.), - dep esh dálelsiz baılam jasalýy bylaı tursyn, Ábilqaıyrdyń jeke basyna adamnyń jany túrshigetin negizsiz aıyptar taǵyldy.

Birqatar tarıhshylarymyz osyndaı birjaqtylyqtyń shylaýynda ketip, qaıtkende de qazaq dalasyn otarlaýdy aldyna maqsat etip qoıǵan Reseı ımperıasy Orynbor ákimshiliginiń ekpinin tejep, meılinshe qarsy turǵan Ábilqaıyr hannyń jankeshti kúresin esepke almaı, nazardan tys qaldyrýǵa tyrysty. Talaı tarıhshy qazaq halqyn «qasiretke dýshar etken opasyz» Ábilqaıyrdyń «kemshilikterin» tabýǵa beıim turdy.

Bertinirek tarıhshylar jaýlyq týraly pikirdi shektedi de, Reseıge qosylýdyń «obektıvti progrestik saldary» jóninde kóbirek aıta bastady. Aqyrynda tarıhshylar Ábilqaıyr qazaq halqynyń múddesin obektıvti túrde bildirip qana qoıǵan joq, ol qıadaǵyny boljaı biletin dana bıleýshi, alashtyń ıgiligi men múddesiniń qamqorshysy retinde sanaly túrde sheshýshi qadamǵa bardy degen tujyrym jasaldy.

El táýelsizdigimen birge ábilqaıyrtanýdaǵy jańa izdenisterdiń qataryna K.Esmaǵambatov, I.Erofeeva, Á.Muqtar, S.Máshimbaev, J.Qasymbaev, S.Ótenıazov, B.Násenov t.b. tarıhshylardyń súbeli eńbekteri qosyldy. Tarıhshy Irına Erofeevanyń monografıasy - Ábilqaıyr syndy kórnekti memleket qaıratkeriniń shynaıy bolmysyn tanytýǵa arnalǵan alǵashqy ǵylymı zertteýlerdiń biri.

Akademık Manash Qozybaev atalǵan eńbektiń «ımperıalyq ıdeologıa sarynyn keńinen ýaǵyzdaıtynyn» aıtqan edi, sóıtse de, bul zertteýinde avtor áıgili qazaq hanynyń ómiri men qyzmetiniń sonshalyqty san qyrly ári zor mándi bolǵanyn dáleldeýge tyrysady. Ásirese, ol: «Ábilqaıyr ómiri men qyzmeti týraly tarıhnama onyń óte bedeldi zamandasy hám jaýy jazǵan jazbalardyń yqpalymen óreskel burmalanyp, hannyń shynaıy tulǵasy men bolmysyn anyqtaýǵa kedergi bolyp keldi» (Erofeeva I.V. Han Abýlhaır polkovodes, pravıtel ı polıtık. - Almaty: Sanat, 1999. S.8) - dep, tyń oıdy alǵa tartty. Bul jerdegi Ábilqaıyrdyń jaýy - Orynbor general-gýbernatory Ivan Neplúev. Erofeeva kóptegen zertteýshilerdiń osy «Neplúevtiń Ábilqaıyr bedeliniń qazaq arasynda tómen ekendigi, hannyń bılik qumarlyǵy men qımyldarynyń kereǵarlyǵy, orys bodandyǵyn jeke basyn ǵana oılap qabyldaǵany týraly jalǵan tezısterin tikeleı kóshirip alyp», qaıtalaýmen kele jatqanyn ádil túrde atap ótti. Shynynda da, I.I.Neplúevtiń Ábilqaıyrǵa bergen, jalpy alǵanda, birjaqty baǵasy keıingi orys tarıhshylaryna silteme jasar myqty bir derek bolǵany ras edi. Bul, aıta ketý kerek, kezinde Kenesaryny birjaqty baǵalaýǵa yqpal etken Shoqan jazbalaryndaǵy tujyrymǵa meılinshe uqsas bolatyn.

Áli de bolsa Ábilqaıyrdyń kúrdeli tulǵasy tolyq zertteldi dep aıtý qıyn. Kishi júz hany týraly kóptegen máseleler túbegeıli, baıypty zertteýdi talap etedi. Ábilqaıyrtanýdaǵy ózekti máselelerdi zertteýdi ǵalymdar, shyn máninde, endi ǵana qolǵa ala bastady.

- Sonda Ábilqaıyr han jaıly teris pikir qalaı qalyptasty dep oılaısyz?

- Sóz joq, Ábilqaıyr han - Ordabasy quryltaıynda qazaqtyń ıgi-jaqsylary biraýyzdan aq boz atqa otyrǵyzǵan Bas qolbasshy, Bulanty men Ańyraqaı shaıqastaryndaǵy jeńistiń negizgi uıymdastyrýshysy jáne dem berýshisi. Djon Kestldiń sózinshe, «zor densaýlyq pen qaırat-kúsh ıesi, sadaq tartýǵa kelgende shynymen-aq búkil ultta oǵan teń keletin kisi joq» (Kestl Djon. 1736 jyly Kishi júz hany Ábilqaıyrǵa baryp qaıtqan sapar týraly. -Almaty: Atamura, 1996. 82-bet). Al geolog Moldıar Serikbaevtyń deregine saı, qazaq dalasynda Ábilqaıyr han atymen tyǵyz baılanysty jer-sý attarynyń kóptep kezdesetindigi sondaı, qazaq handary men batyrlarynyń arasynda eshkim onymen shendese almaıdy (Moldıar Serikbaev. Ábilqaıyr hanǵa qatysty jer-sý attary óte kóp // Ańyz adam. - Almaty, 2012, №2(38). 47-b.). Munyń bári onyń sanaýly ǵumyry elin-jerin qorǵaý úshin joryqta, at ústinde ótkendiginen syr shertedi. Buǵan eshkimniń talasy joq.

Osyndaı dańqty tulǵanyń Ańyraqaı shaıqasynan keıingi qımyl-qareketi haqynda otandyq tarıh ǵylymynda M.Tynyshbaevtyń jazbasy negizinde teris pikir qalyptasqan. Biraq onyń eshqandaı tarıhı derekpen dáıektelmegenin basa kórsetemiz. Ańyraqaı jeńisinen soń ólgen Bolat hannyń ornyna «Ábilmámbettiń bas handyqqa saılanýy» jaıly óz pikirin bildire kele tarıhshy bylaı deıdi: «Úmitker úsheý edi. Birinshisi - barlyq qazaq áskerine qolbasshylyq jasaǵan jáne tamasha jeńisterge jetken Kishi júz hany Ábilqaıyr; ekinshisi - Bolattyń inisi Shahmuhammed (Sámeke), túrki-monǵol memleketterindegi dástúr ǵuryp boıynsha patshalyq etýshi áýlettiń ishindegi eń úlkeni taqqa otyrýǵa tıisti, demek, Sámeke negizgi úmitker; úshinshisi - Bolattyń uly jas Ábilmámbet. Bolattan keıin, mine, osy Ábilmámbet úsh júzdiń hany ataldy. Shamasy, han saılaýshylardyń sál kópshiligi (deni bolmasa da) osy Ábilmámbetke daýys bergen. Árıne, mundaı kemsitýge meılinshe namysqoı, kekse han Ábilqaıyr shydaı almaǵan; mundaı saılaýǵa Ábilmámbettiń ákesiniń inisi Sámeke de rıza bola almaıdy. Sondyqtan da Ábilqaıyr ketkennen keıin ile-shala Sámeke de óz qaraýyndaǵylarmen maıdandy tastap shyǵady» (Tynyshpaev M. Istorıa kazahskogo naroda. - Alma-Ata: Qazaq ýnıversıteti, 1993. 197-b.). Osy pikirden shyǵa kele avtor, Kishi júz hanynyń Reseıge elshi jiberýin qazaq handarynyń arasyndaǵy bılikke talaspen baılanystyrady.

Alaıda, qazirgi Otan tarıhy ǵylymy damýy turǵysynan qarasaq, qazaq tarıhshysynyń bul tujyrymy kúmán týdyrady. Óıtkeni, Ábilmámbet 1730 jyly Ańyraqaı shaıqasynan keıingi ýaqytta sultan dárejesinde bolǵan. Ol 1739 jyly, ataqty shaıqastan birneshe jyl ótkennen keıin ǵana han saılanǵan. A.Tevkelev 1732 jylǵy 5 qańtarda Syrtqy ister alqasyna jazǵan habarlamasynda bylaı deıdi: «Olardyń Sámeke, Kúshik degen handary Baraq, Ábilmámbet degen eki sultany bar» (RISSM, 122 q., 122/1 t., 1733, 4 is, 13p.). Dvorándyq-býrjýazıalyq orys tarıhnamasynyń iri ókilderiniń biri P.Rychkov onyń han bolyp taǵaıyndalǵan ýaqyty 1739 jyl dep anyqtasa, 1740 jyly knáz Ýrýsovpen bolǵan suhbatta Jánibek batyr Ábilmámbetti Túrkistanda 1739 jyly han saılaǵandaryn, ony súıegen arǵyn-altaı, kereı-ýaq sıaqty myqty rýlar ekenin málimdedi (KRO-İ, 148-b.). Keltirilgen tarıhı derekter jáne basqa da kóptegen málimetter Ábilmámbettiń Ańyraqaı shaıqasynan keıin han bolyp saılanǵandyǵy jónindegi M.Tynyshbaev tujyrymyn joqqa shyǵarady. Óıtkeni ol, dál osy renishten keıin Ábilqaıyr Reseıge elshi jiberdi degen pikirde boldy (Tynyshpaev M. Kórsetilgen eńbek.198-b.).

Bir nazar aýdararlyq nárse, M.Tynyshbaev tujyrymynyń tarıhı ádebıette aına-qatesiz shyndyq retinde ornyqqany sondaı, jalpy bilim beretin orta mektepterdegi Qazaqstan tarıhy oqýlyqtarynda (Tóleýbaev Á., Qasymbaev J., Qoıgeldıev M., t.b. Qazaqstan tarıhy. 10-synyp. - Almaty: «Mektep» baspasy, 2006. 189-b.) qazaq handarynyń bılikke talasyn kórsetetin Sastóbe (Saıramǵa jaqyn) quryltaıynyń engizilýi eshqandaı syn kótermeıdi. Bul jas jetkinshekterdiń ulttyq tarıhı sanasyn qalyptastyrýǵa teris áser etip jatqany aıtpasa da túsinikti. Tarıhta áli basy tolyq ashylyp, túbegeıli tıanaqtalmaǵan, ǵylymı negizde júıelenip úlgermegen dúnıelerdi mektep oqýlyqtaryna engizip jiberý - tym asyǵystyq pen salǵyrttyǵymyzdyń belgisi.

Al qytaı derekteri Ábilqaıyr hannyń soltústik-batysqa ketkenin jazǵanymen, óz ornyna baýyry Bulqaıyr sultandy 70 myń sarbazben qaldyrǵanyn jáne Bulqaıyr sultan Shý jáne Talas mekenderindegi jońǵarlardy talqandady degen málimetter beredi (Kıtaıskıe dokýmenty ı materıaly po ıstorıı Vostochnogo Týrkestana, Sredneı Azıı ı Kazahstana HİÚ-HİH vv. - S.63-64).

Ańyraqaı shaıqasynan keıin aǵa han saılaý týraly quryltaıdyń ótkenin aıǵaqtaıtyn málimettiń bolmaýy, joǵarydaǵy aıtylyp júrgen áńgimeniń jaı, ásheıin dolbar ekenin ańǵartqandaı. Eger de han saılaý rásimi ejelgi dástúr boıynsha ótkizilip, uly han aq kıizge kóterilip, ulyqtalar bolsa, Ábilqaıyr han kandıdatýrasynyń ózge úmitkerlerden shoqtyǵynyń bıik ekenin jáne onyń esh balamasyz «ótip» ketetinin jaqsy uqqan Jádik áýletiniń sultandary qasaqana bul saılaýdy boldyrtpaǵan sekildi. Mundaı pikirler bizden de buryn aıtylǵanyn oqyrmannyń esine salamyz (Ábish Kekilbaıuly. Shandoz. - Almaty: «Arys» baspasy, 2004. 74-b.).

- Bir ǵajaby, qazirgi qoǵam hám Otan tarıhy ǵylymy sol bir tarıhı kezeńde áskerı-saıası belsendiligimen ózge tórelerden oq boıy ozyq shyqqan Ábilqaıyrdy aǵa han retinde biraýyzdan moıyndamasa da, shyndyǵynda sol zamannan bizge jetken tarıhı derekter onyń bas han bolǵandyǵyn joqqa shyǵarmaıdy. Bul sózimizdi dáleldeıtin derekter jetkilikti.

Elimizdegi memleket quraýshy ult - qazaq halqynyń sany artqan saıyn qoǵam, ásirese, jas urpaq tarapynan bul suraq kún tártibine san márte qoıylyp, oǵan shynaıy jaýap izdeý áli san márte talqydan óteri jáne kóterilgen máseleniń obektıvtiligine qoǵamdyq suranystyń óse bereri anyq.

Búginde Ábilqaıyr han saıasatynan kinárat izdeýshiler naq osy tóńirekti shıyrlap júr. Orys otarshyldyǵynyń barlyq zardaptaryn Ábilqaıyr hannyń moınyna ile salý, ony basty kúnáhar sanaý tarıhı shyndyqqa qanjar suǵýmen birdeı.

Respýblıka boıynsha kólemdi taralymmen taraıtyn tarıhı-tanymdyq «Ańyz adam» jýrnalynyń Ábilqaıyr hanǵa arnalǵan sanyndaǵy (Ábilqaıyr han (1693-1748) //Ańyz adam. - Almaty, 2012, №2(38) qazaq tarıhshylarynyń ol týraly aıtqan aıqysh-uıqysh pikirleri, ǵalamtordaǵy 4 bólimnen turatyn Ábilqaıyr han týraly derekti fılmdegi (Qarańyz: Ábilqaıyr han - 1 bólim // https://www.youtube.com/watch?v=HJFx-l1-AOA; Ábilqaıyr han - 2 bólim // https://www.youtube.com/watch?v=7BeNRzz7KQY ; Ábilqaıyr han - 3 bólim //https://www.youtube.com/watch?v=KeAlwtRcx3g;  Ábilqaıyr han - 4 bólim // https://www.youtube.com/watch?v=uYpClAViDnw) taǵy sondaı bir-birine qarama-qaıshy kózqarastar men ǵalamtor saıttaryndaǵy Ábilqaıyr hanǵa qatysty maqalalardan (Jaqsyǵalıev Jańabek. «...Kishi júzdi naıza berde, jaýǵa qoı» // http://old.abai.kz/node/12833; Qojyrbaıuly Muhambetkárim. Ábilqaıyr han «satqyn» emes. Ol - qazaqtyń «Aǵa hany» // http://old.qamshy.kz/?p=22472) keıingi toqtamaıtyn tolassyz talas-tartystar aıtýly tulǵaǵa degen ortaq ulttyq pikirdiń áli kúnge deıin qalyptaspaǵanyn kórsetedi. Bul - bizdiń sanamyzdyń otarshyldar jazǵan tarıhtan, sol kezde qalyptasqan pikirlerden áli de arylmaǵandyǵynyń kórinisi, sondaı-aq, ókinishke qaraı, bul jerde traıbalızmniń salqyny da bar.

- Mysalǵa kóp keltirilip júrgen Ábilqaıyr hannyń haty jóninde ne aıtar edińiz?

- Shyn máninde orys otarshyldyǵynyń Ábilqaıyr hannyń hatyna deıin bastalyp ketkendigin alǵa tartqan sanaýly kásibı tarıhshylardyń salmaqty paıymyn eseptemegende, jalpy qoǵamdyq hám ulttyq sana muny tereń túsinip, jan-jaqty saralaıtyndaı joǵary deńgeıge áli kóterile qoıǵan joq. Al Ábilqaıyr han saıasaty haqynda aıtylar aqıqat, bizdińshe naq osy jerden bastalý kerek. Bir qyzyǵy, postkeńestik keńistikten tys elderdiń ǵalymdary Alan Bodjer (Anglıa), Marta Brıll Olkott (AQSH), Baımyrza Haııt (Túrkıa), t.b. qazaq hanyna áldeqashan ádil tarıhı baǵasyn berip úlgerdi (Esmaǵambetov K.L. Qazaqtar shetel ádebıetinde. - Almaty: Atamura-Qazaqstan, 1994. 82-83bb, 89-b.; Laýmýlın M.T. Qazaqtar jáne Reseı ımperıasy. // Qazaq. - Almty: Bilim, 1994.76-b.).

Ábilqaıyr hannyń atyshýly hatynyń durys aýdarmasyn belgili tarıhshy Amantaı Isın baspasózde jarıalady (Isın A. Ábilqaıyr hannyń hatyn qalaı oqyǵan durys? // Abaı. 2001. №2. 41-44-bb.). Muny kóziqaraqty oqyrman jaqsy biledi. Sondyqtan ol hattyń mátinin qaıtalap berýdiń qajeti shamaly.

Hattyń túpnusqasy oqylǵanǵa deıin onyń mazmuny týraly halyq arasynda da, qazaq qoǵamynda da pikir san-saqqa júgirdi. Áıgili hatty arnaıy oqyǵan tarıhshy-mamannyń aıtýynsha, qate aýdarylǵan, ózgertilgen nemese aýdarylmaǵan sózderden tys resmı aýdarma salqynyn tıgizgen, hattyń ózinde joq, belgili saıası maqsat úshin qosyp jibergen sózderdi tabýǵa da bolady. Osylaısha hattyń birneshe jerden ózgeriske ushyraǵany anyqtaldy.

Ábilqaıyr hatynyń durys aýdarmasyn jasaǵan ǵalymnyń pikirinshe, «Ábilqaıyr han - Reseıge bodan bolý ıdeıasyn usynýshy emes, qalyptasqan tarıhı jaǵdaıdan óz halqyna tıimdi jol izdeýshi ǵana. Ol májbúr boldy. Zamanynda «kishi zalal» bolatyndaı durys jol taba bildi. Basqa jol eldiń bólshektenýine, soltústik bólikterinen aıyrylýyna aparar edi. Basqa el kósemderine qaraǵanda, Ábilqaıyr Reseı patshalyǵy týraly mol maǵlumat bildi... Han ózge saıasat ustansa, bálkim, qazaq jeri orny tolmas bólshektenýge túser me edi... Sheber saıasattyń bastamasyn Ábilqaıyr han salyp ketkenin moıyndaý kerek. Ábilmámbet han men Abylaı han Ábilqaıyr han saıasatynyń jańǵyrtpasyn jasap, halyqqa tóngen Reseı qaýpinen aryltty, alyp patshalyqpen til tabysyp, dostyq ornatyp, negizgi jer ıelikterin saqtap qaldy...» (A.Isın. Ábilqaıyr hannyń hattarynda artyq jalbaryný, quldana sóıleý baıqalmaıdy. // Ańyz adam. - Almaty, 2012, №2(38). 19-b.). Iá, basqasyn aıtpaǵanda Ábilqaıyrdyń úlken balasy Nuralymen jasty kóregen hanymyz Abylaıdyń ózi Ábilqaıyrdyń uly han ekenin moıyndap ketken bolatyn. Muny Máskeý muraǵatynyń derekteri dáleldeıdi. 1767 jyly 14 jeltoqsanda Omby ákimshiligine joldaǵan Abylaıdyń hatyndaǵy (RISM. 122q., 122/2 t., 1766-1769, 18 is, 189 p.) qazaqtyń bas handarynyń tiziminde Ábilqaıyr hannyń aıtylýy kezdeısoq emes.

Taǵy bir nazar aýdararlyq nárse, sońǵy jyldardaǵy reseılik ǵalymdardyń eńbekteri, Ábilqaıyr handy Reseı bodandyǵyna qabyldaý kezinde Reseı memleketiniń kóshpeli halyqtar men memleketterdiń ózara qatynasynyń burynǵy dástúrlerimen qatar jańa ımperıalyq quqyqtyq tájirıbelerdiń de qoldanǵandyǵyn kórsetedi.

Osy tájdestirý nátıjesinde qazaqtardyń Reseı ımperıasy quramynda bolǵan alǵashqy kezeńindegi dárejesi asa aıqyn bolmaı, aqyrynda bul Reseı ákimshiligi men qazaq bıleýshileriniń qatynastarynyń shıelenisýine alyp keldi (Pochekaev R.Iý. Ýkaz ımperatrısy Anny ı prısága hana Abýlhaıra 1731g.:mejdý starınnymı tradısámı ı novym ımperskım zakonodatelstvom. // Otan tarıhy. - Almaty, 2014, №3(67). 5-15bb.).

Sondaı-aq, Ábilqaıyr hannan keıin Reseıge ant bergen qazaqtyń han-sultandarynyń bárin, kezinde Qoıshyǵara Salǵarauly aıtqandaı, satqyn deı almasymyz taǵy belgili.

- Tobyqtaı túıin jasasaq, qalaı bolǵanda da Ábilqaıyr han Reseıdiń qulaqkesti quly bolǵan joq. Ol óle-ólgenshe derbestigin saqtap, óz saıasatyn júrgizdi.

- Ábilqaıyr han tulǵasy tóńiregindegi «seńniń qozǵalmaı jatýynyń» taǵy bir syry orys otarshyldyǵynyń saıasatyn áshkereleıtin qujattardyń ulttyq múdde turǵysynan tolyq taldaýǵa alynbaýyna baılanysty ma degen de oı keledi. Orys otarshyldyǵy - áli qaýzalmaı jatqan taqyryp. Otan tarıhy ǵylymyndaǵy dekolonızasıa (otarshyldyqtan arylý) saıasaty túpkilikti aıaqtalǵan joq. Onyń ýaqyty keledi.

Demek, Ábilqaıyr han saıasatyn orys otarshyldyǵynyń birtutas tizbeginde qarastyrǵan abzal. Tek sonda ǵana Ábilqaıyr han tulǵasyna beriler ádil baǵaǵa súrleý salynary haq.

Keıingi urpaq Ábilqaıyr hannyń: «Men halqym úshin qyzmet etýge ár ýaqytta daıynmyn, kerek bolsa jeke basymdy qurbandyqqa shalýǵa da barmyn. Sizderdi eldiń erkindigi men tynyshtyǵy úshin birlikke shaqyramyn», dep aıtyp ketkenin esh ýaqytta umytpaýy tıis.

Derekkóz: QazAqparat