Qazaqtyń úshinshi ǵaryshkeri túpsiz aspan tuńǵıyǵyna samǵaıtyny belgili bolǵan sátte alash jurty alaqaılap qýanǵan. Uzaq kútken qýanyshty kúndi kórý baqyty qazaq halqyna 2015 jyldyń qyrkúıeginde buıyrdy. 2 qyrkúıekte  Halyqaralyq ǵarysh stansasyna sapar shekken ǵaryshker Aıdyn Aıymbetov 12 qyrkúıek kúni Jerge qaıtyp oraldy. Búkil eldiń kútkeni de osy kún bolatyn. Alashtyń Aıdyny óz mindetin tabysty aıaqtap, týǵan topyraqqa tabany qaıta tıgeni de umytylmas kún. El maqtanyshyna aınalǵan azamattyń aq jaýlyqty anasy úshin bul sapar múldem bólek sezim, bólek dúnıe edi. Bul sezimdi sózben sýrettep jetkizý Jumagúl apaı úshin asa qıyn. Asyl ana Jumagúl Aıymbetovanyń áserli áńgimesin tolqymaı otyryp tyńdaý múmkin emes. Aq dastarqan basynda órbigen ana mahabbaty, balalyqtyń bal dámi týraly tartymdy áńgime arqyly ǵaryshkerdiń bala kúnine, onyń tuńǵıyq álemine  biz de sapar shekkendeı boldyq.

Aıdyn ǵaryshqa ushady degen aqjoltaı jańalyqty estip, el qýanǵan sátten bastap Jumagúl apaımen habarlasyp, áńgimelesýge tyrysqan edik. Biraq bul múmkin bolmady. Óıtkeni Aıdynnyń otbasy, týǵan-týystary áýeli Almatyda, sodan keıin týǵan aýyldary Taldyqorǵannan 272 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Qarabulaqta qudaıy tamaq berip, osydan 8 jyl buryn qaıtys bolǵan otaǵasy Aqan Aıymbetovtiń beıitine baryp, quran oqytty. Onyń ústine, Jumagúl apaı Aıdyn aman-esen Jerge qonǵansha suhbat berýden bas tartqan. Biz de ana júregindegi qatar kelgen qýanysh pen ýaıymdy jaqsy túsindik. Sóıtip, qazaq ulynyń sapary sátti aıaqtalýyn taǵatsyzdana tostyq. Al súıikti uly týǵan  Otanymen qaıta qaýyshqan sátte Jumagúl apaıdyń shańyraǵynda qonaqta bolyp, alǵashqylardyń biri bolyp ardaqty ananyń júrek terbegen áńgimesin tyńdap qaıttyq.

Baýyr eti – balasyn ǵaryshqa attandyrýdyń qanshalyqty qıyn ekendigin ekiniń biri uǵyna bermeıtini haq. Al Jumagúl apaı bul sezimniń qandaı bolatynyn jaqsy biledi. Asyl ana balasynyń kókke kóterilgen sátinen bastap, Jerge oralǵanynsha kúnin kúlkisiz, túnin uıqysyz ótkizdi. «Ananyń kóńili balada» degen sózdi qazaq tegin aıtpasa kerek. Qazir de sonaý Máskeýdegi ǵaryshker ulynyń hal-jaǵdaıyn oılap júr. Aıdynnyń Jerge qonǵannan keıin: «Aıaǵym jerge tıdi. Jýsannyń ıisi maǵan kúsh berdi. Endi ári qaraı jumys isteýge daıynmyn», – degen sózin Jumagúl apaı maqtanyshpen eske alýda. 

Bıikke jetelegen bala arman

Ǵaryshkerdiń anasymen áńgimemizdiń álqıssasy Aıdyn Aıymbetovtiń balalyq shaǵynan bastaldy. Rasynda, búgingi 43 jastaǵy qazaq ǵaryshkeriniń balalyq arman-qıaly qaı qıyrlarǵa jeteledi eken?

– Jumagúl apaı, Aıdyn bala kezinde qandaı boldy? Bala kúninde onyń ǵaryshqa degen qyzyǵýshylyǵyn baıqaı aldyńyzdar ma?

– Kishkentaı kezinde ol da barlyq balalar sekildi ósti. 1970 jyly úlken ulymyz Aıdar, 1972 jyly Aıdyn dúnıege keldi. Ekeýi qatar júrip, er jetti. Ákesi ekeýi talasyp qalmasyn dep, únemi birdeı oıynshyqtar satyp áperetin. Biraq ekeýi eshqashan ózge balalar sekildi jaǵa jyrtysqan emes. Kishkentaı kezderinen óte tatý, baýyrmal boldy. Balabaqshaǵa da birge bardy. Qazirgi Ońtústik Qazaqstan oblysy, Túlkibas aýdany, Qulan selosynda alǵash mektep tabaldyryǵyn attady. Óıtkeni sol kezde joldasymnyń jumys babymen Shymkentke qonys aýdarǵanbyz. Aıdynnyń tili shyǵyp, sóıleı bastaǵannan ákesi: «Balam, úlkenderdiń aıtqanyn tyńdaý kerek. Aıdar senen úlken. Sondyqtan ony da tyńda», – dep úıretetin. Sodan beri ol Aıdardyń jeteginde júrip erjetti. Ekeýi sabaqqa birge barady, úıge birge qaıtady. Biz ákesi ekeýmiz jumystamyz. Ózderi sabaqtan kelgen soń úıde tamaqtanyp, sabaqtaryn da ózderi daıyndaıtyn. Ekeýi de sabaqty óte jaqsy oqydy. Ol kezde qazaq mektebi degen óte az bolatyn. Sondyqtan eki ulymyz da orys mektebine bardy. 1981 jyly aýylda atamyz qaıtys boldy, apamyz jalǵyz qalǵan soń, biz Shymkentten óz aýylymyz Qarabulaqqa kóship keldik. Qarabulaqtaǵy mektepte 3 jyldaı oqydy. 1985 jyly Taldyqorǵanǵa kóship baryp, mektepti sonda bitirdi.

Aıdyn bala kezinen bıiktikke qumar bolatyn. Bıik aǵash bolsyn, úı bolsyn tóbesine órmelep shyǵyp alatyn edi. Bir jyldary Aqan (Aıdynnyń ákesi – red.) bir ýchılıshede dırektor boldy. Sol ýchılıshe jataqhanasynyń aldynda úlken, bıikteý qol jýǵysh bolǵan. Bir kúni Aıdyn sonyń tóbesine órmelep shyǵyp, bıikten qulap ketken. Aıdar úıge qolynan jetektep alyp keldi. Betiniń bári qan. Qol jýǵysh ústine qulap ketken eken. Taǵy bir osyndaı oqıǵasy esimde qalypty. Qarabulaqta joldyń shetindegi aǵashtardy kesip tastaıtyn edi. Sol kóshe boıyndaǵy bıik aǵashtardyń biri jartylaı kesilgen eken. Onyń kesilgenin bilmegen Aıdyn taǵy da aǵashtyń eń tóbesine deıin órmelep shyqqan. Sodan aǵashpen birge qulaǵan edi. Ózi únemi solaı bıikke órmelep júretin.

Bala kúninen bolmysy bólek boldy. Úlbiregen súıkimdi kishkentaı bala búginde talapshyl, eńbekqor arqa súıer azamatqa aınaldy. Aıdyn únemi kúlimdep júredi. Ózi aqkóńil, aınalasyndaǵylarǵa meıirimmen qaraıdy. Adamdarmen tez til tabysady. Bizdiń úlken ulymyz Aıdar tomaǵa tuıyq, artyq sózi joq bolyp ósti. Al Aıdyn múldem kerisinshe, aınalasyna jylýlyq shashyp júredi.

Ózi sportqa da beıim boldy. Dzúdo, karate, sambo sekildi sport úıirmelerine qatysty. Mektep jasynda Aıdar ekeýi únemi sportpen aınalysty. Tipti, 6-dan keıin tamaq ishpeıtin. Ekeýi de mektep bitirer aldynda áskerı oqýǵa túsý úshin solaı daıyndaldy. Onyń ústine, joldasym Aqan balalardy jastaıynan áskerı tártipke úıretti. Tańerteń ýaqytynda uıqydan turyp, keshkisin saǵat 9-da uıqyǵa jatatyn. Ol kezde teledıdardan múltfılmderdi bir ǵana ýaqytta kórsetetin. Múltfılm keshki saǵat 8.30-da bastalyp, saǵat 9-da aıaqtalady. Sonda Aıdar men Aıdyn jarty saǵat ýaqyttaryn ǵana teledıdar aldynda ótkizetin.

Balam hımıa, fızıka degen sabaqtardy óte qatty jaqsy kóretin. Úıdiń balkonynda ózi zerthana jasap alyp, sol jerde bir reaksıalardy jasap otyrady únemi. Radıony qurastyrý, jınaqtaý sekildi istermen aınalysqandy jaqsy kórdi. Sosyn balkondaǵy zerthanasynda kitapshaǵa dárilerdiń attaryn, olardyń qandaı aýrýǵa qarsy qoldanylatyn jazyp, jattap júretin. Qazir qarap otyrsam, Aıdyn sol kezde-aq balkondaǵy óziniń kishkentaı ǵana zerthanasynda bolashaqtaǵy jumysyna daıyndalyp júrgen eken ǵoı. Oınap otyrǵanda da oryndyqtardy biriktirip, ushaq jasap, ushyryp otyratyn.

 – Demek, ushqysh bolý Aıdynnyń bala kúngi armany. 17 jasar Aıdynnyń avıasıalyq ýchılıshege túsemin degen sheshimin sizder qalaı qabyldadyńyzdar?

– Aıdyn 8-synypty bitirgende-aq Lenıngradtaǵy avıasıalyq ýchılıshege qujat tapsyrǵysy keldi. Ákesi qarsy bolmady, ruqsatyn berdi. Biraq ol kezde maǵan balam áli kishkentaı sekildi kórindi. Sóıtip oqýǵa jibermedim. Aıdynǵa: «Áýeli Aıdar mektepti bitirip, oqýǵa tússin. Sen de 10-synypty támamda. Sodan keıin qalaǵan oqýyńa túsesiń», – dep óz oıymdy uǵyndyrýǵa tyrystym. Ol meniń sózime qarsy kelmedi. Aıtqanymnyń bárine kelisti. Jalpy, biz balalardy eshqashan betinen qaqqan emespiz. Ózderiniń talaptary bolsa, yntalanyp tursa, biz tek qoldaý kórsetýge tyrystyq. Desek te, eki ulymnyń da áskerı salany tańdaǵanyna kishkene renjigen edim. Búginde eńbekteriniń jemisin jep otyrǵandaryn kórip, sol kezde uldardyń jolyna bóget bolmaǵanymyzǵa qýanamyn.

0513002e3ca92bb41012415ae0aa8b0aSóıtip, Aıdyn 1989 jyly mektepti jaqsy aıaqtap, Armavır qalasyndaǵy joǵary áskerı avıasıalyq ýchılıshesine tústi. Bul ýchılıshede qazaqtyń tuńǵysh ǵaryshkeri Toqtar Áýbákirov oqyǵan eken. Armavırge Aıdynnyń ant qabyldaý rásimine barǵanda keýdemizdi erekshe qýanysh kernedi. Sol ýaqytta radıodan Aıdyndy atalmysh ýchılıshede oqıtyn jalǵyz qazaq balasy dep habarlap jatty. Aıdynnyń ákesi: «Áne, meniń balam avıasıalyq ýchılıshedegi jalǵyz qazaq. Osyndaı jetistikke jetken Alashtyń biregeı azamaty», – dep qýanyshy qoınyna syımaı, shattandy. Árıne, bul da ata-ana úshin úlken maqtanysh. Balańnyń kishkene jetistigin kórýdiń ózi baqyt.

Aıdyn Armavırde oqyp júrgen kezde úıde telefon degen bolǵan joq. Alystaǵy ulymyzben sóılesý pýnkti arqyly baılanysatynbyz. Oqýyn jaqsy oqydy, qatelespesem, dıplomynda bir ǵana 4 degen baǵa bar. Men  Aıdynǵa habarlasqan saıyn «Sabaqtarymdy beske aıaqtadym. Pálen sabaǵymnan avtomatty túrde joǵary baǵa aldym, túgen sabaqty sátti tapsyrdym» dep qýanyshymen bólisedi. Sóılesý pýnktinde ýaqyt sanaýly ǵoı. Sosyn ulymmen tez-tez sóılesýge tyrysamyn. Sonda telefonıst kelinshek «taǵy da 5 mınýt qosyp qoıdym, sóılese berińiz, aqshasyn kelesi kelgende tóleısiz» dep únemi ýaqytymdy uzartyp beretin. Bizdiń sózimizdi estip otyratyn bolýy kerek, balamnyń qýanyshyn da sezinedi. Alystaǵy balasyn saǵynǵan ananyń júregin de túsinedi. Sóıtip, ana men balanyń sózin bólmeıtin. Ózi tańdaǵan ýchılısheni Aıdyn 1993 jyly aıaqtady. Oqýdy bitirgennen keıin ony Jalǵyztóbege jiberdi, sosyn Lýgovoıda qyzmet etti. Sońynda Taldyqorǵannyń mańyndaǵy avıabazada jumys istedi. Oqýyn bitirgennen keıin eshqashan bos júrgen emes. Jumysyn jasady, mindetterin oryndady.

Oryndalǵan aq arman

Aıdyn Aıymbetov ǵaryshqa ushýdy 12 jyl kútti. Bul az ýaqyt emes. Osy ýaqyt aralyǵynda ǵaryshker óziniń izdenisin toqtatqan joq, kúnderdiń kúninde ǵaryshqa sapar shegetinine sendi.

– Ǵaryshqa ushý úlken eńbekti, daıyndyqty talap etetini belgili. Ulyńyzdyń uzaq jyldary ǵaryshkerlik daıyndyqqa arnaldy. Alǵash ǵaryshkerlik kandıdatýrasy 2000 jyly qabyldandy. Osy kezderge kóz júgirtip ótińizshi…

– Eń alǵash 1995 jyly ǵaryshkerler otrádyna ótinish jazǵan. Ol kezde Aıdynnyń ótinishi qabyldanbady. Sóıtip, 2000 jyly qaıtadan ótinish bildirdi. Sol jyly 2000-ǵa jýyq ushqyshtyń arasynan iriktelip, Aıdynnyń kandıdatýrasy maquldandy. Dál sol 2000 jyly Aıdynmen qatar Muhtar Aımahanovtyń da ótinishi qabyldandy. Shyny kerek, ekinshi ret úmitker retinde ótinish jazǵanda, ishteı «Aıdynnyń kandıdatýrasyn maquldamasa eken» dep oılaǵan edim.  Óıtkeni ǵaryshqa ushý, oǵan daıyndalý ońaı emes. Óziń aıtqandaı, barlyq ýaqytyn soǵan arnaıdy. Sondyqtan, balam úshin alańdadym.

2000 jyly kandıdatýrasy maquldanǵannan keıin 3 jyl boıy medısınalyq komısıanyń tekserýinen ótti. Sóıtip, 2003 jyly juldyzdy qalashyqqa daıyndyqqa ketti. Muhtar ekeýi Reseıdiń Iý.Gagarın atyndaǵy ǵaryshkerlerdi daıyndaý ortalyǵynda jalpy ǵaryshtyq daıyndyqtan ótti. Ǵaryshkerlerdi daıyndaý ortalyǵynda Aıdyn 6 jylyn ótkizdi. Daıyndyq ýaqytynyń qulynyma ońaı bolmaǵanyn da men ishteı sezemin. Biraq ol eshqashan eńsesin túsirip, qınalǵandyǵyn bildirgen emes.

Talǵat Musabaev 2009 jyly Aıdyn men Muhtarǵa ekeýiniń bireýi ǵana ushatynyn, biraq ushatyn adamnyń kim ekeni belgisiz ekendigin eskertken. Alaıda 2009 jyly qyrkúıektegi ushyrylymnan Aıdyn da, Muhtar da tys qaldy. Sol jyly Qazaqstan qarjy joq bolǵandyqtan, ǵaryshkerlerdi saparǵa jibere almady. Sodan keıin Astana qalasyna baryp, «Qazǵaryshta» jumys istedi, Toqtap qalǵan joq, óziniń jumysyn ári qaraı jalǵastyrdy. Al Muhtar sol ýaqytta Reseıde qalyp qoıdy. Keıin sol eldiń azamattyǵyn aldy. Buıyrsa, onyń da ǵaryshqa ushatyn ýaqyty kelip qalar. Bul – Muhtardyń óz sheshimi ǵoı. Ony sógýdiń qajeti shamaly.

– Ulyńyzdyń armany oryndaldy. Sizdiń analyq tilegińiz qabyl boldy. Aıdyn Aıymbetov qazaqtyń úshinshi ǵaryshkeri atandy. Uzaq kútken saparǵa Aıdynnyń daıyndyǵy qalaı bastaldy?

– 2009 jyldan 2015 jylǵa deıin arada 6 jyl ýaqyt ótti. Biraq óziniń ynta-yqylasy, talabynyń arqasynda daıyndyqqa uzaq ýaqyt qajet bolmady. Oılap qarasam, 6 jyldyń ishinde daıyndyq barysyn umytyp qalýy ábden múmkin ǵoı. Bıylǵy jyldyń 22 mamyry kúni Aıdyndy juldyzdy qalashyqqa medısınalyq komısıadan ótýge shaqyrdy. Máskeýge, tipti, Amerıkaǵa baryp medısınalyq komısıanyń tekserýinen ótip keldi. Mundaı tekserýlerge kez kelgen adam shydaı bermeıdi. Sóıtip, 3 aıdyń ishinde 6 jylda umytylǵan dúnıelerdi qaıta eske túsirip, daıyndyq jumystaryn júrgizdi. Onyń barlyǵyn qysqa ýaqyt ishinde ıgerý, meńgerý úlken eńbekti, kúsh-jigerdi talap etedi. Eshbir demalyssyz daıyndaldy. Óziniń eńbeginiń nátıjesi bolar, úlken armanyna qol jetkizdi.

2 qyrkúıek kúni Aıdyndy shyǵaryp salýǵa barlyǵymyz bardyq. Sol kúndi esime alsam, áli kúnge deıin aýzyma sóz túspeıdi. Bir men ǵana emes, sol kezde búkil halyq meniń kúıimdi keship turdy-aý. Bári kózderine jas aldy. Bul – meniń ǵana emes, alty Alashtyń qýanyshy boldy. Balama tek «Aq jol! Sát sapar!» degen tilegimdi ǵana bildire aldym. Sodan aman-esen oralǵansha, ýaıymdaýmen boldym. Suhbat berýden bas tartqanym da sondyqtan. Kúni-túni mazam bolmady. Ulymnyń ǵaryshqa sapar shegýi bir jaǵynan biz úshin úlken qýanysh bolsa, ekinshi jaǵynan júregimde bir qorqynysh uıalady. Balam ózge elge emes, múldem basqa álemge ketti ǵoı. Onyń ústine, ana júregi balań janyńda otyrsa da, ýaıymdaıdy emes pe?

Osynyń barlyǵy qanshama eńbekpen, tózimmen keldi. Baqandaı 12 jyl kútti osy kúndi. Shúkir, ózine júktelgen mindetti oryndap, aman-esen oraldy. Astanada ótken kezdesýge kelgende táltirektep ázer júrdi. Maǵan jaǵdaıynyń jaqsy ekendigin, ýaıymdaýdyń qajeti joqtyǵyn aıtty. Meni jubatqandaǵysy ǵoı. Ózi qansha bildirgisi kelmese de, ana júregi bárin de sezedi.

Elbasy óz balasyndaı qolynan jetelep kele jatqanyn kórgende kózime eriksiz jas keldi. Memleket basshysy ózi Máskeýge shyǵaryp saldy. Endi Máskeýde 1 aıdaı ýaqyt bolady. Qaıta beıimdelý kerek qoı. Balamdy Astanada kórdim. Áli ózim de balamdy emirene súıip, qushaǵyma alǵanym joq. Aıdynnyń Astanaǵa kelgenin asyǵa kútýdemiz. Bar tilegim – balalarymnyń amandyǵy. Aıdynymnyń aq armany oryndalyp, asyl tilegi qabyl boldy. Bastysy, eńbegi aqtaldy.

 – Áserli áńgimeńizge rahmet!

Aıdyn ǵaryshqa jasaǵan 10 kúndik sapary barysynda mańyzdy zertteýler jasap keldi. Olardyń qatarynda Aral men Kaspıı teńiziniń, shańdy daýyldar men munaıdan lastanǵan aýmaqtardyń ahýalyn baqylaý sharasy bar. Ǵaryshkerdiń bul sapary qazaqstandyq bıotehnologıa men bıomedısına salasy úshin de paıdasy erek bolmaq. Ózine júktelgen mindetterdi tolyq aıaqtaǵan ǵaryshkerdiń sapary sátti boldy dep aýyz toltyryp aıta alamyz.

Búginde 1 ul, 2 qyzdyń ákesi Aıdyn Aıymbetov Astana qalasynyń turǵyny. Elordadaǵy Oqýshylar saraıynda jas ǵaryshkerler mektebinde tálim beredi. Óziniń bilgenin keıingilerge úıretip, jas ǵaryshkerlerdi ázirleýge óziniń septigin tıgizýde. Keleshekte Aıdyn Aıymbetovtiń shákirtteri zeńgir kókti baǵyndyrdy dep súıinshileıtin de kún týar. Biz bilgen ustaz, ǵaryshker Aıdyn Aıymbetovtiń ana sózimen jasalǵan beınesi osyndaı.

Áńgimelesken Ásel ÁNÝARBEK

"Qamshy"  silteıdi

Derekkóz: Túrkistan gazeti