Kezekti Qazaqstan dintanýshylarynyń besinshi forýmy óz deńgeıinde ótti ǵoı degen oı túıdim. Sebebi, byltyrǵy qozǵalǵan máselelerdiń barlyǵy bolmasa da iske asyrylǵany jáne sol úshin biraz jumys atqarylǵany da kórinip tur. Degenmen de, áli de din salasy boıynsha jetildiriletin máselelerde joq emes. Forýmda sóz alǵan baıandamashylardyń deni osy jetilmeı jatqan máseleler boıynsha oı qozǵap, onyń iske asyrylýy týraly óz usynystaryn aıtsa, birde din problemalarynyń aldyn alý isterin odan ári damytý úshin syndar da aıtylyp jatty. Ásirese, baıandamashy belgili dintanýshy-tarıhshy Z. Jandarbektiń dinı basqarma qyzmetkerlerine aıtylǵan syndarynyń keıbir tustarymen kelisýge bolady. Ǵalymnyń aıtýynsha dinı basqarma mamandaryna tek teologıalyq bilimderin ǵana emes, sonymen birge, qoǵamdyq-saıası bilimderin jetildirý mindetti. Olaı bolmaǵan kúnde ımamdar dinı ekstremızmge qarsy turý bylaı tursyn, olardyń yqpalyna túsip, soıylyn soǵýǵa beıim turady. Sonyń saldarynan elimizde salafızm baǵytyn ustanýshylardyń sany kúnnen-kúnge artyp barady eken. Bunyń sebebi de joq emes. Rasynda, keıingi kezderi jastar arasynda salafılik tendensıa artyp bara jatqany da jasyryn emes ekeni zerttep júrgen mamanǵa bul aıqyn. Bul jerde dinı basqarma mamandaryn túbegeıli jaman dep aıtýdan aýlaqpyz. Tek munda sheshilmegen birneshe máseleler bar. Birinshiden elimizde shet elde bilim alǵan din mamandaryn qaıta daıarlaýdan ótkizetin beıimdeý ortalyqtary joq bolǵandyqtan bul olqylyqtardyń ornyn basqa uıymdar óz dinı tanymdary arqyly toltyryp otyrǵany belgili. Ekinshiden ekstremıstik toptardyń túrli (saıası-áleýmettik jáne psıhologıalyq) qyspaqtar kórsetýiniń nátıjesinde óz maqsattaryn dinı basqarma arqyly iske asyrýǵa tyrysýda. Osydan-aq baǵamdaýǵa bolatyn shyǵar kimniń utylyp, kim utyp otyrǵanyn.
Sonymen qosa, belgili dintanýshy ǵalym A. Ábdirásilqyzynyń qoǵamda daýǵa aınalǵan hıjap máselesi men A.Iasaýı babamyzdyń ilimine ásirese ońtústik óńirinde keri pikirlerdiń qalyptasýyna baılanysty keńinen toqtalýy myna jáılardy ańǵartady. Áýeli dástúrli dinı tanymdyq túsinikterdi joıý úshin jasalynyp jatqan múddeli toptardyń keri áreketteri ekeni málim. Biraq, biz úshin basty problema bul emes. Eń bastysy tek dinniń formalyq jaǵyn basa aıtyp, onyń máni men mazmunyna tereń boılaı almaýymyzdan, kelesi másele din ǵalymdary men mamandardyń dinı qundylyqtardy jalqy túrde emes, jalpy túrde nasıhattaýynda jatyr. Qazirgi ýaqytta osy sanadan oryn alǵan jaǵymsyz aqparttardan qutylý úshin biz jalpydan jalqyǵa (ındýksıadan dedýksıaǵa) ótýimiz kerek dep oılaımyn. Bul ýaqyt talaby.
Osy tusta ǵalym-professor A.P.Abýov aǵamyzdyń: «Iasaýı qazaq sanasynan óshetin bolsa, onda ımamdar da, múftıat ta, Qazaqstan da joq bolatynyń umytpańdar!»,-degen oıy ulttyq rýhymyzǵa qýat, shabytymyzǵa qanat beretin sóz boldy. Eger elimizdiń bolashaǵy jarqyn bolsyn desek, ótkenimizdi umyttyrýǵa emes, jańǵyrtyp odan ári damytýǵa is qylaıyq.
Forýmda ár oblystan kelgen basqarma basshylary, ǵalymdar men mamandardyń jasaǵan baıandamalarynda árkim óz óńirlerinde jaqsy ister atqaryp jatqandarymen bólisti. Bir oblys túrli sahnalyq qoıylymdar ázirlep halyqqa tartý jasasa, bireýleri beıne rolıktermen kóp serıaly fılmder shyǵarypty. Bul óte jaqsy quptarlyq ári damytatyn úrdis. Biraq, bul sahnalyq qoıylymda, fılmderde dinı ekstremızmniń aldyn alýdaǵy basty atqarylǵan is dep ǵana emes, dinı saýattylyqty arttýdyń qosymsha quraly retinde qaraýymyz kerek sekildi. Osy oraıda, ár óńirlerden kelgen mamandardyń oılary men pikirlerin jınaqtap, zerttep ári taldaı otyryp dinı ekstremızmmen kúresýde din isteri komıteti ortaq bir ǵylymı júıe jasap usynsa durys bolady dep oılaımyn. Sonymen qosa, elimizdegi aımaqtardyń bir birine uqsamaıtyn ár-túrli deńgeıdegi erekshelikterin de eskerý kerek.
Memleketimizdiń basty baılyǵy adam resýrsy bolǵandyqtan ári adam jeke - ındıvıd. Ókinishke oraı, keıde adamnyń osy tulǵalyq qasıetteri eskerilmeı ketetin tustary da joq emes. Máselen, bizdiń elde dástúrli emes dinı qozǵalystar men keri dinı aǵymdardyń jeteginde ketken azamattardy arashalap alyp, qalypty ómirge beıimdeýden buryn ony qaralaý basym túsip jatady. Qandaı jaǵdaı bolsa da ol adam memleketimizdiń azamaty, baılyǵy ony syrtqy ıterip tastaı almaımyz. Al, ol azamatty qalypty ómirge beıimdeý ár mamannyń mindeti dep bilemin. Osy ekstremıstik dinı toptardyń aldaýyna túsip, olardyń jandy qýyrshaǵyna aınalǵan adamdy qalypty jaǵdaıǵa keltirý tek dintanýshy teologtyń ǵana qolynan keletin is emes ári mundaı azamattardy tek dinı ýaǵyz aıtyp qalypty jaǵdaıǵa túsirý jetkiliksiz tipti keıbir jaǵdaılarda múmkin de emes. Sebebi mundaı ekstremıstik toptar óz qurbandaryn ekizjúzdilikke beıimdep tárbıeleıdi. Óziniń álsizdigin sezingen jaǵdaıda memleketti moıyndaı salady bolmasa, zańǵa qarsy áreket jasamaımyn degen aldaýlarmen óz áreketin jasyryn túrde iske asyra berýi de múmkin. Ony biz osynsha ýaqyttaǵy jınaqtaǵan tájirıbemizden bilemiz. Olarǵa túrli deńgeıde gıpnozdar jasaý arqyly onyń sanasyn túrli psıhologıalyq ádistermen janshyp, óz erkine aıyryp, qoǵamda óz maqsattaryn iske asyrýǵa paıdalanady. Bul burys baǵytta júrgen azamatty tolyq qalypty jaǵdaıǵa tústi dep aıtý erterek. Keri dinı aǵymdardyń jeteginde júrgen azamatty túbegeıli qalypty ómir súrý jaǵdaıyna beıimde úshin psıhologtar men psıhoterapevtardyń da kómegine júginý kerek. Nemese dintanýshy-teolog mamandarǵa qosymsha psıhologıalyq bilimderin jetildirý joldaryn qarastyrýda búgingi zaman talaby dep oılaımyn.
Tóraǵanyń: «Biz zaıyrly memleketpiz sondyqtan bizdiń elimizde bir dindi basa nasıhattamaýymyz kerek»,- degen sózi qýattaı otyra qoǵamdaǵy din qubylysyna jan-jaqty zertteýler jasap, halqymyzdyń dinı saýattylyǵyn arttyryp jáne jastarymyzdy qoǵamda tulǵa retinde qalyptastyrý maqsatynda aıanbaı eńbek eteıik.
Al, jyl saıyn óttin dintanýshylar forýmy elimizdegi sheshimin tappaı júrgen dinı máselerdi kóterip, talqylaıtyn ǵylymı bas qosýdyń ordasyna aınalsa eken degen tilegim bar.
Tańjaryq Turǵanqulov
dintanýshy
