Ulttyq valúta baǵamyna ıe bola almaǵan Ulttyq bank tól balasynyń taǵdyryna beı-jaı qarap, valúta naryǵy atty sheksiz teńizge «erkin júzýge» jibergenine kóp bola qoıǵan joq. Az ǵana ýaqyt ishinde AQSH dollarynyń baǵamy burynǵysynan eki esege deıin sharyqtap shyǵa keldi. Sonyń saldarynan shetelden tasymaldanatyn taýar túrleri qymbattap, el ishi ábigerge túsýde. Valútalyq saıasattaǵy bul solqyldaq ekonomıkanyń basqa salalaryna da salqynyn tıgizdi. Eń aldymen el ishindegi shaǵyn kásipkerler men qarapaıym halyqqa bul jaǵdaı aýyr soqty.
Taban aqy, mańdaı termen tapqanyn as-sýyna jetkize almaǵan halyqqa janashyrlyq tanytyp, tyǵyryqtan shyǵýdyń jolyn izdeıik degen bılik bolmady biraq ta. Kerisinshe, «Jaǵdaı budan da qıyndaıdy. Ońdy-soldy shashatyn aqsha joq. Ókimetke aýyz ashpańdar. Shtandaryńnyń yshqyryn tartyp kıińder» dep aqyl úıretip, bar kináni «ǵalamdyq daǵdarys» degen eshkim kózben kórip, qolmen ustamaǵan beımálim qubyjyqqa jabýǵa árekettenýde. Osyǵan qarap, bılik basyndaǵylar qarashanyń qamyn oılaǵannan góri, qara basynyń ýaıymymen, qulaǵynyń tynyshtyǵyn kúıtteýmen ǵana áýre bolyp júr me degen oıǵa qalasyz. Sebebi, qalyptasqan ekonomıkalyq ahýaldy indete zerttep, qıyndyq týǵyzyp otyrǵan sebeptermen kúresý ornyna ákim-qaralar óz tikeleı laýazymdyq mindetterin oryndaýdan, halyq aldyndaǵy jaýapkershilikten qashqaqtaýmen álek.
Keshe teńgeni tentiretip jibergen bılik, búgin ishki naryqtaǵy baǵa saıasatyna aralaspaımyz dep otyr. Ulttyq ekonomıka mınıstrligi tabıǵı monopolıalardy retteý jáne básekelestikti qorǵaý komıtetiniń tóraǵasy Serik Jumanǵarın 2017 jyldyń 1 qańtarynan bastap Úkimet naryqtaǵy baǵa saıasatyn retteýge aralaspaıtynyn málimdedi. Onyı aıtýynsha, endigi jerde memlekettik retteýge básekelestik orta joq sýbektiler ǵana qatysty bolmaq. Komıtet tóraǵasynyń bul pátýasyn túsinikti tilmen tápsirleıtin bolsaq, bazarda birneshe saýdager saýdalap otyrǵan qant pen kúrishtiń, pıaz ben asqabaqtyń, suıyq maı men jumyrtqanyń baǵasy ósip jatsa ókimet organdaryn kinálaýdyń qajeti joq. Bul – naryq eken. Baǵany da basqany da bul jerde erkin saýda-sattyq zańdary retteıtin kórinedi. Qaıta osy ýaqytqa deıin jer-jerde jármeńke ótkizip, azyq-túlik baǵasyn ósirmeýdi talap etip, kásipkerlermen kelissóz júrgizip kelgen ákimderge rızashylyq bildirýimiz qajet eken.
Kún saıyn jańaryp jatqan statısıkalyq málimetterge súıensek, qarasha aıynda byltyrǵy jyldyń osy kezeńimen salystyrǵanda azyq-túlik baǵasy 10 paıyzǵa qymbattaǵan eken. Atap aıtqanda, balyq ónimderi 19,7, qant 18,9, kókónis pen jemis-jıdek – 18,8, maı – 17,7, nan ónimderi men, shaı, kofe baǵasy – 15,1, kondıterlik ónimder 14,3, makaron ónimderi – 9,1, sút ónimderi 6,7 paıyzǵa qymbattaǵan. Et baǵasy 2,8 paıyzǵa kóterilgeni aıtylýda. Bul ósim osymen toqtasa jaqsy. Jylda jańa jyl qarsańynda eldiń barlyq óńirinde azyq-túlik baǵasy qymbattaıtyny málim. Bul dástúr osy kúnge deıin tek Úkimet basyndaǵylarǵa ǵana beımálim bolyp kelgen. Mine, ol jaqtaǵylar da muny kesh te bolsa baıqap otyr. Baıqaǵany sol «bálesinen aýlaq» degen kisishe at-tonyn ala qashýda. Bul áreketterin aqtaıtyn, dálel-dáıekteri de saı.
«Bul óte kúrdeli jumys. Búkil álem osy jolmen júrýde. Óıtkeni, kez-kelgen baǵany retteý áreketi – bızneske qoıylǵan tosqaýyl» dep otyr Serik Jumanǵarın myrza.
Buǵan deıin dollar ósse de, benzın qymbattasa da bılik basyndaǵylar «Halyqtyń birinshi kezekte tutynatyn ónimderiniń, azyq-túliktiń qymbattaýyna jol bermeımiz. Taýar baǵasyn ósirgenderdi qatań jazalaımyz» dep qahar tógip kelgen basshylar bul joly ol pikirlerinen básekelestikti syltaýratyp 180 gradýsqa keri aınalyp otyr. Bul neni bildiredi? Saýda naryǵyndaǵy naqty ahýaldy aldyn-ala boljap, janashyrlyqpen jasalǵan áreket pe, joq álde daǵdarys dep abdyraǵan dármensizdik kesirimen jaýapkershilikten qashý ma? Kásipkerler men halyqty oılasa jaǵdaıdy munsha ýshyqtyrmaýǵa da bolatyn edi. Al, bul jolǵy málimdemeden anyq baıqaıtynymyz, naryqtyń bizge usynar «syı-kádesiniń» áli de az emestigi. Munaı baǵasynyń quldyraýynan bastalyp, teńge baǵamynyń qulaýyna ulasqan ekonomıkalyq "tosyn syılar" legi endi bazar men dúkenderdegi sórelerden kórinis tappaq. Ony áleýmettiń ál-aýqatyn oılaýy tıis ákim-qaralar da túsinip otyr. Túsinip qana qoımaı, «endigi sharýalaryńa aralastyrmańdar» degen syńaı tanytty. Buǵan deıin «Jumyssyzdyqty túp-tamyrymen joıyp, ishki jalpy ónimdi árbir jan basyna jeterlikteı ósirdik, tipti, adamdardyń ǵumyr jasyn da uzartyp tastadyq» dep jelpingen bılik ıeleri shyndap kelgende qyrýar qazba baılyqtyń ústindegi sanaýly halyqty azyq-túlikpen qamtamasyz etýge dármensizdigin, qolynda bılik kúshi bolǵanmen bilim, biliktiligi jetpeıtinin moıyndap, onysyn komıtet basshysy deńgeıindegi laýazym ıesiniń aýzymen jetkizip otyr.
PS.: Naryqtaǵy baǵanyń jalaqy ósedi degen daqpyrt shyqpaı jatyp sharyqtap ketetinin eskersek, bazar ustaǵandar bul joly da súıikti úkimetimiz berip otyrǵan keremet múmkindikterdi 2017 jyldy kútpeı-aq paıdalana beretin syńaıly. Kóreıik.
Jomart Abdollauly
